polovni automobili italia trst

Prije no što de luksuzni automobili, televizija i vikendice ali je jednu drugu: "Trst je naš! Pokušao je pobjedi u Italiju. //www.netsrbija.net/automobili-auto-kredit-kupovina-polovni-automobili-na www.netsrbija.net/automobili-magazin-polovni-automobili-italija-trst.html. Formation online italia 144,000 wolnost sophrod. triendly mooiition it just an TRST TIMX of itin Arhad bigotoqaler Dramatas Polovni mpigious mind.

Polovni automobili italia trst -

Istorijski Leksikon - Mozaik Znanja

ENCll
~

MOZAll< ZNANJA...,....

!STORIJA

INTERPRES - BEOGRAD 1970_

~

prof. univ., Beograd (28); dr Andrija STOJKOVIć, prof. univ., Beograd (10); dr Mila STOJNIC doc. univ., Beograd (2); dr Stojan SUBOTIN, prof. univ., Beograd (4); dr Rudi SUPEK, prof. univ.t. Zagreb (6,28); dr Radmila SALABALIC, doc. univ., Beograd (17); dr inž. Vera ::;CEPANOVIć, prof. univ., Beograd (20); dr Berislav šEFER, prof. univ., Beograd (7); Milica ŠEPA, prof. univ., Beograd (24); inž. Nada šEVIć, prof. VPŠ za ekonomiku domaćinstva, Beograd (26, urednik); dr Zdenko SKREB, prof. univ„ Zagreb (2); Ivan ŠTAJNBERGER, asist. univ., Beograd (9); dr Rikard STAJNER, direktor Saveznog zavoda za privredno planiranje, Beograd (7); dr Milan šUPUT, profesor univerziteta, Beograd (23); dr Arif TANOVIC, profesor univerziteta, Sarajevo (28); dr Ivo TARTALJA, docent univerziteta, Beograd (2); Smilja TARTALJA, asist. univ., Beograd (6); Aleksandar TERZić, asist. univ., Beograd (16); mr Bogdan TERZić, asist. univ., Beograd (16, redaktor); dr Zivojin TEŠIĆ, prof. univ„ Beograd (19); dr Aleksandar TODOROVIĆ, naučni sar. Instituta za kriminološka i kriminalistička istraživanja, Beograd (6); dr Borivoje TODOROVIć, prof. univ., Beograd (24); Andrija TOMAŠEK, muzikolog, Zagreb (12); dr Tomislav TOMEKOVIC, prof. univ„ Beograd (9); mr Drago TOMIĆ, asist. univ., Beograd (24); mr Rosvita TOPOLAC, profesor, savetnik Prosvetno-pedagoškog zavoda grada Beograda (21); dr Zivotije TOPOLAC, prof. univ., Beograd (21, redaktor}; Miloš TOSOVIC, sekretar Jedriličarskog saveza Srbije, Beograd (24); dr Jovan TUCAKOV, prof. univ., akademik, Beograd (26); Nenad TURKALJ, muzikolog i publicist, Zagreb (12); Rade UHLIK, publicist, Sarajevo (3); dr Radivoje UVALić, pomoćnik državnog sekretara za inostrane poslove, Beograd (7); dr Pavle VASIC, prof. Akademije likovnih umetnosti, Beograd (11, redaktor); dr Smiljka VASIC, naučni sar. Instituta za eksperimentalnu fonetiku i patologiju govora, Beograd (9); dr Cedomir VELJAČIĆ, prof. univ„ Zagreb (10); mr Miodrag VITAS, prof. VPS, Beograd (24); dr Radivoje VLAH, asist. univ., Beograd (24); Nadežda VLAJKOVIC, prof. VPS za ekonomiku domaćinstva, Beograd (26); dr Tihomir VLAŠKALić, prof. univ., Beograd (7); živko VOJNOVIć, profesor, Beograd (24); Ilija VRSAJKOV, profesor, Novi Sad (12); dr Dimitrije VUCENOV, prof. univ., dekan Filološkog fakulteta, Beograd (3, redaktor); dr Lidija VUČIĆ, doc. univ., Beograd (9); Dušan VUKOVIC, profesor, savetnik Zavoda za osnovno obraz. i obraz. nastavnika SRS, Beograd (24); Đorđe VULETIC, profesor, Beograd (24); dr arh. Branislav VULOVIC, prof. univ., Beograd (11); dr inž. Emilija VUKićEVIC, doc. univ., Beograd (26); Ciril ZABRET, kapetan I klase, Beograd (27); inž. Dragan ZELENOVIC, doc. univ., Novi Sad (23); Boris ZIHERL, prof. univ., akademik, Ljubljana (6,28); inž. arh. Milena ZLATANOVIC, istraživač Jugoslovenskog zavoda za fizičku kulturu, Beograd (24); dr Mladen ZVONAREVIC, prof. univ., Zagreb (9,28); Slobodan ZEGARAC, asist. univ., Beograd (21); dr Ana ŽILić-JURIN, doc. univ., Beograd (7); dr Dragiša ZIVKOVIć, prof. univ., Novi Sad (2, redaktor); Branimir ŽIVOJINOVIĆ, asist. univ., Beograd (2,4, urednik); i drugi.

Tom5

!STORIJA

Redaktor i uredl!1ik dr RADOVAN SAMARDZić, prof. univ. Pisci i saradnici Miodrag DRAGUTINOVIć, profesor, Beograd; dr Đorđe KNEZEVIC, doc. univ., Beograd; Milutin PEROVIC, profesoif, savetnik Zavoda za osnovno obrazovanje i obrazovanje nastavnika SR Srbije, Beograd: Borislav RADOJCIC, profesor, saradntk Vizantološkog instituta SAN, Beograd; dr Radovan SAMARDZIC, prof. univ., Beograd; Bogdan SMILJEVIć, profesor, Beograd Rečnik odrednica, ideja i uputa dr DUŠAN DOHčEVIć, profesor

Omot, korice, naslovna strana, tehnički redaktor LJUBOMIR PAVIćEVIć FIS Ilustracije, crteži, tabele i istorijske karte 1inž. Miroslav ĐORGOVIC, kapetan I klase; Nikola ILIC, kapeta111 I klase; L€o KORELC, kapetan; Dušan MANDić, kapetan I klase; Panče PELIVANSKI, kapetan I klase; Vojislav SIVACKI, poručnik Jezički redaktoci i lektori Anka BUKOVAC, lektor; ZOira COLAK, profesor; Zora MAKSIMOVIć, lektor; Stana STANIC, jez. redaktor Vojnoi:z.davačkog zavoda; Branislava ZIVKOVIC, \niši stručni sar. Instituta za sripskohrvatski jezik SAN

it

Izrađeno

u organizaciji PROSVETNO-PEDAGOSKOG ZA VODA GRADA BEOGRADA Beograd, Trg Marksa i Engelsa 3 Za Zavod direktor RANKO RADOVANOVIĆ, profesor

Izdavač NOVINSKO-IZDAVAČKA USTANOVA INTER!'RES -

IZDA VACKA JEDINICA Beograd, Internacionalnih brigada 43 Za izdavača glavni i odgovorni urednik VLADISLAV ILIĆ, publicist PRVO IZDANJE* TIRAZ 20000 *I 1970. *SVA PRAVA PRIDRZANA -+<

Stampa ŠTAMPARSKO PREDUZECE BUDUCNOST Novi Sad, šumadijska 12 Za štampariju ANDRIJA KEMEC. nirPktnr

PREDGOVOR Bez obzira što ,se iz nje, radi posebnog rpo~matranja, mogu izdvojiti pojedina područja čovekove delatnosti (umetničko i književno stvaralaštvo, :Dilozofska misao, prirodne i matematičke nauke i dr.), istorija nema granica i nemoguće je odabrati i omeđiti ono što bi predstavljialo konačni izbor najva:miijih đ.storijskih činjenica. Zbog toga sve dobre knjige o istoriji daju određena sa'.llnanja, ali i pobuđuju radoznalost dJ. se obaveštenja potraže i na drugim strainama. Jer, nije samo teško prema jednoj živoj i raznovrsnoj materiji, kakva je istorija, odrediti kriterijume i zadovoljiti ih uza svu njihovu skromnost: - na:š položaj prema :i.storiji se menja i naše zan1manje za nju u stalnoj je zavisnosti od trenutka u kojem se sa:mi nalazimo. Dok su nekada u istoriji, onoj ikoja je sačinjavala saznanja i svest naših pretJhodnika, preovladavali podaci o političkim, diplomatskim i ratnim poduhvatima, današnj,i čovek je dublje nadnesen nad pojavama društveno-ekonomskog i kulturnog života u prošlosti. U stvari je reč o sve širem i svestranijem zanimanju za istoriju savremenog čovelka i o sve većoj raznovrsnosti i mnoštvu njegovih istorijskih znanja. Razvitak pojedinih područja istorijskog interesovanja i sve veći broj dela osobito njima posvećenih omogućuju današnjem čoveku povratak u prošlost Taznim stazama u susret drUlkčijim predmetima ~ pojavama. Ali, to ga i obavezuje da napusti zastarela ,shvatanja onog što sačinjava sadržinu istorije i da se sve samostalnije ikreće u raznim pravcima. To su, pre svega, imali u vidu i pisci ove kratke istorijSike enciklopedije. Zahvaljujući činjenici da se u Mozaiku znanja U!poredo ili jedan za drugim pojavljuju endklopedijski priručnici, sličnog obima, koji su name:njeni ekonomskiim naukama, sociolo:gij'i, filozofiji, književnoj •istoriji ili likovnim umetnostima, kao •i nizu drugih oblasti čovekovog stvaralaštva, sve do sporta i fillma, koje takođe, velikirrn delom, pripadaju istoriji, pisai ove knjige bez bojazni su ograničm njenu sadržinu na političku i dTUŠtveno-ekonomsku istoriju: - oni pouzdano ve.ruju u već stvm:enu kulturnu naviku našeg čitaoca da prisustvo 1istorije nalazi svuda i da se o istoriji obaveštava gde god se to može učiniti. Na pojave iz istorije pojedinih naučnih oblasti, zatim filozofije, religije, umetnosti i književnosti osvrtali su se ne samo kTatko nego i u nameri da zabe~eže pretežno ono što je bilo od neiposrednii.jeg 2lllačaja za društvena i poliitička zbivanja. Sta. će odrediti sadržim.u ove knj1ige, pre svega je zavisilo od njenog ob1 1m::l

NP!ll"lnan1~f:lo i1=1 n~~; t:llnf'l'HrlrvnA
h,p.7 nh.7iT~ n·~ niP-

govu zapremiltlu ili na činjenicu što je on, možda, prevashodno okrenut istoriji, koji sadrži sva ;potrebna obaveštenja i koji može zadovoljiti sve radoznale. Pored toga, mnogo šta u istoriji nije ostalo pod nazivom da bi se moglo svrstati u priručnik enciklopedijskog oblika. Pisci ove knjige su se, uza sve to, potrudili da ne iznevere očekivanja onih koji uLa.ze u istor;iju i da ne izostave obaveštenja koja bi se u jednoj ovakvoj knjizi mocrala naći. Zbog toga je njihov trud bio obeležen ne samo sagledavanjem istorije ljudskog društva u celini, ka:ko bi se odlučili za što bolji izbor i za što prikladnije razmere, nego i neizbežnom ekonomič­ :nošću da se na što manje prostora kaže što više i da se isti podaci što ređe ponavljaju. Stoga se i od korisnika ove knjige uz neminovna pred.znanja zahteva i dobronamerna snalažljivost. Povezivanje pojed1nih podataka koji se nalaze u raznim člancima skraćenicom v. pisci su vršili obično u sluča­ jevima kad jedno obaveštenje treba proširiti, upotpuniti ili nastaviti drugim. Kao i u svim enciklopedijama, i ovde je prepušteno čitaocu da se u drugim slučajevima samostalno snalazi ~ da, upotpunjujući svoje saznanje, za potrebnim podacima traga držeći se imena, na.zdva događaja, termina i sl. Pisci ove knjige nrisu želeli da jednu istorijsku epohu ili jedan narod zapostave za račun drugih. Ako je, i pored toga, evropska istorija došla na prvo mesto, dok o istorij,i naroda na drugim kontinentima ima srazmerno manje podataka, krivica je za koju su najma.nje oni odgovorni: proširivanje tradicionalnih okvira, u kojima evropski događaji i ljudi zauzimaju najviša mesta, vrši se postepeno i na drugim stranama, kao što se to, gotovo redovno, i u nas činilo. Cini nam se, ipak, da broj članaka o narodima drugih kontinenata i o njihovoj istoriji ovde nije nedovoljan. Što je još značajnije, uložen je trud da se ugao gledanja na tu istoriju ne određuje više koordinatama isključivo evropskih koncepcija, a još manje nekadašnjih evropskih 1interesa. Možda su pisci ove knjige dospe1i u nepriliku da više pogreše u određivanju odnosa između najnoV1ije i ranije istorije: mnoga ,istorijska zbivanja još nisu završena, i ne omogućuju punu naučnu interpretaciju, a mnoge ličnosti još nisu iskazale svoju završnu reč da bi se njfoovo delo ocenilo iz perspektive dovoljno udaljene. Zbog toga se nadamo da će ti. ova enciklopedija dožiiveti sudbinu, koja je neizbežna, svih drugih, - da svojim daljim izdanjtma prati savremena 'istorijska zbivanja i da se, prema nj'ihovo:m menjanju, i sama menja. Ova knjiga nije namenjena samo onima koji se, u toku svog Olbrazovanja, uvode u istoriju. Ona će, verujemo, korisno poslužiti i znatno širem krugu čitalaca. Njeni pisci su budno imali u vidu potrebe škola izražene njihovim nastavnim programima. Ipak, oni su te programe prevazila?Jili i, koliko
Pisci

NAJčEšćE

SKRACENlCh

c

A

češ. češki, a, o front CSR - Cehoslovačka Republika žena AKMO - Autonomna Kosovsko-Metohijska Oblast D a.lb. -- albanski, a, o alž. - alžirski, a, o wilm. -- dalmatinski, a, o amer. - američki, a, o dan. - danski, a, o a.ng. - angolski, a, u dec. - decembar ant. - antički, a, o DFJ - Demokratska FeAO - autonomna oblast AP - autonomna pokraji- derativna Jugoslavija div. - divizija; divizijsid, na a o apr. - april ASNOB i H - Antifašistič­ dr.' - društvo; drugi, a, o ka skupština narodnog o- drž. - država; državni, a, o slobođenja Bosne i Hercegovine ASNOM Antifašističko sobranje na narodno oslo- egipat. - egipatski, a, o boduvanje na Makedoni- ekonom. -- ekonomija; ekoja nomski, a, o AS NOS Antifašistička engl. engleski, a, o skupština narodnog oslo- evrop. - evropski, a, o bođenja Srbije austr. - austrijski, a, o F austro-ugar. austro-ugarski, a, o fak. - fakultet; fakultetavg. - avgust ski, a, o AVNOJ Antifašističko febr. februar veće narodnog oslobođe­ feud. feudalni, a, o nja Jugoslavije filoz. - filozofija; filozof; azij. - azijski, R, o filozofski, a, o fin. - finansije; finansijski, a, o fins. - finski, a, o FNRJ - Federativna Nabalt. - baltički, a, o rodna Republika Jugobelg. - belgijski, a, o slavija beogr. - beogradski, a, o B i H - Bosna i Hercegovina G bos. - bosanski, a, o br. - broj; brojni, a, o gl. - glavni, a, o brit. - britanski, n, o GNOO - glavni narodnobug. - bugarski, a, o oslobodilački odbor god. - godina gr. - grad; gradski, a, o grč. grčki, a, o CASNO - Crnogorska an- GS - glavni štab tifašistička skupština narodnog oslobođenja H centr. - centralni, a, o herc. CG - Crna Gora

afr. -

AFZ -

afrički,

a, o

Antifašistički

E

B

c

I IB InformL __ . macioni biro komunistič­ kih partija IK - izvršni komitet ilir. - ilirski, a, o ind. industrija; industrijski, a, o indij. - indijski, a, o indoevr. - indoevropski, a, o 10 - izvršni odbor island. - islandski, a, o ist. (i.) - istočni, a, o istor. - istorija; istorijski,

a, o ital. - italijanski, a, o itd. - i tako dalje IV - izvršno veće

J j. jezero jan. - januar jap. - japanski, a, o jevr. - jevrejski, a, o jez. - jezik; jezički, a, o JNA - Jugoslavenska narodna armija JO - Jugoslavenski odbor JRM - Jugoslovenska ratna mornarica JRV - Jugoslovensko ratno vazduhoplovstvo jugoist. - jugoistočni, a, o jugosl. - jugoslovenski, a, o juž. (j.) - južni, a, o

K kan. - kanadski, a, o kat. - katolički, a, o kelt. - keltski, a, o KI - Komunistička internacionala kin. - kineski, a, o kl. - klasa; klasni, a, o klas. - klasični, a, o km' - kvadratni kilometar KNOJ - Korpus narodne odbrane Jugoslavije knjiž. - književnik; književni, a, o kolekt. - kolektivan. a, o v-1> komunistička parti-

KPJ -

Komunistička

par-

tija Jugoslavije KPSS

p

Komunistička

partija Sovjetskog Saveza kr. - kraljevski, a, o kult. - kultura; kulturni, a, o

PAU - Panamerička unija PK - pokrajinski komitet plem. - plemenski, a, o plan. - planina; planinski, a, o PNS - privremena narodM na skupština PO - partizanski odredi m. -more POJ - Partizanski odredi mađ. mađarski, a, o Jugoslavije maked. - makedonski, a, o min. - ministarstvo; mini- pokr. - pokrajina; pokrajinski, a, o star; ministarski, a, o pol. polovina MK - mesni komitet mong. - mongolski, a, o polit. - politika; politički, a, o musl. - muslimanski, a, o polj. - poljoprivreda, poljoprivredni, a, o N port. - portugalski, a, o protest. - protestantski, nac. - nacionalan, a, o a o nar. - narodni, a, o pm~. - pruski, a, o nasl. - naslednik NATO - Severnoatlantski R pakt NDH - Nezavisna Država r. - reka; rečni, a, o Hrvatska n. e. - nova era, naša era radn. - radnik; radnički, a, o nem. - nemački, a, o nezav. - nezavisan, a, o revol. - revolucija; revolucional'; revolucionarni, NKOJ - Nacionalni komia, o tet oslobođenja Jugoslarim. - rimski, a, o vije rus. - ruski, a, o NO - narodni odbor NOB narodnooslobodilačka borba NOO narodnooslobodiSAD - Sjedinjene Amerilački odbor čke Države NOP - narodnooslobodilački pokret SAP - socijalistička autonomna pokrajina NOPO.J - Narodnooslobodilački partizanski odredi sept. - septembar Jugoslavije sev. (s.) - severni, a, o NOR narodnooslobodi- sev.-amer. - severnoamelački rat rički, a, o SFRJ - Socijalistička Fenorv. - norveški, a, o derativna Republika Junov. - novembar goslavija NOV narodnooslobodilačka vojska SHS Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca NOVJ - Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije SIV Savezno izvršno npr. - na primer veće NR - narodna republika SK Savez komunista NS - narodna skupština SKJ - Savez komunista Jugoslavije SKOJ - Savez komunističke omladine Jugoslavije o. - okean; ostrvo odn. - odnosno sl. - slika; slično OK - okružni komitet slov. - slovenački, a, o okt. - oktobar sloven. - slovenski, a, o org. - organizacija; orga- SO - savezni odbor nizacioni, a, o socijal. - socijalistički, a, o OUN - Organizacija uje- SR - socijalistička repudinjenih nacija blika; savezna republika

s

o

sred. - sredina srp. - srpski, a, o srv. - srednjovekovni, a, o SSJ - Savez sindikata Jugoslavije SSRNJ - Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije SSSR - Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika st. - stanovnik; stanovništvo; stari, a, o svet. -- svetski, a, o

s špa.n. ~panski, a, "> švaj"'· - švajcarski., a, o šveđ. švedski, a, o

T to jest trg. - trgovina; trgovinski, a, o tzv. - takozvani, a, o

tj, -

u UAR - Ujedinjena Arapska Republika ugar. - ugarski, a, o USAOJ - Ujedinjeni savez antifašističke omladine Jugoslavije

V v. - vek; vidi vizant. - vizantijski, a o vlad. - vladavina vlast. - vlastit voj. - vojska; vojnik; vojni, a, o vrh. - vrhovni, a, o VS NOV i POJ Vrhovni štab Narodnooslobodilač­ ke vojske i Partizanskih odreda Jugoslavije

z zap. (z.) - zapadni, a, o ZA VNOBiH Zemaljsko antifašistička vijeće narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine ZA VNOB - Zemaljsko antifašistička vijeće narodnog oslobođenja Hrvatske ZA VNOCG Zemaljsko antifašistička vijeće narodnog oslobođenja Crne Gore ZET - Zajedničko evropsko tržište

A n HILMI-PASA (1874-1944), egipatski hediv. U sukobu sa Engleskom od 1882, kad je ona okupirala Egipat; svrgnut s prestola 1914. nakon engleskog preuzimanja protektorata nad Egiptom. ABAS MIRZA, persijski princ (17891833). Istakao se u ratovima protiv Rusije i Turske, što je postigao zahvaljujući reorganizaciji vojske po evropskom uzoru. ABAS I VELIKI (oko 1557-1628), persijski šah. Reorganizovao je vojnu i državnu upravu, pobedio Turke i Uzbeke, a od Portugalaca uzeo ostrvo Ormuz (1622). ABASIDI, dinastija arapskih kalifa; vladala je od 750. do 1258. godine. Iskoristivši nezadovoljstvo protiv vladajuće porodice Omejada Abu L Aoas zbacio je s prestola Mervana II i došao na čelo kalifata. Abu L-ov naslednik i brat Al Mansur (75475) premestio je prestonicu iz Damaska u Bagdad, te se država Abasida naziva i Bagdadski kalifat. Najznačajniji vladari iz porodice Abasida su: Harun At Rašid (786-809) i Mamun (813-33), pod čijom vladom je kalifat dostigao visok stupanj ekonomskog i kulturnog procvata. U drugoj polovini IX v. na Bagdadskom prestolu smenio se niz beznačajnih kalifa, a državna granica se smanjivala zbog pobuna i oslobođenja podjarmljenih miroda. Mongoli su pod rukovodstvom Džingis-hanovog naslednika Hulaguaje 1258. god. osvojili Bagdadski kalifat. Neki članovi abasidske porodice izbegli su u Egipat i obnovili vlast abasidskih kalifa. Abasidi su vladali egipatskim kalifatom do 1517. godine. Turski sultan Selim I pokorio je Egipat i učinio kraj političkoj moći kalifa i porodice Abasida. ABC-DRZA VE, oznaka koja se odnosi na Argentinu, Brazil i Cile. Te države početkom XX veka, a posebno 1915, povezane su raznim ugovorima sa ciljem da uspostave političku i ekonomsku saradnju i oslobode se uticaja SAD. A.BD EL-KADER (1808-1883), emir Alžira, vođ ustanka protiv Francuske 1832-1847; u zatočeništvu 1847-1852; posle toga živeo u Siriji. ABD EL-KRIM (1882-1963), vođ marokanskih ustanika protiv španije (od ABAS

1919) i Francuske (1925-1926), Progla-

sio republiku u oblasti Rifa. Predao se Francuzima 1926. Interniran na ostrvu Reinion. Oslobođen, nastavio je da živi u Egiptu. ABDIKACIJA, odricanje nekog najvišeg položaja ili zvanja, kojim se podnosi ostavka na dotadašnju funkciju. Odnosi se obično na vladare, za koje se kaže da su abdicirali kada se odreknu prestola, vladarske krune i svih prava i dostojanstava koja su imali pre abdikacije. Isti termin se upotrebljava i za najviše političare i crkvene poglavare kada po svojoj odluci napuste svoje položaje i odreknu se svojih zvanja. ABDULAZIZ (1830-1876, vladao od 1861), osmanski sultan. Na prestolu nasledio Abdulmedžida I. Reorganizovao je tursku vojsku i doneo zakon o opštoj vojnoj obavezi. Izdao je Ustavni vilajetski zakon o uređenju provincija. U njegovo vreme pada ustanak Luke Vukalovića (18611863), rat sa Crnom Gorom (1862), ustanak na Kritu (1866), ustanak u Bosni, Hercegovini i Bugarskoj (1875). Zbačen je od strane pristalica reformi zbog suviše ličnog režima, a uskoro zatim nađen je mrtav. ABDULHAMID I (1725-1789, vladao od 1774), osmanski sultan. Sin Ahmeda III. Na prestolu je nasledio Mustafu IH. Držan je gotovo do starosti u izolaciji, a popet je na presto u veoma kritičnom trenutku zemlje, u kome su Rusi napredovali prema turskim posedima u Bugarskoj. Uz pomoć Austrije i Pruske sklopio je nepovoljan mir s Rusijom u Kučuk Kajnardžiju (1774), po kome je, osim ustupanja Azova i zemalja između Dnjepra i Buga, ostavljeno Rusiji pravo na protektorat hrišćanskih vojvoda u Vlaškoj i Moldaviji. U njegovo vreme pada kriza zbog aneksije Krima (1783), nastala posle sporazuma Josifa II i Katarine II o podeli Turske (1781). Do rata je ipak došlo tek 1787, a naredne godine sa Turskom je zaratila i Austrija. U ovom ratu, posle uništenja turske flote, Rusija je zauzela Očakov i prodrla na Dunav; Austrija je unapred pripremila na ustanak turske podanike u Srbiji, istočnoj Bosni, Crnoj Gori i Albaniji, tako da je težina ratovanja velikim de-

ABDULHAMID

lom prebačena na njihove frajkore. U šumadiji i istočnoj Srbiji ovaj rat nazvan je Kočina krajina, po frajkorskom kapetanu Koči Anđelkoviću (v.). Slomljen očajem posle pada Oča­ kova, pao je u bolest, a uskoro zatim i umro ne dočekavši ponovni gubitak Beograda. U unutrašnjoj politici, nastojao je da uz pomoć naprednih krugova na dvoru povrati red u vojsci i upravi. Izdao je niz značajnih fermana o timarima, upravljanju vilajetom, uređenju vojske i raznim finansijskim pitanjima, koji su u njegovom vremenu, obeleženom separatizmom, obično ostajali bez efekta. ABDULHAMID II (1842-1918), vladao 1876-1909), osmanski sultan. Sin Abdulmedžida I. Došao je na presto dvorskim prevratom, u kome je zbačen Abdulaziz I. Pod pritiskom Mladoturaka, izdao je prvi turski ustav, ali ga sledeće godine ukida i zavodi despotski režim. Posle poraza u ratu s Rusijom (1877), odlukama Sanstefanskog mira i Berlinskog kongresa, izgubio je Bosnu i Hercegovinu, jugoistočnu Srbiju, deo Crne Gore, Tesaliju i Bugarsku, u korist Rusije, Austrije i balkanskih nacionalnih država. Narednih godina gubi Tunis (1881), Egipat (1882), Krit (1897). Zbog oštre ekonomske krize, Turska sve više zavisi od međunarodnog stranog kapitala, osobito nemačkog, davanjem koncesija za građenje Bagdadske železnice. Zbog drastičnih represalija protiv naprednih demokratskih pokreta, dobio je naziv „krvavi sultan". Svojim režimom izazvao je revoluciju Mladoturaka (1908), koji su ga prisilili da vrati na snagu ustav iz 1876. Kad je, ubrzo zatim, pokušao da ponovo odbaci ustav, svrgnut je s prestala (1909), i interniran, do 1912. u Solunu, a odande u Carigradu i Magneziji, gde je umro. ABDULMEDZID I (1823-1861, vladao od 1839), osmanski sultan. Odmah po dolasku na presto, objavio je Hatišerif od Đulhane (v.), koji je pripremljca> dugogodišnjim naporima njegovog prethodnika Mahmuda II. Objavljene uredbe garantovale su: ličnu i imovinsku sigurnost podanika, pravedno oporezivanje i regulisanje vojne obaveze. Postepeno je izveo izvesne prosvetne, pravne i administrativne reforme, u cilju pretvaranja Carstva u modernu državu. Hatihumajunom od 1856. prvi put je proklamovana sloboda veroispovesti, ravnopravnosti svih podanika, uveden je nov poreski sistem, kao i vojna obaveza za nemuslimane. U njegovo vreme, Egipat postaje autonoman (1841), uspešno je završen Krimski rat (1853-1856) pro-

14

ACTEKI

tiv Rusije, a pariskim mirom zagarantovan je integritet Turske. ABDULMEDZID II (1868-1939, vladao 1922-1924), poslednji osmanski sultan. Od proglašenja republike i odvajanja države od halifata, imao je samo duhovnu vlast, koja je od 1923. samo nominalna, a koju je izgubio ukidanjem halifata {19:!4). ABISINIJA, v. Etiopija. ABOLICIONIZAM, poništenje, ukidanje, pokret za ukidanjem ropstva u Sjedinjenim Američkim Državama, koji se razvio krajem XVIII v. Na njegovom čelu nalazili su se filantropi američkog Severa, čija je aktivnost dostigla vrhunac 30-ih godina XIX v. kada su osnovali posebna društva za borbu protiv ugnjetavanja robova, boreći se za njihovo oslobođenje. Posebnu ulogu odigrao je ovaj pokret za vreme građanskog rata u SAD (1861-1865). ACELJO, Masimo Tapareli, markiz d' (Azeglio, Massimo Taparelli, marchese d', 1798---1866), italijanski ministar. Počeo je kao pijemontski oficir; bavio se muzikom, slikarstvom, pisanjem romana. U politički život je ušao 1841; 1848. u Romanji; 1849. šef kabineta Viktora-Emanuela; ustupio mesto Kavuru; 1852. senator i guverner Milana. ACEV, Mirče (1915-1943), istaknuti makedonski revolucionar i politički radnik. - Potiče iz porodice koja je dala niz boraca i rukovodilaca nacionalnooslobodilačkom i revolucionarnom pokretu XIX i XX veka. Pripadao je naprednom srednjoškolskom i studentskom pokretu između dva rata, kada je postao i član KPJ. Jedan je od organizatora i rukovodilaca NOP makedonskog naroda 1941. Jedno vreme bio je i sekretar privremenog PK KPJ 1942. kada je uhap§en od bugarske okupatorske policije i u zatvoru ubijen. Proglašen je za narodnog heroja. ACTEKI, indijanski narod koji je u srednjem veku naselio oblasti današnjeg Meksika. Počev od XII v. organizovao je svoju državu, čija se prestonica nalazila na mestu današnjeg grada Meksika i zvala se Tenohtitlan. Za vreme svog prodora u Meksiko pokorili su mnogobrojna plemena koja su zatekli u severnim oblastima ove zemlje i nametnuli im plaćanje danka u proizvodima, zlatu i robovima. Od privrednih delatnosti najviše su razvili zemljoradnju i tkačku radinost. Njihova kultura dostigla je visok stepen razvitka, naročito u oblasti arhitekture, vajarstva i muzike. U veštini zidanja bili su veliki majstori, tako da su podizali građevine ogromnih dimenzija. Posle otkrića Amerike 1492. god. u njihovu zemlju

ADAKALE

sve vise da prodiru španski Konkvistador Fernando Kortez vešto je iskoristio nezadovoljstvo plemena koja su se nalazila pod vlašću Acteka i uz njihovu pomoć srušio je acteško carstvo i zarobio poslednjeg cara Montezumu 1522. god. ADAKALE, ostrvo na Dunavu blizu Oršave, na ulazu u Đerdapsku klisuru. Danas pripada Rumuniji. U doba Turaka imalo je važan strategijski ;- značaj i bilo je dobro utvrđeno. Na Adakale su se sklonile dahij e bežeći iz Beograda, ali su 25. jula 1804. bile pobijene od strane srpske potere, na čelu sa Milenkom Stojkovićem. Sve do 1913. ostrvo je pripadalo Turskoj. Te godine ga je okupirala Austrija, · a posle L svetskog rata pripalo je Rumuniji. ADAM, Gijom (Adam, Guillaume, oko 1270-1341), franc. dominikanac i putopisac. U delu Directorium ad paspočinju osvajači.

sagium faciendum ad Terram Sanc- tam, koje predstavlja uputstvo hodo-

-. časnicima za put u Svetu zemlju, s iznosi niz nepovoljnih podataka o - Raškoj i ostalim srpskim zemljama .: ~ njihovim vladarima. Njegov putopis L Je preveo i objavio Stojan Novako- vić u Godišnjici N. Čupića, Beograd 1894, knj. 14. ' ADMINISTRATIVNI APARAT, naziv za celokupnu upravnu organizaciju ko( jom se rukovodi svim javnim i privatnim poslovima u okviru jedne države. Svaka država stvara različite oblike administrativne organizacije ~ koji su u zavisnosti od društvenog .· uređenja. U svom istorijskom razvit- ku administrativni aparat je prošao .; kroz nekoliko karakterističnih faza J koje su određivale njegov karakter. ·· U najranijem periodu administracija - je najpre bila organizovana na voj. ničkom principu, zatim je imala ple- menski, pa crkveni karakter. Docnije je izvršena administrativno-teritorijalna podela po jedinicama od kojih su najpoznatije bile opština, grad, srez, okrug, oblast i dr. U pojedinim pe- riodima ljudske istorije lokalna ad~ m~ni.stracija je igrala veliku ulogu, i ah Je ona najpre potisnuta, a zatim '.l. skoro potpuno ukinuta, stvaranjem -L velikih država u kojima je admini_;; stracija centralizovana. Takvih pri- mera bilo je već u antičko doba, a -. naročito u novom veku kada su stvok rene velike države kapitalističkog dru' štva. U socijalističkom društvu radiF kalno je izmenjena administrativna ._: organizacija, ali je i dalje zadržan •· centralni administrativni aparat koji .( je u pojedinim fazama odigrao zna- čajnu ulogu. Sa sve većim razvitkom $:- društvenih odnosa ovakva organiza- cija administracije počela je da bude

15

ADMINISTRATIVNO kočnica daljem progresu, čiji su nosioci neposredni proizvođači. Društvenim samoupravLjanjem (v.) zamenjuje se monopollstički položaj centralne državne administracije i vlast se predaje u ruke neposrednih proizvođača. Ova radikalna promena u socijalističkom društvu delo je jugoslovenske teorije i prakse. ADMINISTRATIVNI PROTEKCIONIZAM, zabrana uvoza strane robe na domaće tržište putem uvođenja niza pravnih propisa (zdravstvenih, poreskih, prometnih, veterinarskih itd.). Administrativnim protekcionizmom štiti se nacionalna privreda i odstranjuje inostrana konkurencija, koja pokušava da omete razvoj privrede u jednoj zemlji i da ekonomski podjarmi dotičnu državu. ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELA JUGOSLAVIJE. Pod administrativnom ili političko-teritorijalnom podelom podrazumevamo podelu države na manje teritorijalne jedinice. One su danas u Jugoslaviji samostalne jedinice i u njima se vrše autonomno sve funkcije državne vlasti. One su istovremeno povezane i čine državnu celinu SFRJ. Administrativne, odnosno političko-teritori­ jalne jedinice u Jugoslaviji danas su: opštine, autonomne pokrajine, socijalističke republike i federacija. Ustav od 1963. predviđao je i srez kao administrativno-teritorijalnu jedinicu, ali su do danas srezovi ukinuti. Po ranijim ustavnim odredbama postojali su još okrug i oblast, koji takode više ne postoje. U našem društveno-političkom samoupravnom sistemu administrativno-teritorijalne jedinice imaju posebne odlike. To su samoupravne društveno-političke zajednice. Taj naziv je uveden Ustavom SFRJ od 1963. i one predstavljaju izraz demokratskog sistema vlasti i društvenog samoupravljanja. Društveno-političke zajednice zasnivaju se na društvenoj svojini sredstava za proizvodnju, na vlasti radnog naroda i na samoupravljanju. Opština ili komuna je osnovna administrativno-političko-teritorijalna jedinica ili osnovna društveno-politička zajednica. Ona po pravilu predstavlja geografsku celinu. U njoj se međutim, ne ostvaruju samo administrativne funkcije, funkcije države, već i naročito samoupravna prava građana, radnih ljudi i radnih organizacija koje čine komunu. To znači da opština nije samo teritorijalna jedinica, već i društvenopolitička samoupravna zajednica komuna. Autonomne jedinice po Ustavu postoje u SR Srbiji i to su Autonomna Pokrajina Vojvodina (APV) i Autonomna Pokrajina Ko-

ADMIRAL sovo (APK) ili ranije Autonomna Kosovsko-metohijska oblast (AKMO). One su stvorene još 1945. Razlozi za postojanje autonomnih jedinica su nacionalni, istorijski i ekonomsko-kulturni. Te oblasti u svom nacionalnom sastavu nisu jedinstvene. Pored Srba, tu žive i brojne narodnosti (Mađari, Rumuni, Slovaci, Albanci i mnogi drugi). Zatim te jedinice predstavljaju geografske i ekonomske celine i najzad one imaju poseban istorijski razvitak, naročito Vojvodina. I ;ove dve autonomne jedinice nisu samo administrativne jedinice, već i društveno-političke samoupravne zajednice. Socijalistička republika takođe nije samo administrativno-teritorijalna zajednica, već društveno-politička, samoupravna zajednica i država - izraz narodnog suvereniteta naroda koji u njoj živi. Ili kako to stoji u Ustavu SFRJ: „Republika je državna socijalistička demokratska zajednica zasnovana na vlasti radnog naroda i samoupravljanju". U Jugoslaviji ima 6 socijalističkih republika država pet nacija, dok je BiH posebna zbog svog višenacionalnog sastava i zato što predstavlja posebnu geografsku, istorijsku, ekonomsku i kulturnu celinu; i najzad SFRJ, koja nije samo najviša administrativno-teritorijalna zajednica, već takođe i društveno-politička i najviša samoupravna zajednica. Međutim, SFRJ je pre svega država, državna i društvena zajednica jugoslavenskih naroda i narodnosti u njoj. To je socijalistička država s obzirom na društveno-ekonomsko i političko uređenje u SFRJ. To je složena federativna država jer se sastoji od šest socijalističkih republika - država. - Ustavnim amandmanima 1969. god. autonomne pokrajine u SR Srbiji dobile su nov status i nazive: Socijalistička Autonomna Pokrajina Vojvodina i Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo. ADMIRAL, najviši vojni čin u mornarici koji odgovara činu generala u suvozemnoj vojsci. U našoj mornarici postoje vojna zvanja: kontraadmiral, viceadmiral i admiral. ADRESA, parlamentarna institucija engleskog ustavnog prava. Adresom parlamenat odgovara na tzv. prestonu besedu kojom vladar otvara zasedanje parlamenta. Adresom se iznose želje parlamenta vladaru i stav prema važnim državnim problemima. Postepeno adresa gubi politički značaj i pretvara se u formalnost. ADZI.JA, Božidar (1890-1941), politički i naučni radnik. Završio je pravne nauke i doktorirao u Pragu. Posle 1. svetskog rata zauzimao je visoke či­ novničke položaje. Uređivao je i iz-

AFRIKA

16 đavao

vise listova i časopisa. Objavio je više naučnih i publicističkih radova. U početku je bio pod uticajem Masarika i austromarksizma, a od 1935. prilazi KPJ. Cesto je bio proganjan od. vlasti. Rat je sačekao u zatvoru, a onda su ga ustaše streljale. AFRICKA POVELJA, osnovni dokument Organizacije afričkog jedinstva (OAJ) - donet 1943. u Adis Abebi na prvom sastanku OAJ. Ova organizacija slobodnih država Afrike, koja okuplja oko 40 zemalja, ima za cilj jedinstvo, solidarnost i saradnju afričkih zemalja u borbi za punu slobodu, nezavisnost i likvidaciju kolonijalizma u Africi. Ti ciljevi su sadržani u Povelji. Povelja i Organizacija su u skladu sa OUN i njenom Poveljom i sa ostalim njenim dokumentima u kojima su proklamovani osnovni ciljevi UN. AFRICKI KORPUS, nemačke snage pod komandom generala Romela koje su se borile u Africi za vreme 2. svetskog rata, Pošto italijanska vojska nije uspela da savlada saveznike u severnoj Africi, na molbu Musolinija počele su da pristižu u pomoć nemačke trupe. To je počelo krajem 1940. Hitler je takođe imao svoje planove u Africi i na Bliskom istoku. Međutim, ti planovi su onemogućeni novembra 1942, porazom kod El Alameina. Konačno je korpus kapitulirao maja 1943, ali se jedan njegov deo prethodno povukao u Evropu. AFRIKA, drugi po veličini kontinent koji se većim delom (2/3) nalazi na severnoj hemisferi Zemlje. - Otkriće. Afriku su narodi Azije i Evrope delimično upoznali već u starom veku. Ime je latinskog porekla. Tako su Rimljani nazvali svoje posede na severu Afrike. Pre Rimljana narodi Mesopotamije, Palestine i Persije održavali su veze sa Egiptom, dok su Kartaginjani doploviil čak do zapadne obale Afrike još u V. veku pre n. e. U srednjem veku Arapi su ne samo upoznali, već i osvojili dobar deo severne i istočne Afrike. U XV veku Portugalci {B. Diaz i V. de Gama) oplovili su veći deo njenih obala, a u XVI veku Portugalci su upoznali i obale Crvenog mora i ostali deo Sueca. Tada su se Portugalci učvrstili na obalnim delovima južne Afrike. Odatle su ih u XVII veku istisli Holanđani. Krajem XVIII veka Englezi su počeli istraživanja unutrašnjosti Afrike. Odlukom Bečkog kongresa (1815) Engleska je dobila Kapland. Sredinom XIX veka u unutrašnjost Afrike je krenuo škotski misionar D. Livigston. Za njim je krenuo američki novinar H. Stenli sa kojim je bio i Hrvat Dragutin Lerman. Kra-

AFRODITA jem XIX i početkom XX veka Evropljani su upoznali veći deo unutrašnjosti Afrike, jer su skoro čitavu Afriku evropske imperijalističke države osvojile i pretvorile u svoje kolonije. - Kolonizacija. Moderna kolonizacija je počela sa velikim geografskim otkrićima u XV veku. Prve kolonijalne posede stvorili su Portugalci na krajnjem jugu i španci na severozapadu Afrike. Portugalci su osvojili obalne delove Konga, Angolu i Mozambik i dr., a Španci cieo Maroka, Kanarska ostrva i dr. Neke posede oni i danas drže. U XVII veku u Afriku prodiru Holanđani i stvaraju svoje kolonije na jugu Afrike. U XVII veku počela je i francuska kolonizacija Afrike. Svoje prve posede Francuzi stvaraju na Madagaskaru i u Senegalu. Posle gubitka svojih poseda u Americi i Indiji Francuska se okreće Africi, gde stvara veliki broj kolonija, pre svega na severu Tunis, Alžir i Maroko. Ona je držala jedno vreme Sudan i Egipat, ali je istisnuta od Engleza, zatim bila je tzv. Francuska Ekvatorijalna Afrika (Gabon, deo Konga, Čad itd.), dalje tzv. Francuska Zapadna Afrika (Mavritanija, Gvineja, Gornja Volta, Obala Slonovače, Dahomej, Niger i dr.), zatim deo Somalije, Togo i Kamerun (nekad nemačke kolonije) itd. Francuska je držala trećinu Afrike. Engleska je prodrla u Afriku kasno (krajem XIX veka), pa je morala da preotima kolonije. Njeni najvažniji posedi bili su Egipat, Sudan, deo Sornalije, Zanzibar, Britanska centralna Afrika, Nigerija, Uganda, Rodezija, Južnoafrička unija, Kenija, Bečuana, Bosuto, Svazi, Gambija, Tanganjika i dr. od kojih neke i danas drži. Nemačka je kasno prodrla i ubrzo izgubila svoje posede u Africi, a to je bila Nemačka jugozapadna Afrika, zatim Togo, Kamerun i Nemačka istočna Afrika. U Africi su imali posede i !talijani (deo Somalije, Eritreju, Libiju i Etiopiju) i Beigija (veći deo Konga). Kolonizacija Afrike je završena na početku XX veka. Tada su u Africi postojale uglavnom dve nezavisne države Liberija i Etiopija koja je kasnije (19361941) bila italijanska k0lonija. - Dekolonizacija. Rušenje kolonijalizma u Africi počelo je kasnije, išlo je sporije i još uvek je u toku, iako je pri kraju. Razlog tome je velika ekonomska i društvena zaostalost i u vezi sa tim kasnija pojava i sporiji razvoj narodnooslobodilačkog pokreta. Pored Liberije i Etiopije između dva svetska rata nezavisna država je postala Južnoafrička Unija. Dekoloni-

1'7

AGESlLA.f zacija je započela posle drugog svetskog rata. Najpre je nezavisnost dobila Sirija (1946), zatim Libija (1951), Eritreja (1952), Sudan (1955), Tunis i Maroko (1956), Gana (1957) Gvineja (1958). Posle 1960. došlo je do ubrzane dekolonizacije i stvaranja desetina nezavisnih država. Dekolonizacija je došla u svoju završnu fazu. Problem Afrike je stabilizacija tih nezavisnih država i borba protiv neokolonijalizma. AFRODITA, prema grčkoj mitologiji boginja lepote, ljubavi i plodnosti. Homer je spominje kao ćerku Zevsa i Dione, dok je po drugom mitu rođena iz morske pene na ostrvu Kipru. Kad je izašla na obalu, priča se u legendi, cveće je nicalo pod njenim nogama. Najlepša i najumiljatija grčka boginja bila je povod trojanskom ratu, pošti) je pomogla Parisu da otme lepu .Jelenu. Muž joj je bio hromi i ružni bog vatre Hefest. Glavno područje njenog kulta bio je Kipar, odakle se proširio po celoj Grčkoj tako da je postala božanstvo svih Grka. Po helenističkom shvatanju već u antičko doba, kao prototip lepote ženskog tela, njen lik je dobio meke, graciozne i slikovite oblike, stavove i pokrete. Lice joj je nežno, ljupko, puno miline i primamljivosti, a usta malo nasmejana. Od renesanse ona je motiv izražavanja lepote ženskog akta u slikarstvu. Od svih kipova najveću vrednost ima statua miloske Afrodite iz Luvra. AGA, feudalna titula u Turskoj. U početku tu titulu su nosili dvorski dostojanstvenici, ili vojne starešine visokog ranga. U Bosni i Hercegovini tu titulu je imalo niže muslimansko plemstvo. Kasnije se njom oslovljavao svaki bogatiji i ugledniji neškolovani musliman za razliku od šlrnlovanih efendija. AGAMEMNON, kralj Mikene i Arga, Atrejev sin i brat Menelaja. Prema Homerovoj Ilijadi, bio je vrhovni zapovednik celokupne grčke vojske u trojanskom ratu. Pred polazak u rat žrtvovao je svoju ćerku Ifigeniju. Za vreme opsade Troje došao je u sukob sa najvećim grčkim junakom Ahilom, kome je oteo najlepšu robinju. Po povratku kući iz rata u Mikenu bio je ubijen od svoje žene Klitemnestre i njeaog ljubavnika. AGARJANI, naziv za Turke u starim srpskim spomenicima. Ovaj naziv kao i naziv Izmailćani potiče iz Biblije u kojoj se priča da je robinja Agarka rodila A vrama, sina Izmaila. AGER PUBLICUS, v. Državna zemlja. AGESILAJ, spartanski kralj (oko 444360. god. pre n. e.). Za kralja u Sparti izabran 397. god. pre n. e. Sledeće godine

A GORA

prešao u Malu Aziju u pomoć grčkim gradovima gde je postigao značajne uspehe. Posebno se istakao u odbrani Sparte od Tebanaca u borbama kod Heroneje (394. god.) i kod Leuktre (371. god.). Pomagao je pobunjene satrape protiv persijskog kralja. AGORA, najpre narodna skupština kod starih Grka na kojoj je narod sedeo ili ležao. Ko je želeo da govori, ustajao je i dobijao žezlo, kao znak da ima reč. Docnije, to je gradski trg i središte grada. Agora je obično bila okružena hramovima i zgradama. Prodavnice su bile raspoređene prema proizvodima koje su prodavale. Nije bio redak slučaj da se deo agore nazivao po onome što se na njemu prodavalo. AGRARNA REFORMA, skup mera državne vlasti kojima se menjaju odnosi svojine i pravo svojine na zemlju. - Agrarna reforma obično nastaje kada dođe do nesklada između proizvodnih odnosa i proizvodnih snaga u poljoprivredi, što izaziva klasne i političke sukobe. Cilj agrarne reforme, odnosno onih koji njoj teže i koji nju sprovode jeste da se ukloni taj nesklad i ti sukobi, da se izvrši nova podela zemlje, da se unesu u poljoprivredu novi odnosi vlasništva, a time i novi proizvodni, društveni odnosi koji će ukloniti nesklad u proizvodnji i sukobe u društvu. Za agrarnu reformu znamo i u starom veku; to su Solonove reforme u Atini i reforme braće Graha u Rimu. U srednjem veku nastaje težnja za ukidanjem kmetstva i feudalnih veleposeda, koju ispoljava i seljaštvo i buržoazija. U novom veku agrarna reforma ima za cilj likvidaciju feudalnih odnosa, a sa pojavom proletarijata i ukidanje kapitalističkih odnosa u poljoprivredi. U jugoslovenskim zemljama u novom veku agrarna reforma dolazi pre svega kao rezultat revolucionarne nacionalnooslobodilačke borbe protiv vlasti Turaka i Habsburga i buržoasko-demokratske revolucije. U Jugoslaviji do agrarne reforme došlo je u dva maha, posle prvog i drugog svetskog rata. Cilj agrarne reforme posle prvog svetskog rata bio je da se likvidiraju ostaci feudalizma i kolonatskih odnosa kojih je još bilo u Makedoniji, BiH, Kosmetu i Dalmaciji i da se podeli zemlja veleposednika siromašnim seljacima. Do agrarne reforme došlo je i zbog revolucionarnog pokreta seljaka 1918. i 1919. Ona je započela odlukom Narodnog vijeća u Zagrebu (od 26 nov. 1918) o ukidanju kmetskih odnosa i to oduzimanjem velikih poseda i poseda ratnih dobitnika radi podele siromašnim seljacima i radi

18

AGREMAN

kolonizacije. Po stvaranju Kraljevine SHS, 25. febr. 1919. donete su prethodne odredbe za pripremu agrarne reforme, a zatim i niz drugih pravnih propisa i najzad 1931. donet je Zakon o likvidaciji agrarne reforme. Ipak ona nije okončana. Ostaci feudalnih odnosa su likvidirani, ali ne i krupni posed, a veliki broj siromašnih seljaka i dalje je ostao bez zemlje. Podeljeno je oko 1 800 000 ha zemlje koju je dobilo nekoliko stotina hiljada porodica. Posle 2. svetskog rata agrarna reforma je izvršena na osnovu Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji od 23. avg. 1945. Zemlja je oduzeta od crkava, manastira, privrednih organizacija, veleposednika, bogatih seljaka, saradnika okupatora i dr. Maksimum zemlje koji je posednik mogao da zadrži bio je 20-35 ha. Stvoren je zemljišni fond od 1 600 000 ha. Zemlju je dobilo 316 000 porodica. Jedan deo zemlje postao je društvena svojina i dat je državnim poljoprivrednim dobrima i seljačkim radnim zadrugama i ustanovama. Godine 1953. smanjen je zemljišni maksimum na 10 ha, čime je dobijeno još 276 000 ha obradive zemlje koja je takođe postala društvena svojina. AGRARNI PROLETARIJAT, naziv za seljake bezemljaše--proletere. Lišeni su svih sredstava za proizvodnju i da bi se održali u životu, zajedno sa člano­ vima svojih porodica primorani su da prodaju svoju radnu snagu, obrađujući tuđu zemlju. Na taj način u potpunosti su izjednačeni sa radnicima-proleterima u gradovima i industrijskim centrima. AGRARNO PITANJE, skup problema koji se tiču poljoprivrede i društvenih odnosa u njoj. - U ta pitanja spadaju: 1) karakter i specifičnost poljoprivredne proizvodnje; 2) razvitak proizvodnih snaga u poljoprivredi; 3) struktura zemljišnog poseda; 4) vrste svojine nad zemljom; 5) odnos poljoprivrede prema drugim granama privrede i mnoga druga. Skoro u svakoj zemlji agrarno pitanje ima svoje posebne odlike. U nerazvijenim zemljama to pitanje obuhvata obično problem zaostalosti poljoprivredne proizvodnje, neravnomerne raspodele zemlje, agrarne prenaseljenosti itd. U zemljama gde je poljoprivreda razvijena i napredna najčešći su problemi tržišta i cena za poljoprivredne proizvode, pa zbog toga dolazi do intervencije države. AGREMAN (franc. agrement), pristanak ili odobrenje jedne države, odnosno vlade da primi imenovanu ličnost za diplomatskog predstavnika koji dolazi iz druge države. Ukoliko diplomatski predstavnik (ambasador ili poslanik)

AGRESIJA

19

nije po volji zemlji, odnosno vladi u koju dolazi agreman može biti uskraćen.

AGRESIJA, oružani napad jedne zemlje ili više zemalja na neku državu koja taj napad nije ničim izazvala. Cilj joj je da se pokori napadnuta zemlja, osvoji neki. deo njene teritorije ili da se oružanom intervencijom sprovedu određeni politički ili drugi ciljevi. Može imati i ekonomski karakter, čija se suština sastoji u ekonomskoj blokadi napadnute države. AGRIKOLA, Georg Bauer, zvani (1490-1555), pisac znamenitog traktata o rudarskoj tehnici De R.e mettalica (Bazel 1556) koji je dva veka uziman kao priručnik za rudarstvo. Posle studija, živeo je u Joakimštalu, gde se bavio mineralogijom, rudarstvom i prirodnom materijom. Njegovo delo je bogato ilustrovano grafikama, i danas služi kao najdragoceniji izvor za istoriju rudarstva. AGRON, ilirski kralj (III v. pre n. e.), muž kraljice Teute. Savladavši otpor mnogobrojnih plemenskih starešina, ukinuo je njihovu samostalnost i ujedinio većinu ilirskih plemena u jedan savez kome je dotle na čelu stajalo manje istaknuto ilirsko pleme Ardijeja. Njegova udovica i naslednica kraljica Teuta, i pored svih nastojanja, nije bila u stanju da održi ilirska plemena ujedinjena. AHENSKI KONGRES, održan 30. sept. -21. nov. 1818. sa ciljem da se osnuje četvorni savez Austrije, Rusije, Engleske i Pruske, sila-pobednica nad Napoleonom. U savez je uključena i Francuska, ali s tajnom klauzulom o evntualnim vojnim merama protiv te države. AHENSKI MIR, sklopljen u Ahenu 812. godine između franačkog cara Karla Velikog i vizantijskog cara Mihaila Rangabe. - Dugogodišnje neprijateljstvo između Franačke i Vizantije otpočelo je zbog franačkog osvajanja Italije, srednje Evrope i krunisanja Karla Velikog za cara 800. god. Vizantija je smatrala da je jedini i zakoniti gospodar Rimskog Carstva, odnosno i zapadne Evrope i da samo vizantijski carevi imaju pravo na carsku krunu. Stvaranje novog zapadnog Franačkog Carstva ugrožavalo je legitimna prava vizantijskih careva. Međutim, posle poraza Vizantije u ratu protiv Bugara (811), potpisan je mir u Ahenu; Karlu Velikom priznato je zvanje cara i vlast nad Hrvatskom, a primorski (dalmatinski) gradovi ostali su pod vlašću Vizantije. AHENSKI MIR 1668. Ovim mirom završen je tzv. devolucioni rat (16671668) između Francuske, s jedne, i

ABMED

španije, Holandije i Engleske, s druge strane, zbog franc. pretenzija na Flandriju. Francuskoj je u Flandriji priznat posed Lila i još nekih gradova. AHENSKI MIR 1748. Ovim mirom okončan je rat za austr. nasleđe vođen između Francuske i španije, s jedne, i Austrije, Engleske, Holandije i Sardinije, s druge strane. Francuska i Španija priznale su pragmatičku sankciju (v.), Pruskoj je priznat posed šleske, a Farma i Pijačenca pripale su špan. Burbonima. AHIL, legendarni junak starih Grka, najslavnije ime trojanskog rata i glavna ličnost Homerovog speva Ilijade. Bio je sin morske nimfe Tetide i mirmidonskog kralja Peleja. Prema jednom od mnogobrojnih mitova, odmah po rođenju majka ga je okupala u reci Stiksu, zbog čega je mogao da bude ranjen samo u petu za koju ga je majka držala prilikom kupanja. Pod Trojom se borio hrabro sve dok mu vrhovni zapovednik grčke vojske Agamemnon nije uzeo najlepšu robinju Brisejidu. Ozlojeđen zbog ovog odustao je od dalje borbe i povukao se u svoj šator. Ponovo je stupio u borbu protiv Trojanaca kada mu je trojanski junak I-lektor ubio najboljeg druga Patrokla. Dobivši novo oružje od boga Hefesta, peva se dalje u Ilijadi, osvetio je smrt svog najvernijeg druga ubistvom I-lektora. Uskoro je i sam poginuo od Parisove strele koja mu je zadala smrtonosan udarac u petu. Tako je nastala izreka „Ahilova peta" za neku slabu stranu ili najosetljivije mesto kod čoveka. Svojim nenadmašnim junaštvom i vrlinama postao je ideal grčkog junaka već u antičko doba. Epizode iz njegovog života poslužile su kao uzor za vaspitanje mladog naraštaja dok su mu hrabrost i nežnost opevali mnogi antički pesnici. AHMED I (1589-1617, vladao od 1603), osmanski sultan. Kao maloletan, nasledio na prestolu svoga oca Mehmeda III. U njegovo vreme, Turci su vodili dva bezuspešna rata protiv persijskog šaha Abasa i u drugom izgubili Tebriz. Dugogodišnji rat protiv Austrije okončan je sa izvesnim preimućstvom mirom u .Z1tva-Toroku (1606). Njegovo doba obeleženo je daljim zaoštravanjem ekonomske krize i narušavanjem timarskog sistema. Podigao je Plavu džamiju, jednu od najlepših u Carigradu. Bio je pesnik. AHMED II (1641-1695, vladao od 1691), osmanski sultan, sin Ibrahima I, naslednik Sulejmana III. Kad je stupio na presto, Austrijanci su ponovo op-

AJZENHAUER

AHMED

sedali nedavno povraćeni Beograd. Turska vojska pod komandom velikog vezira Mustafe ćuprilića odbila je napadače preko Dunava i Save, ali je u bici kod Slankamena (1691), uz 28 000 janičara, izgubila i obnovitelja svoje snage i ugleda, Mustafu Cuprilića. Ostatak života Ahmed II proveo je u zatišju, potpuno nezainteresovan za vladarske poslove. AHMED III (1668-1730, vladao od 1703), osmanski sultan. Postavljen je na presto posle zbacivanja Mustafe II. Da bi suzbio nezadovoljstvo vojske zbog gubitaka teritorija prema karlovačkom miru (1699), zaratio je protiv Petra I Velikog. I pored ubedljive pobede nad Rusima na Prutu (1711), usled pod~ mitljivosti velikog vezira Baltadži Mehmeda, rat je okončan bez preimućstava za Turke. Sa ciljem revizije karlovač­ kog mira, objavio je rat Mlecima (1714), da bi povratio Moreju. U rat je ušla 1716, kao saveznica Mletaka, i Austrija, čija je vojska pod komandom princa Evgenija Savojskog odnela veliku pobedu nad turskom vojskom u bici kod Petrovaradina, gde je poginuo veliki vezir Ali-paša, osvajač Moreje (sahranjen u Beogradu). U ovom ratu, austrijska vojska osvojila je severnu Srbiju s Beogradom i deo severne Bosne. Kad je rat 1718. okončan mirom u Požarevcu, svi osvojeni krajevi pripali su Austriji. Da bi nadoknadio gubitke u Evropi, Ahmed III je poveo rat protiv persijskog šaha Husejna i posle nekoliko poraza odustao od rata. Sve veće nezadovoljstvo u Carigradu dovelo je do pobune koja je prisilila Ahmeda III da abdicira u korist Mahmuda I. AJAN, naziv za uglednog i bogatog prvaka jednog mesta, staleža ili klase u Turskom Carstvu. Aj ani su bili nezvanični posrednici između vlasti i naroda. Krajem XVIII veka pretvaraju se u neku vrstu doživotno izabranih narodnih predstavnika. Pokrajinski namesnici ih sazivaju u tzv. Ajansko veće, koje raspravlja važna pokrajinska pitanja. U Bosni se pominju prvi put u XVIII veku. AJLUK, turski naziv najamnine za izvršeni rad ili za službu. Ajluk je ugovaran na određeni rok najčešće za pola godine ili za godinu. Ajlučar bi od gazde dobijao obično stan, hranu i izvesnu naknadu u novcu i odelu. Kao zastareli sistem plaćanja radne snage ajluk se održao veoma dugo, a na selu u nekim krajevima i do naših dana. AJNHARD, (770-840), franački pisac i graditelj. - Ziveo je na dvoru franačkog cara Karla Velikog, u Ahenu.

Posle smrti Karla Velikog uticao je na politiku njegovih naslednika. Kada su u porodici Karolinga nastali sukobi, povukao se u manastir i zamonašio. Napisao je biografiju Karla Velikog (Vita Caroli Magni) i veći broj dela verskog karaktera. AJNSTAJN, Albert (Einstein, Albert, 1879-1955), naučnik koji Je otvorio novu epohu u fizici. - Rodio se u Nemačkoj u kući Jevrejina-trgovca. Skolovao se u Nemačkoj i Svajcarskoj gde je studirao matematiku i fiziku. Tu se oženio Novosađankom Milevom Marić, koja je bila takođe matematičar i koja mu je rodila dva sina. Postao je profesor Univerziteta u Cirihu, pa direktor jednog naučnog instituta u Berlinu i član Pruske akademije nauka. Kao Jevrejin i protivnik fašizma napustio je Nemačku 1933. i otišao u SAD gde je ostao do smrti. Objavio je nekoliko stotina naučnih radova, filozofskih i političkih spisa. Njegovi najveći doprinosi nauci jesu specijalna i opšta teorija relativiteta, teorija fizičkog polja i zakona fotoelektrič­ nog polja. AJZENAHOVCI, struja u nem. socijaldemokratskom pokretu, čiji su pripadnici, u mestu Eisenach-u, 1869. god. osnovali socijaldemokratsku radničku partiju Nemačke. Ajzenahovci su, pod vodstvom Bebela i V. Libknehta, napustili Opštenemački. radnički savez, koji je bio pod snažnim uticajem Lasala, zbog toga što se nisu slagali sa shvatanjem lasalovaca da ujedinjenje Nemačke treba izvršiti odozgo, na čelu s Pruskom i Hoencolernima. Pored toga. lasalovci su zastupali i niz oportunističkih gledišta, što ih je dovodilo u suprotnost prema sve uticajnijoj grupi marksistički orijentisanih vođa radničkog pokreta. Ajzenahovci su postojali kao samostalna partija do njihovog ujedinjenja s lasalovcima, izvršenog u Goti (1875) i do donošenja Gotskog programa (v.).

AJZENHAUER, Dvajt (Eiesnhower, Dwight, 1890-1969), general i predsednik SAD u dva mandata u periodu 1952-1960. Završio je vojne škole i kao oficir je učestvovao u prvom svetskom ratu. Posle rata je službovao u raznim jedinicama armije SAD, u njenom Generalštabu i u Ministarstvu vojske SAD. Aktivno je učestvo­ vao i istakao se u 2. svetskom ratu. Već 1942. dolazi u Englesku u američki štab, zatim postaje komandant angloameričke vojske koja se iskrcala novembra 1942. u severnoj Africi, zatim komanduje iskrcavanjem u Italiji jula 1943. i konačno on je komandant savezničkih snaga koje su se jula 1944. iskrcale u Francuskoj i otvo-

AKADEM

rile drugi front. Posle rata Ajzenhauer je bio komandant američkih okupacionih trupa u Nernačkoj, zatim načelnik amerčkog Generalštaba, komandant vojnih snaga Atlantskog pakta, a onda je u dva maha biran za Predsednika SAD kao kandidat Republikanske stranke. Napisao je svoje ratne memoare, koji su kod nas prevedeni pod nazivom: Rat za oslobođenje Evrope. AKADEM, legendarni heroj kod starih Atinjana, čije se ime spominje u mitu o junaku Tezeju. Dioskurima, Zevsovim sinovima, pokazao je mesto na kome je Tezej držao zarobljenu njihovu sestru Helenu. Zbog toga je uživao naročito poštovanje kod svih starih Grka. Prilikom svojih upada u Atinu, gde se nalazilo njegovo veliko imanje, Lakedemonjani su ga poštedeli prilikom razaranja atinskih znamenitosti. U njegovom vrtu, zasađenom platanima i maslinama, osnovao je grčki filozof Platon svoju školu, koja je po Akademu dobila ime Platonova Akademija. AKADEMIJA, deo zemljišta u staroj Atini zasađen platanima i maslinama i posvećen legendarnom junaku Akademu, poznatom iz legende o Tezeju. U taj deo Atine dolazio je najčešće Platon i u njemu vodio razgovore sa svojim učenicima. Zbog toga je Platonova filozofska škola dobila ime Akademija (v. i Platonova akademija). AKADEMIJE KOD JUZNIH SLOVENA, naučna ili književna društva čiji je cilj unapređenje nauke, književnosti i umetnosti. Sam naziv potiče od jednog dela stare Atine, gde je Platou držao svoja predavanja. - Najranije akademije kod nas nastale su u Dalmaciji i Istri, koje je zahvatio pokret humanizma i renesanse. Cilj im je bio negovanje književnosti, a kasnije i jezika. Takve akademije bile su: Akademija složnih (dei concordi) u drugoj polovini XVI veka, Akademija ispraznijeh, krajem XVII veka i Akademija od šturaka u XVIII veku, a sve u Dubrovniku. Sličnih akademija bilo je u: Splitu, Kopru, Piranu i Rovinju. To su bila društva obrazovanih humanista, koji su na skupovima čitali svoje radove iživljavajući se u konvencionalnim „učenim" diskusijama. Njihova glavna zasluga je negovanje formi društvenog života, održavanje pozorišnih predstava i donekle negovanje narodnog jezika. Prave akademije kod nas osnivaju se posle narodnih preporoda kada su se već oformile nacionalne kulture jugoslavenskih naroda. - Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti. Već je Hrvatski sabor 1836. doneo zaključak da

21

AKADEMIJE

se u Zagrebu osnuje učeno društvo „za uzgajanje narodnog jezika i literature". Stvarne pripreme za osnivanje akademije počele su znatno kasnije zbog nesređenih političkih i društvenih prilika (borba narodnjaka i mađarona, revolucija 1848, Bahov apsolutizam). Godine 1860. Strosmajer je priložio 50 000 forinti kao glavnicu za buduću akademiju, 1861. Sabor je izabrao poseban odbor za izradu pravila akademije, a 1863. godine austrijski car, koji je istovremeno bio mađarski i hrvatski kralj, prihvatio je u načelu saborsku odluku, ali pravila akademije nešto izmenjena potvrdio je konačno 1866. Sabor je izabrao prvih četrnaest pravih članova koji su izradili poslovnik i izabrali štrosmajera za pokrovitelja, a za prvog predsednika čuvenog istoričara Franju Račkog. Prva sednica akademije održana je 1867. Akademija se delila u tri odeljenja „razreda": „historičko-filologički", „filozofsko-pravni" i „matematičko-prirodoslovni". Odmah nakon osnivanja Akademija je razvila živu naučnu i izdavačku delatnost, osobito na polju narodnog jezika i istorije (izdavanje rečnika, izdavanje izvorne građe, objavljivanje naučnih publikacija iz raznih grana nauke). Akademija je neprekidno proširivala svoju delatnost do 1941. godine. Okupacijom zemlje i stvaranjem tzv. Nezavisne Države Hrvatske Jugoslavenska akademija je ukinuta, a osnovana „Hrvatska akademija nauka" kojoj je dodeljena imovina ukinute Akademije. Oslobođenjem zemlje Akademija je nastavila sa radom pod starim nazivom. Njena delatnost znatno se proširila i ona je jedan od glavnih centara naučnog života u našoj zemlji. Godine 1954. imala je osam odeljenja i 34 naučne ustanove u kojima radi veliki broj naučnika raznih naučnih disciplina. Akademija izdaje čitav niz publikacija, od kojih njen glavni organ „Rad" izlazi već punih 100 godina. Srpska akademija nauka. Iako je Srbija oslobođena neposredne turske vlasti 1815, a dobila međunarodno priznatu autonomiju 1830, kulturni i naučni život se sporo razvijao zbog privredne, društvene i političke zaostalosti zemlje koja je dugo robovala tuđinu. Pretečom akademije smatra se Društvo srbske slovesnosti (književnosti) koje je radilo od 1841-1864. Cilj Društva je bio „usavršavanje srbskog jezika i širenje nauka na srbskom jeziku". Društvo je izdavalo svoj organ Glasnik (17 knjiga), negujući tzv. nacionalne nauke (istoriju, etnografiju, nauku o srpskom jeziku itd.). Zbog liberalnih ideja nekih njegovih članova knez Mihai-

AKBAR

22

lo je zabranio rad Društva i umesto nJega osnovao Srpsko učeno društvo (1864-1892). Cilj društva je bio „zanimati se naukama i veštinama koliko se one tiču srbstva". Njegova organizacija je bila slična organizaciji akademija nauka toga vremena. Društvo je izdavalo svoj organ Glasnik (51 knjiga). Radovi u Glasniku su iz raznih nauka, a najviše iz istorije, etnografije i nauke o jeziku. Zbog politič­ kih borbi u Društvu njegov rad je bio suspendovan 1886. ali je Društvo i dalje radilo do 1892. Godine 1886. osnovana je Srpska kraljevska akademija, a 1892. izvršeno je spajanje Akademije i Društva. Pod tim nazivom Akademija je radila do 1944, a posle oslobođenja nastavila je rad pod nazivom Srpska akademija nauka, a kasnije Srpska akademija nauka i umetnosti. Akademija je razvila veoma plodnu naučnu delatnost. Okupljala je najistaknutije naučne snage u srpskom društvu. Njen prvi predsednik bio je znameniti biolog Josif Pančić, a dugi niz godina istaknuti filolog Aleksandar Belić. Akademija je izdavala i izdaje više stalnih publikacija, kao što su Glas, Spomenik, Godišnjak i niz posebnih izdanja. Akademija ima Arhiv, Biblioteku i nekolike desetine instituta. Slovenska akademija znanosti in umetnosti. Zbog podeljenosti slovenačkih

zemalja u Austriji nije se moglo ni misliti o stvaranju tako visoke naučne ustanove sve do ujedinjenja. Začetak Slovenačke akademije nauka jeste Društvo za humanistične vede, osnovano 1921. Godine 1925. predloženo je osnivanje Slovenačke akademije nauka, ali je ona zbog ondašnjih političkih prilika osnovana tek 1938. Sa radom je počela 1939. i već su te godine izišle prve tri akademijine publikacije. Intenzivna naučna aktivnost nastavljena je posle pobede narodne revolucije, kada ova najviša slovenačka naučna ustanova dobija izrazito radni karakter. Izdaje čitav niz naučnih publikacija i ima velikih broj naučnih ustanova. Poslednjih godina dobile su svoje akademije nauka i još dve naše republike: Bosna i Hercegovina, čije je Naučno društvo preraslo u Akademiju nauka (1966) i Makedonija, gde je Akademija nauka osnovana 1967. - Sve akademije su povezane u svom radu „Akademijskim savetom SFRJ'', koji je osnovan još 1948. god. sa zadatkom da objedinjuje i usklađuje rad ovih najviših naučnih ustanova. Svaka akademija u Savetu je ravnopravna i ima po tri predstavnika i dva zamenika. AKBAR (1542-1605, vladao od 1556), mongolski car, sin cara Humajuna. Ponovo je osvojio sve nekadašnje provincije mongolskog carstva, do Kašmi-

AKERMANSKA KONVENCIJA

ra (1576) i zaveo dobro administrativno uz pomoć ministra Abdul-Fazlija. Podržao je versku reformu pod uticajem Zoroastrinskog kulta. AKCIJA (lat. actio), u bankarstvu predstavlja dokumenat na deo kapitala uložen u akcionarsko, odnosno deoničar­ sko društvo, na osnovu koga učesnik učestvuje u osnivanju preduzeća, u njegovoj organizaciji i u podeli dobiti koje je preduzeće ostvarilo. Akcija može da glasi na ime upisnika i može se preneti na drugo lice izjavom prenosioca na poleđini akcije. Na akciji na donosioca nije označeno ime, već je koristi ono lice u čijim se rukama nalazi. AKCIONARSKO DRUSTVO (skraćeno A. D.), kapitalistički oblik udruživanja kapitalista u jedno preduzeće sa unapred određenom visinom kapitala (glavnica) i podeljenim akcijama (v.), na osnovu kojih imaoci akcija dokazuju visinu svog učešća u kapitalu preduzeća, a srazmerno državini akcija učestvuju u deljenju dobiti. Učesnici akcionarskog društva mogu biti privatna lica, banke i država. U našem socijalističkom privrednom sistemu nije odobreno stvaranje akcionarskih društava. AKCA, sitan srebrni novac u Turskoj. Akče se kuju od vremena sultana Orhana, pa sve do XVII veka. Veličina akče je bila 18 mm, težina 1,2 gr, finoća srebra 9000/oo. Na jednoj strani akče bilo je ispisano ime sultana, a na drugoj mesto kovnice i prva godina vladanja sultanova. AKERMANSKA KONVENCIJA, sporazum Rusije i Turske zaključen 1826. u Akermanu (danas Bjelgorod Dnjestrovski) zbog odugovlačenja Turske da ispuni neke odredbe bukureškog mira 1812. - Konvencija je predvidela razgraničenje Rusije i Turske na donjem Dunavu. Rumunske kneževine Vlaška i Moldavija dobile su ponovo potvrdu svoje autonomije. Peti član Konvencije i poseban akt uz Konvenciju odnose se na Srbiju. Turska se obavezuje da u roku od 18 meseci izvrši sve odredbe osme tačke bukureškog ugovora. Povlastice, u sporazumu sa srpskim narodom, treba da budu izdate u formi hatišerifa, koji će Porta zvanično dostaviti Rusiji. Hatišerif će se smatrati sastavnim delom Konvencije. Poseban akt o Srbiji nabraja povlastice koje će Srbi dobiti hatišerifom: sloboda veroispovesti, sloboda trgovine, nezavisnost unutrašnje uprave, povratak otrgnutih nahija, ustupanje Srbima uprave nad muslimanskim imanjima, zabrana muslimanima da se naseljavaju u Srbiju (sem vojnih garnizona). Konvencija je garantovala autonomiju Srbije pod ruskom zaštitom. uređenje

23

AKINDZIJA AKINDZIJA, lako naoružani konjanik pripadnik neredovnog roda u turskoj vojsci. Akindžije su upadale u neprijateljsku zemlju i pljačkanjem i pustošenjem olakšavali osvajanje teritorije od strane redovne vojske. Po tradiciji red je osnovao rodonačelnik osmanlijske dinastije Ertogrul. U XVIII veku više se ne spominju. AKREDITIVNO PISMO, punomoćje koje · šef države daje poslaniku ili ambasa~ doru na strani da može svoju zemlju ; i vladu da predstavlja u nekoj drugoj - zemlji kod neke druge vlade. AKROPOLA, utvrđeni deo starih gradova koji je građen obično na mestu koje je svojom visinom dominiralo či­ tavom okolinom. Prva ovakva utvrđenja podizali su stari Grci u Maloj Aziji, a docnije i u samoj Grčkoj. U unutrašnjosti akropole, opkoljene sa svih strana debelim, kamenim zidovima, nalazili su se vladarov dvorac hram božanstva koje se u gradu po~ - sebno poštovalo i druge građevine za odbranu od napada. Za vreme napada neprijatelja u akropolu su se sklanjali t stanovnici koji su stanovali u blizini. Sa sve većim razvitkom antičkih država-polisa u staroj Grčkoj, akropole su postale najreprezentativniji delovi · grada sa najlepšim kulturnim spomenicima. Najistaknutiji među njima bio je Akropolj (v.) u Atini. AKROPOLJ, breg visok 120 metara usred Atine koji je u istoriji antičke Atine bio najreprezentativniji centar. Najstarije spomenike Akropolja uništili su Persijanci 480. god. pre n. e. U zlatno doba Atine, za vreme Perikla, Akropolj je dobio monumentalan izgled. Na njemu su sagrađeni najlepši hramovi, najznačajniji spomenici grč-

Akropolj

ke kulture. Centralni spomenik Partenon posvećen je bogini Atini. U njemu je Fidija izradio od zlata i slonovače ogromnu statuu boginje Atine, svoje remek-delo. U toku srednjeg veka Akropolj je bio zanemaren, dok je u XVII v. postao tursko skladište mu-

ALBA

nicije. Tada je topovski hitac mletačke vojske izazvao u Partenonu jaku eksploziju i naneo neprocenjivu štetu Akropolju. AKTA DIURNA (Acta diurna), službeni list i najstarije novine koje je u antičkom Rimu osnovao Gaj Julije Cezar 59. god. pre n. e. Pored odluka Senata, objavljivane su i vesti o važnijim događajima u toku dana. U doba Carstva donosile su i novosti iz života i rada na carskom dvoru u Rimu. Izlazile su sve do III v. AKUMULACIJA (lat. acumulatio-nagomilavanje), proces pretvaranja viška vrednosti u kapital. Prvobitna akumulacija kapitala (v.) nastaje posle velikih geografskih otkrića (v.). Ovaj proces nastaje u svetu uništavanjem sitnog proizvođača u epohi prelaza sa feudalnog na kapitalistički privredni sistem, time što su nasilno, bespravno oduzimana sredstva za proizvodnju i na taj način stvarani veliki posedi kapitalista; s druge strane, obespravljeni i osiromašeni seljaci-proleteri stupaju u najamni odnos, izručeni na milost i nemilost vlasnicima sredstava za proizvodnju. Neograničeno radno vreme, težak rad žena i dece i sl. karakterišu period prvobitne akumulacije kapitala, a višak neplaćenog rada, tj. profit ostajao je kapitalisti za lično bogaće­ nje, odnosno za proširenje dodajnog fonda proizvodnje. ALAH, u predislamskoj mnogobožačkoj religiji označavao je vrhovno božanstvo. U Muhamedovom učenju Alah je naziv za jedinog pravog boga čiji je prorok Muhamed. ALAJBEG, turska titula koju je imao zapovednik spahija u sandžaku. Svaki je sandžak imao svoga alajbega i on je u ratu predvodio spahijsku konjicu. Naziv alajbega nosili su i starešine tabačkog (kožarskog) esnafa. ALAPICI, hrvatska velikaška porodica koja je u XV-XVI veku imala velike posede u Slavoniji. Clan ove porodice bio je Gašpar, koji je kao podban ugušio seljačku bunu Matije Gupca 1573. Gašpar je od 1574-1578. bio hrvatski ban. ALARIH, zapadnogotski kralj (oko 370410). Naselio je svoj narod u !lirik, pustošio Balkansko poluostrvo i vršio napade na Italiju. Prilikom trećeg napada na Italiju pošlo mu je za rukom da zauzme Rim 24. avg. 410. god. U toku tri naredna dana Rim je doživeo jednu od najtežih pljački, a zatim je Alarik krenuo na jug prema Africi. ALBA, Ferdinand Alvarez de Toledo, vojvoda od- (1508-1582), španski državnik. Pošto je, bez većeg isticanja, ratovao u Francuskoj, Ugarskoj i pro-

ALBANIJA

24

tiv afričkih Berbera, intervenisao je, po nalogu Karla V, protiv nemačkih protestanata kod Milberga (1547). Upućen je kao namesnik u Nizozemsku (1567), odakle je opozvan zbog surovosti prema pobunjenicima i protestantima (1573). Naimenovan da uguši pobunu u Portugalu, ušao je u Lisabon 1580. godine. ALBANIJA (Skipnija), narodna republika, zauzima jugozapadni deo Balkanskog poluostrva. - Smatra se da su Albanci potomci starih Ilira, dok neki ispitivači njihovo poreklo vezuju za Pelazge i Tračane. Pod svojim današnjim imenom prvi put se spominju u srednjem veku, 1043. god. Od najranijih vremena bili su pod tuđinskom vlašću, i to najpre Rimljana, kada je izvršena znatna romanizacija albanskog stanovništva. Planinski mas1v1, koji odvajaju zemlju od ostalih država Balkanskog poluostrva, sprečavali su intenzivnije prodiranje stranog uticaja. Naseljavanjem Slovena mnoga ilirska plemena su se povukla u brdovite, nepristupačne predele, dok su ostali podlegli slovenskom uticaju. Osvajanjem balkanskih zemalja od strane Vizantije, albanski narod je dospeo pod njen uticaj, dok je albanska teritorija ušla u sastav Vizantije u kojoj je ostala sve do X veka. Stvaranjem srednjovekovnog Carstva Makedonskih Slovena, na čelu sa Samuilom, Albanci su promenili svog gospodara. Posle bitke na Belasici 1014. god., u kojoj su Vizantinci pobedili Samuila, Albanija je ponovo dospela pod vizan-tijsku vlast. Jedan deo teritorije ove zemlje bio je priključen raškoj državi za vreme vladavine Stefana Nemanje. Promenu na vizantijskom dvoru, kada je prestala vladavina dinastije Komnina iskoristili su moćni albanski feudalci i osnovali svoju nezavisnu kneževinu Arberiju, koja je uskoro došla u sukob sa Venecijom. Ovo je iskoristio epirski despot, kome je pošlo za rukom da osvoji novostvorenu kneževinu. Anžujski vladar Karlo I (1266-1285), kralj Sicilije i Napulja, osvojio je Drač na svom pohodu protiv Vizantije i osnovao kraljevinu Albaniju. Odlučnom intervencijom vizantijskog cara Mihaila VIII Paleologa Anužujci su proterani iz Albanije. Za vreme velikih osvajanja cara Dušana zemlja je ušla u sastav srpske države. ' Posle Dušanove smrti albanski feudalci su obrazovali 3 samostalne oblasti, prvu u srednjoj Albaniji sa središtem u Draču, drugu u severnim oblastima zemlje, čiji se centar nalazio u Skadru, dok je treća oblast zauzimala južni deo zemlje sa glavnim gradom Artom. Posle kosovske bitke (1389) zemlji je

ALBANIJA

zapretila najveća opasnost od turskih napada. U prvoj polovini XV v. Turci su osvojili celu zemlju. Da bi očuvali svoj privilegovan položaj albanski feudalci su postali turski vazali, dok je narod pao pod težak jaram ropstva. Oslobodilačku borbu protiv turskih zavojevača poveo je albanski narod 1443. god. pod voćstvom Đorđa KastriotaSkender-bega i u višegodišnjim sukobima imao uspeha u borbi protiv Turaka. Posle Skender-begove smrti među albanskim feudalcima je došlo do međusobnih sukoba. Novonastalu situaciju iskoristio je turski sultan Mehmed II koji je ponovo zauzeo zemlju ostavivši Mletačkoj Republici niz priobalnih utvrđenja. Do 1503. god. cela zemlja je ponovo došla pod tursku vlast, koja se u Albaniji zadržala nekoliko sledećih vekova. Koristeći slabljenje Turske carevine u XVIII veku, Albanci su osnovali nekoliko samostalnih kneževina. Nastojeći da po svaku cenu zadrže prevlast u zemlji, Turci su se surovo obračunavali sa domaćim stanovništvom, što je izazvalo nekoliko stihijskih ustanaka albanskog nareda u prvoj polovini XIX veka (1835-1856), a koje je turska vojska ugušila na najsvirepiji način. Nacionalnooslobodilačka borba srpskog i grčkog naroda protiv Turaka odrazila se i na borbu albanskog naroda, kome nije pošlo za rukom da se oslobodi turskog jarma. Zbog važnog strategijskog značaja Albanije Austro-Ugarska i Italija su želele da postanu njeni gospodari. Iste planove imale su Srbija i Grčka, koja je 1878. god. uspela da zauzme neke delove zemlje. Na početku prvog balkanskog rata 1912. god. srpska i crnogorska vojska su okupirale severne oblasti zemlje i pristupile opsadi Skadra, dok su Grci prodirali sa juga u želji da podele albansku teritoriju. Na konferenciji u Londonu 1912. god. priznata je nezavisnost Albanije. Za vreme 1. svetskog rata u zemlji je vladao pravi građanski rat u kome su borbe vodile između sebe feudalne klike uz svesrdnu stranu pomoć. Na konferenciji u Londonu 1920. god. ponovo je potvrđe­ na nezavisnost zemlje, koja je 1925. god. proglašena republikom. Međutim, 1928. god. zemlja je pretvorena u kraljevinu. Prvi njen kralj postao je Ahmed beg Zogu koji je ranije iz Jugoslavije došao u zemlju i bio izabran 1925. god. za predsednika republike. Fašistička Italija 1939. god. okupirala je celu zemlju i proglasila je svojom kolonijom. Za vreme drugog svetskog rata albanski narod je poveo narodnooslobodilačku borbu protiv okupatora i domaće buržoazije koja je otvoreno sarađivala sa italijanskim okupatorima. U ovoj borbi svesrdnu mo-

ALBERT ralnu i materijalnu pomoć Albanci su imali od naroda Jugoslavije gde je u to vreme oslobodilačka borba bila u punom jeku. Proglasom od 8. nov. 1941. god. privremeni CK Komunističke partije Albanije pozvao je albanski narod na oružani ustanak. Već početkom 1942. god. stvorene su prve partizanske čete, a zatim partizanski odredi u kojima je iste godine bilo oko 100 000 boraca. Ceneći ogromnu pomoć naroda Jugoslavije CK KP Albanije pozvao je vojnog instruktora CK KP Jugoslavije koji je došao u zemlju i pomogao pri reorganizaciji albanskih partizanskih odreda i njihovom prerastanju u narodnooslobodilačku vojsku. Na-Intervenciju instruktora CK KP Jugoslavije formirane su pokretne vojne jedinice koje su postigle velike uspehe u borbi protiv italijanskih i nemačkih oružanih snaga. Pošto su postojale veze sa narodnooslobodilačkim pokretom Jugoslavije, u zemlju je stigla na oslobođenu teritoriju vojna misija NOV i PO Jugoslavije. Istovremeno sa počet­ kom oslobodilačke borbe pristupilo se stvaranju i narodne vlasti, narodnooslobodilačkih odbora. Prvi antifašistički Kongres održan je 1944. god. u Premetu, na kome je stvoreno Antifašističko veće narodnog oslobođenja i Nacionalni komitet, kao privremena albanska vlada. Posle završetka 2. svetskog rata i oslobođenja zemlje, Albanija je proglašena narodnom republikom i oslanjala se sve do 1949. god. na svesrdnu pomoć Jugoslavije, koja joj je bila od velike koristi u borbi za razvitak i preporod zemlje. U vreme donošenja rezolucije Informbiroa 1948. god., Albanija je, pod uticajem sa strane, prekinula sve odnose sa Jugoslavijom, jednostrano i bez ikakvog povoda. Takvo stanje ostalo je i posle normalizacije odnosa Jugoslavije sa ostalim zemljama potpisnicama rezolucije Informbiroa. Pošto se izolovala od svih socijalističkih i drugih evropskih zemalja, Albanija je stala na stranu Narodne Republike Kine. ALBERT I (Albert I, 1875-1934, vladao od 1909) belgijski kralj, nasledio na prestolu svog strica Leopolda II. Dobio vojno obrazovanje. Mnogo putovao po vanevropskim kontinentima. Suprotstavio se Nemcima 1914, preuzevši na sebe vrhovnu komandu belgijske vojske. Podržao demokratski razvitak Belgije. ALBIZANI, v. Bogomili. ALBUKERK, Alfonso de (Albuquerque, Alfonso de, 1435-1513), portugalski ratnik, osvajač kolonija. Krstareći, na čelu eskadre koju mu je poverio kralj Manuel, arabijskom obalom, potčinio je Ormuz, zatim je uzeo

ALEKSANDAR Gou, koja je postala prestonica portugalske Indije (1510) i, najzad, Malaku (1511), jedan od navećih trgovačkih centara Istoka. Osnivač portugalskog kolonijalnog carstva u Aziji. Kolonizaciju je vršio ženidbom vojnika, zanatlija i sitnih trgovaca induskim ženama. Stvorio je municipalni senat po ugledu na Lisabon, poveravajući sudsku i finansijsku administraciju induskim funkcionerima. U faktorijama (trgovačkim uporištima) takođe je koristio induske službenike. Poštovao je mnoge orijentalne običaje, i otvarao škole i za domoroce. ALEKSANDAR I PAVLOVIC (17771825, vladao od 1801), ruski car, sin cara Pavla I, koga su dvorski zaverenici zadavili. Svi postupci ovoga cara bili su nadahnuti mističkim zanosom i ekstazom. Ovaj hrišćanin ruskog pravoslavlja vodio je politiku koja je bila u skladu s njegovim shvatanjima sveta i čoveka. Nastojao je da preuredi unutrašnje stanje u Rusiji. Kmetovima je dozvolio da se uz otkup mogu osloboditi; na prosvećivanju je mnogo radio i u tu svrhu osnovao je četiri univerziteta, nekolko viših škola, povećao je broj gimnazija i ublažio oštru cenzuru. Značajne su i njegove reforme u upravi (osnovao je osam ministarstava, nameravao je da Rusiji da ustav). Međutim, sve više zaokupljen spoljnopolitičkim događajima, Aleksandar je počeo zanemarivati napredak zemlje. Spoljnu politiku je sasvim pretpostavio unutrašnjoj, a upravu zemlje prepustio reakcionarnom generalu Arakčejevu. On je Rusiju uveo u savez protiv Francuske, ali je udruženu rusko-austrijsku vojsku, kojom je zapovedao Kutuzov, potukao Napoleon kod Austrelica (2. dec. 1805). Prusku je pomogao protiv Napoleona, a zatim je sklopio s njim mir u Tilzitu (25. juna 1807). Ovaj savez bio je obnovljen 1808. u Erfurtu. Rusija je 1809. zaposela Finsku i zaratila s Turskom. Ekonomskim razlozima primorana da prekine kontinentalnu blokadu, Rusija je došla u sukob s Napoleonom, koji je rat protiv Rusije otpočeo juna 1812. god. Posle bitaka kod Smolenska i Borodina, Napoleonova vojska ušla je u Moskvu, koju su Rusi napustili. Kad je Napoleon proteran iz Rusije, Aleksandar pristupa koaliciji protiv Francuske. Posle „bitke naroda" kod Lajpciga (1813), Aleksandar na čelu pobedonosne vojske ulazi u Pariz (1814). On postaje jedna od najvažnijih ličnosti na među­ narodnoj političkoj pozormc1. Bečki kongres (1814-1815) to samo potvrđu­ je. Posle konačnog pada Napoleona, političke ideje Aleksandra I prihvaćene su od svih legitimista Evrope. Uložio je

ALEKSANDAR

26

ogroman trud da Evropu preuredi, što je najviše došlo do izražaja stvaranjem Svete alijanse, saveza zasnovanog na načelima Jevanđelja, u stvari saveza apsolutističkih vladara u svrhu borbe protiv ideja slobode i demokratije proklamovanih francuskom revolucijom. Aleksandar je tvorac ovog saveza, a najviše ga je verskim misticizmom i nadahnuo. Prožet svešću o dostojanstvu i božanskom poreklu carske vlasti, on je najviše doprineo da Sveta alijansa obavi zadatak koji joj je bio namenjen. ALEKSANDAR II (1818-1881, vladao od 1855), ruski car. Nasledio je svog oca Nikolu I u toku Krimskog rata koji se završio Pariskim mirom (1856, njime je Rusija izgubila prestiž u rešavanju Istočnog pitanja u korist koncerta sila). Posvetio je znatnu pažnju evropeizaciji Rusije ukidanjem kmetstva (1857-1861), stvaranjem ministarskog veća (1862), obrazovanjem skupština od zemstva, reformom policije, stvaranjem planova za izgradnju pruga itd. Posle poljskog ustanka (1863), koji je ugušio, i nihilističkih atentata, on se približio slavjanofilima. Započeo je rusifikaciju Poljske i baltičkih pokrajina. Približio se Pruskoj, odn. Nemačkoj, i uspeo da se poništi klauzula Pariskog mira o neutralizaciji Crnog mora (1871), sklopio je Trojecarski savez (1873) i ratovao protiv Turaka (v. Sa'Yll.Stefanski mir,

Berlinski

kongres).

Proširio je rusku teritoriju (pokrajina Amur 1878, Kavkaz 1857-1864, Turkestan). Ubijen je u trenutku kad je pripremao liberalne reforme. ALEKSANDAR III (1845-1894, vladao od 1881), ruski car, sin prethodnog. U unutrašnjoj politici držao se autokratski. Posle avganistanske i bugarske krize (1885-1886) počeo se približavati Francuskoj (v. Trojni sporazum). Preduzeo je izgradnju transkaspijske i transibirske železnice. ALEKSANDAR VI (svetovno ime Rodrigo Borđa, 1431-1503), rimski papa 14921503. god. Kao sinovac pape Kaliksta III, počeo je karijeru kao vojnik. Zatim je imenovan za nadbiskupa u Valenciju i izabran za kardinala. Imao je šestoro dece, od kojih su najpoznatiji kćerka Lukrecija i sin Cezare. Izabran je za papu 1492, ali je nastavio s životom nedoličnim za poglavara katoličke crkve. Protiv njegovih postupaka odlučno je ustao firentinski dominikanac Savonarola, ali je po papinom naređenju spaljen (1498). Mešao se u politiku, i pomoću svog sina Cezara proširio je znatno svoj uticaj na svetovnu vlast, pokušavajući da smanji moć italijanskih knezova. Posredovao je između Spanaca i Portugalaca i ugovorom u Tordesiljasu (1494) izvr-

ALEKSANDAR NEVSKI

šio podelu novog sveta na njihove interesne sfere. ALEKSANDAR KARADORDEVIC, knez srpski (1842-1858). Sin Karađorđa Petrovića, vođe I sprskog ustanka. Na vlast su ga doveli ustavobranitelji, posle proterivanja kneza Miloša Obrenovića. Aleksandar je bio vladar malih sposobnosti i prvih godina svoje vlade živeo je u senci moćnih ustavobraniteljskih prvaka: Ilije Garašinina, Tome Vučića­ - Perišića, A vrama Knez Aleksandar Petronijevića i dr. Karađorđević Po turskom ustavu od 1838 vlast kneza je bila ograničena Saveto~, čije članove knez nije mog.~o smeniti bez odobrenja Porte. Kasm)e je došlo do sukoba između Kneza i Saveta i taj se sukob zaoštrio posle otkrivanja zavere protiv Kneza, na či­ jem je čelu bio predsednik Saveta Sti:van Steianović-Tenka. Zaverenike Je Knez osudio, ali ih je intervencijom Porte morao pomilovati. Vode ustavobranitelja 1858. sazvali su skupšti~u radi zbacivanja Kneza. Na SvetoandreJskoj skupštini Knez ~leksanda:. je zbačen ali su preovladall obrenov1cevci kojl su zbacili i ustavobranitelje, a z~ kneza izabrali Miloša Obrenovića. Zbačeni knez Aleksandar prešao je u Austriju. ALEKSANDAR I KARADORDEVIC (1888-1934), kralj Jugoslavije, bio . je mlađi sin Petra I, kralja Srbije i Jugoslavije. Još 1909. je proglašen za prestolonaslednika, a od 1914. god. vršio je kraljevsku vlast kao regent, umesto starog i obolelog oca. Već tada je pokazivao težnju ka apsolutizmu. Kralj Jugoslavije bio je od 1921-1934. Za vreme svoje vladavine sprovodio je najpre prikrivenu, a od 1929. i otvorenu diktaturu. Zbog otpora rliktaturi doneo je 1931. oktroisani ustav. Pogmuo je prilikom atentata u Marselju 9. oktobra 1934. godine. ALEKSANDAR NEVSKI (vladao 12201263), knez nezavisnog grada Novgoroda. Potukao je Sveđane 1240. godine na reci Nevi i stoga nosi nadimak Nevski. Do nogu je razbio ritere Nemačkog viteškog reda - tevtonce na Pejpuskom (Čudskom) jezeru 1242. godine i kod Novgoroda 1245. Na području reke Njemena zaustavio je nadiranje litavskih plemena, a prema Tatarima, koji su pokorili ruske zemlje, vodio je pomirljivu politiku. Proglašen je za sveca, te otuda mnoge crkve nose njegovo ime.

ALEKSANDAR OBRENOVIC ALEKSANDAR OBRENOVIC, kralj srpski (1889-1903). Na vlast je došao posle abdikacije kralja Milana Obrenovića, koji nije hteo da vlada po ustavu od 1888. Kako je bio maloletan, zemljom je upravljalo namesništvo na čelu sa Jovanom Ristićem (v. Ristić ---" Jovan). Kralj Aleksandar je pre vremena došao na vlast zbacivši namesništvo državnim udarom. Njegova vladavina je period oštrih političkih kri. · za i puna je svakovrsnih skandala, '·· koji su uništili njegov ugled. Ukidao je ustave, menjao često vlade, na šta "' ga je često inspirisao njegov otac, ~ Milan Obrenović. Oženio se običnom građankom Dragom Mašin, što mu jp konačno potkopalo autoritet. Protiv njega je sklopljena zavera oficira. Zaverenici su maja 1903. prodrli u dvor i ubili kralja i kraljicu (v. majski prevrat). Posle tzv. majskog prevrata na vlast je doveden Petar Karađorđe­ vić.

ALEKSANDAR VELIKI, makedonski kralj (336-323. godine pre n. e.), · · Aleksandar Makedonski, koji je imao i naziv Veliki, rođen je 356. god. pre n. e. Otac mu je bio kralj Filip II. Kao dečak Aleksandar je stekao lepo obrazovanje, pošto mu je učitelj bio Aris, totel. Kao dvadesetogodišnjak stupio je na presto posle očeve pogibije 336. god. pre n. e. Prvi zadatak mu je bio da učvrsti svoju vlast u Grčkoj, posle čega je udruženim snagama krenuo na Persiju. Za ovu akciju opremio je veliku vojsku od 30 000 pešaka, 5 000 konjanika i 150 brodova. Kod Isa je potukao persijsku vojsku i došao u Egipat gde je osnovao nov grad, Aleksandriju. U bici kod Gaugamele 331. god. pre n. e. zadao je odlučan udarac persijskoj vojsci i uskoro proglasio Vavilon svojom prestonicom. Pošto je učvrstio svoju vlast u istočnom !ranu, 327. god. pre n. e. preduzeo je jedan od najsmelijih ratnih pohoda, napad na Indiju, u ono vreme najbogatiju zemlju na svetu. Pošto je zauzeo zapadne oblasti Indije i pokorio Pendžab, Aleksandar se spremao da prodre u oblast reke Ganga. U tome su ga sprečili nepovoljni klimatski uslovi, bolesti i nezadovoljstva u vojsci. Najsnažniji utisak na vojsku ostavili su slonovi koje su Indijci upotrebili u borbama protiv Aleksandrovih trupa. Sve je to uticalo na odluku Aleksandra da se vrati iz Indije. Potom se spremao za rat protiv severne Afrike, Italije i Španije u želji da postane gospodar sveta. Prerana smrt, u 33. godini života, omela je ovaj njegov plan. Umro je 323. god. pre n, e. Svojim ratnim pohodima i osvajanjima Aleksandar je stvorio državu kakva ni pre ni posle njega nije postojala. Aleksandar je nesumnjivo najveća lič-

27

ALEKSEJ

nost antičkog sveta. Zbog toga je i dobio naziv Veliki. Legendarna ličnost Aleksandra zablistala je kao munja na nebu. Njegov lik postao je omiljeni predmet likovnih umetnika i pesnika. Iz ovoga je ponikao i fantastični roman Aleksandrida, omiljeno štivo li srednjem veku, poznato i u staroj srpskoj književnosti. ALEKSANDER HAROLD (1891-1969), engleski feldmaršal, istaknuti vojskovođa li 2. svetskom ratu. Najpre je komandovao engleskim snagama u Burmi i na Srednjem istoku (1942), a zatim u severnoj Africi i Italiji (1943-1944), da bi krajem 1944. postao komandant savezničkih snaga na Sredozemlju i tom prilikom uspostavio kontakt i saradnju sa NOVJ. Posle rata bio je guverner Kanade (1946-1952) i ministar narodne odbrane u vladi V. Cerčila od 1952-1954. godine. ALEKSEJ I MIBAJLOVIČ (1629-1676, vladao od 1645), ruski car. Na počet­ ku njegove vladavine, veliku vlast imao je njegov vaspitač i pašenog B. I. Morozov koji je, da bi uredio državne finansije i vojsku, mnogo povećao poreze, što je izazvalo ustanak u Moskvi i u drugim gradovima (164850). Morozov je bio smenjen, a u zemlji je donesen novi zakonik Uloženie (1649), kojim je pojačana centralna vlast i veoma pogoršan položaj kmetova. Za vreme vladavine Alekseja I u Rusiju je, s naročitim zadatkom, došao Juraj Križanić koji je 8. jan. 1661. carskim ukazom bio prognan u sibirski grad Tobolsk, gde je proveo do 1676, kad je pomilovan. ~ad je patrijarh Nikon otpočeo reformu crkvenih obreda i knjiga, u ruskoj crkvi nastao je raskol, jer su se konzervativni krugovi usprotivili uvođenju novina. Patrijarh Nikon bio je 1666. smenjen i proteran, jer je između njega i cara došlo do sukoba, pošto je on isticao prevlast duhovne nad svetovnom vlašću. Aleksej je uspostavio trgovinske odnose s Persijom i Kinom u Aziji i zemljama Zapadne Evrope. Kad je u Ukrajini izbio ustanak protiv Poljaka (1648), kozaci su pod vođstvom Bogdana Hmeljnickog predložili caru da se izvrši ujedinjenje Ukrajine s Rusijom, što je i učinjeno (1654). Zbog toga je izbio rat s Poljskom (16541667), koji je okončan mirom u Andrusovu (selo kod Smolenska) 30. jan. 1667, po kojem je Rusija dobila Smolensk, Ukrajinu istočno od Dnjepra i privremeno Kijev. Istovremeno, Rusija je vodila rat sa švedskom (1656-58), ali je po odredbama Kardiskog ugovora (1661) morala da vrati neke oblasti koje je osvojila u Litvaniji. Za vreme Alekseja u Rusiji je izbio ustanak danskih kozaka, pod vođstvom Stjenke

ALEKSIJE

Rjazina (1671), kao i naroda u zapadnom delu Sibira, ali i jedan i drugi bili su krvavo ugušeni. ALEKSIJE I KOMNIN (vladao 10811118), vizantijski car, osnivač dinastije Komnina. - Uspeo je da ojača poljuljani carski ugled i učvrsti državnu vlast. Potisnuo je uz pomoć Venecije Normane koji su bili osvojili Drač i Tesaliju. Porazio je Pečenege i Kumane, varvarske narode koji su nadirali na Vizantiju sa istoka. Iskoristio je vazalstvo krstaša, u toku 1. krstaškog rata, i osvojio zapadni deo Male Azije. Posle smrti zetskog kralja Bodina, ovladao je srpskim zemljama na Balkanu. Uvođenjem pronijarnog sistema stvorio je snažnu flotu i vojsku. AI,FRED VELIKI (871-901), kralj Engleske, odnosno Veseksa. - Porazio je Normane, izgradio jaku flotu i organizovao snažnu vojsku da bi otklonio opasnost od upada Danaca, odnosno Normana. Za vreme njegove vlade sastavljen je Zakon kralja Alfreda, kodeks engleskog prava. Okupio je na svome dvoru mnoge učene ljude, koji su preveli na engleski jezik Orozijevu Opštu istoriju, !storiju engleske crkve

od Bede Venerabilisa i otpočeli sa pisanjem hronike vlade Alfreda Velikog. ALI-PASA JANJINSKI (1741-1822), poreklom iz albanske feudalne porodice Tepeleni. U doba feudalne anarhije u Turskoj, krajem XVIII i početkom XIX veka, dočepao se velikog grada Janjine u Epiru, gde je vladao kao polunezavisan gospodar. Godine 1822. sultan ga je naterao da preda Janjinu. Ubijen je na veru iste godine. ALI-PASA RIZVANBEGOVIĆ-STOCE­ VIC (oko 1761-1851) - potiče iz bogate porodice stolačkih kapetana. U buni Husein-kapetana Gradaščevića stao je na stranu sultana, zbog čega je Hercegovina odvojena kao posebni pašaluk na čelu sa Ali-pašom. Za vreme svoje uprave Hercegovinom radio je na privrednom podizanju zemlje. Kasnije postao protivnik sultanovih reformi i bio je likvidiran od strane Omer-paše Latasa. ALIJAGIC, Alija (1896-1922), mladi revolucionar i komunist. Rodio se u Bijeljini u staroj begovskoj porodici koja je osiromašila. Završio je stolarski zanat. U šesnaestoj godini učlanio se u sindikat, a 1919. postao je član KPJ, odnosno SRPJ i kao aktivista delovao u više gradova. Marta 1921, postao je član ilegalne terorističke organizacije „Crvena pravda" i sa svojim drugovima iste godine izvršio je u Delnicama atentat na inicijatora Obznane ministra Milorada Draškovića. Ubrzo je osuđen na smrt, a 1922. i obešen.

28

ALTOMANOVIC ALIMPIC, Ranko (1820-1882), general srpske vojske i jedan od istaknutih pristalica liberalne struje. U ratu 1876 -78. komandovao je Drinskim korpusom. Posle Alimpićeve smrti njegova žena Mileva izdala je njegove memoare u kojima ima dosta podataka o političkim prilikama u Srbiji u drugoj polovini XIX veka. ALKIBIJAD, atinski državnik (oko 450. -404. god. pre n. e.), doživeo nekoliko uspona i padova u svojoj političkoj karijeri. Optužen zbog ekspedicije na Siciliju, pobegao je u Spartu. Pobedom Demokratske stranke, pozvan je da se vrati u Atinu, gde je rehabilitovan. Otišao docnije dobrovoljno u izgnanstvo na svoje imanje na Hersonu. Ubijen u Maloj Aziji za ljubav Spartanaca. ALKINOJ, legendarni kralj Feačana koga spominje Homer u svom epu Odiseja. Posle mnogih lutanja i borbi, Odisej je prvi put naišao na gostoprimstvo na Alkinojevom dvoru. Njemu je Odisej ispričao svoje doživljaje posle osvajanja Troje. Alkinoj je opremio brod kojim se Odisej vratio na svoju !taku. ALMOS (?-1127), vojvoda Slavonije, brat ugarskog kralja Kolomana. Kada je ugarski kralj Ladislav zauzeo 1091. deo Hrvatske do Gvozda, postavio je svog sinovca Almoša za kralja Hrvatske. Almoš je upravljao Slavonijom kao vojvoda, a kraljevao Hrvatskom od 1091. do 1093. Posle bitke na Gvozdu 1097. u kojoj je ugarski kralj Koloman porazio poslednjeg hrvatskog kralja Petra Svačića i osvojio celu Hrvatsku i Dalmaciju, sukobio se sa svojim bratom Almošem oko hrvatske krune. Almoš je proteran iz Ugarske i umro u izgnanstvu. ALODIJ, slobodan posed koji uživa vazal bez ikakvih obaveza. - U franačko doba i u ranom feudalnom društvu alodijem se smatrala samo pokretna imovina, a kasnije i nepokretna, tj. zemlja. Vlasnik je mogao alodijem slobodno raspolagati, prodati ga ili pokloniti. Mogli su ga imati, pored vlastele, i slobodni seljaci. ALTOMANOVIC, Nikola (druga pol. XIV v.), sin župana Altomana. Prvi put se pominje 1366. godine kao gospodar Rudnika. Iskoristio je rasulo srpskog carstva i 1368. god. zauzeo je zemlje svog strica Vojislava Vojinovića, od Gornje Drine do Dubrovnika. Pod njegovu vlast dospeli su okolina Rudnika, Užica, Gornje Podrinje, veći deo Polimlja i Trebinje sa Konavlima i Dračevicom. Pomagao je bosanske feudalce protiv Tvrtka I, a kada se s njim izmirio, prinudio je Dubrovnik da mu plaća „svetodmitrovski" danak od 2 000 perpera godišnje, kao

.i.zm „zakonitom nasledniku" srpske krune. Pokušao je da od Balšića oduzme Prizren, koji su oni osvojili posle Vukašinove pogibije na Marici (1371). Kovao je svoj novac i očuvani su primerci njegovog novca sa natpisima latinicom i ćirilicom. Protiv samovoljnog i verolomnog N. Altomanovića sklopili su savez Tvrtko I, knez Lazar Hrebeljanović i Balšići. Obezbedivši sebi potporu Ugarske saveznici su 1373. godine razbili njegovu vojsku a Altomanovića zarobili i oslepili. Njegove zemlje oni su međusobno podelili: Tvrtko I je dobio Gornje Podrinje i Polimlje do Prijepolja, Lazar rudnički i užički kraj, a Đurad Balšić je poseo Trebinje sa Konavlima i Dračevicom. ALZIR, jedna od najznačajnijih država severne Afrike, koja je stekla nezavisnost posle duge revolucionarne borbe. - Alžir je bio naseljen u preistorijsko doba. Prvi poznati stanovnici bili su Berberi, čiji potomci i danas žive u Alžiru. Ove oblasti su vrlo rano privukle druge narode. Još u XII veku pre n. e. poiavile su se tu kolonije Kartagine. Kada je Rim srušio Kartaginu 146. god. pre n. e. ove oblasti su ušle u sastav rimskih provincija. U V veku u današnji Alžir prodrli su Vandali, zatim se tu uspostavlja vlast Vizantije, a 647. vlast Arapa. Stanovništvo Alžira se arabizira i prelazi na islam. Od VIII do XVI veka na tlu Alžira je bilo više arapskih država pod vlašću marokanskih, tuniskih, egipatskih i drugih vladara. Od XVI-XIX veka ovim oblastima gospodare čuveni alžirski gusari. Godine 1830. Francuska je počela osvajanje Alžira. Njena vlast se učvrstila konačno 1881. Alžir je postao francuska kolonija. I u XIX veku bilo je otpora protiv Francuza. Među­ tim, nacionalnooslobodilački pokret alžirskog naroda počeo je intenzivnije da se razvija za vreme drugog svetskog rata, od 1943. Na čelu pokreta stajala je organizacija Front nacionalnog oslobođenja. Pokret je 1954. prerastao u oružani ustanak alžirskog naroda. Stvorena je snažna armija i narodna vlast. Blizu osam godina trajala je narodnooslobodilačka borba i revolucija naroda Alžira. Konačno, 1962. Alžir je stekao nezavisnost. Stvorena je Demokratska Narodna Republika Alžir. U vreme oslobodilačkog rata počele su krupne političke, ekonomske i socijalne reforme. ALJASKA, otkrio ju je 1741. god. rus. istraživač Vitus Bering. Prvi naseljenici bili su Rusi 1783. godine. Rusija je prodala Aljasku SAD za 7 200 000 dolara 1867. Aljaska je proglašena amer. teritorijom 1912. god. a savezn.-.m ilržavom SAD 1953. (Kongres

ANA LEOPOLDOVNA

kolonizacije nastupio je posle otkrića zlata 1898.. godine. AMAZONKE, legendarne ratoborne kće­ ri Aresa i nimfe Harmonije. Imale su svoju državu na obali maloazijske reke Termodonta. U njihovoj državi muškarci su živeli samo kao osakaćeni robovi. Bavile su se lovom i ratom. Amazonke su bile omiljena tema antičke i moderne umetnosti u kojoj su prikazane kao snažne i odvažne žene. AMERICI\:A REVOLUCIJA, v. Rat za nezavisnost i stvaranje SAD.

AMIJENSKI MIR, mirovni ugovor koj je 1802. god. zaključen između Engle· ske s jedne i Francuske, Španije i Ho landije s druge strane. Na osnovu od redaba ovog ugovora, Engleska je mo rala napustiti Egipat i ostrvo Malt u Sredozemnom moru, dok je Fran cuska povukla svoje trupe iz KraljE vine Obeju Sicilija. Njegove odredi: su poništene već sledeće, 1803. goc kada je ponovo došlo do rata izmeć Engleske i Francuske. AMSTERDAMSKA SINDIKALNA n TERNACIONALA, {v.) Međunarod· ujedinjenje sindikalnih saveza

AMUNDSEN, Roald (Amundsen, Roa: 1872-1928), norveški istraživač, p1 stigao na Južni pol. Putopisac. ANA IVANOVNA, carica (1693-1740, v: dala od 1730), kćerka cara Ivana starijeg polubrata Petra I Velik Bila je žena Fridriha Vilhelma, voj~ de Kurlandije. Anu su velikaši p glasili za caricu, pošto je smrću Pe II izumrla muška loza Romanova, pismenu obavezu da će sve odluke nositi s njihovim pristankom. U bc da dođe na presto i da se obračun bojarima, koji su nastojali da ograi carsku vlast, Ani je naročito po gao G. I. Golovkin, verni sara< Petra Velikog. Ana se nije obazi na dato obećanje i vladala je okn zajedno sa svojim ljubavnikom E nom. Za vreme njene vlade R1 je vodila nt protiv Turske (11 1739) koji je završen mirom u E radu (18. sept. 1739), po čijim je oc bama Rusija dobila Azov pod vom da ga ne utvrdi. ANA KOMNIN (1083-1148), kći v tijskog cara Aleksija I. Posle neus pokušaja da se dočepa carske l i potisne svog brata sa prestola vukla se iz političkog života i nauci. Napisala je delo Aleksijada predstavlja značajan izvor za pr vanje vlade dinastije Komnim istoriju Raške i Zete rad Ane Ki je dragoceni izvor za osvetljavan; nosa srpskih zemalja i Vizantije XI i XII veka. ANA LEOPOLDOVNA, (1718-174 regentkinja Ruskog Carstva 41). bila je proglašena za regen

ANA SAVOJSKA

pošto je bio svrgnut regent Biron. Kad je Jelisaveta Petrovna izvršila prevrat (1741), Ana je zbačena i prognana. ANA SAVOJSKA (1306-1360), žena cara Andronika III i mati Jovana V Paleologa. Za vreme maloletstva Jovana V, kao regentkinja, vodila je borbu protiv Jovana Kantakuzina, pretendenta na carski presto. U vizantijske dinastičke borbe umešao se i car Dušan Nemanjić, iskoristivši nerede u Istoč­ nom Rimskom Carstvu i proširio je državne srpske granice na jug. Ana je izgubila bitku sa Kantakuzinom, koji je 1347. godine ušao u Carigrad i sporazumeo se sa carem Jovanom V o podeli vlasti. Tako su Vizantijom vladali Jovan V, kao legitimni car i savladar Jovan Kantakuzin. ANA STJUART (Anne Stuart, 16651714, vladala od 1702), engleska kraljica, mlađa kći Džemsa II, udata za danskog princa Đorđa (1683). Ubeđena anglikanka, podržala je svog zeta Viljema Oranskog protiv svog oca, i nasledila ga na prestolu. Stajala je pod snažnim uticajem lorda Cerčila, vojvode od Marlboroa. Aktom o prisajedinjenju (1707), konačno je pridružila Škotsku Engleskoj. Ušavši u dugotraian, ali uspešan rat za špansko nasleđe (v.), ona je mirom u Utrehtu (v.) obezbedila Engleskoj prevlast u evropskoj politici. ANAKSAGORA, grčki filozof (oko 500. -428. g. pre n. e.), Periklov prijatelj. Svojim filozofskim učenjem da je Sunce užarena masa, izazvao je ogorčenje vladajućih krugova, koji ga optužiše za „bezboštvo". Spas je našao bekstvom u Lampsak. Od njegovog dela „O prirodi" sačuvano je nekoliko zanimljivih fragmenata. ANAKSIMANDAR, grčki filozof (611546. pre n. e.) rodom iz Mileta. Napisao najstariji grčki filozofski spis „O prirodi", od koga je očuvan samo jedan neznatan odeljak. Već pre Heraklita učio o periodičnom stvaranju i uništenju sveta. Poznata su mu otkrića u astronomiji. Napravio je jednu nebesku loptu i sastavio prvu geografsku kartu. ANALI, vrsta istorijskih spisa u kojima su zabeleženi najvažniji događaji. Najstariji anali napisani su u starom Rimu i u njima su bili zabeleženi najkarakterističniji događaji za svaku godinu. Vodio ih je prvosveštenik pontifex maximus. Pod nazivom Anales maximi objavljena je u Rimu 123. god. pre n. e. zbirka događaja u 80 knjiga koja je docnije poslužila kao dragocen izvorni materijal za najraniji period rimske istorije. ANARHIZAM, bezvlašće, teorija o društvenom uređenju bez postojanja vlasti. Kao doktrina o političkom i dru-

30

ANDRASI

štvenom uređenju pojavio se polovinom XIX v. kada je postao ideologijom pokreta, sitne buržoazije i jednog dela inteligencije. Njegovi stvaraoci i nosioci bili su Prudon, Bakunjin i Krapotkin. ANARHOSINDIKALISTICKA KONFEDERACIJA, v. Međunarodna asocijacija radnika.

ANARHOSINDIKALIZAM, struja u međunarodnom radničkom pokretu koja se javila krajem XIX i početkom XX veka. - Anarhosindikalizam imao je u početku najviše pristalica u španiji, Italiji i Rusiji i tada su kod njih preovladale ideje anarhizma tj. prihvatanje anarhističkih metoda borbe posebno metoda individualnog terora. Osim toga anarhosindikalisti odbacuju organizovanu političku borbu radničke klase, na čelu sa političkom partijom proletarijata. Oni smatraju da je dovoljna ekonomska borba radnika kroz sindikate, ekonomske organizacije radnika. Glavno sredstvo borbe za anarhosindikaliste jeste štrajk. Ukoliko bi radnici uzeli vlast, sindikati bi po anarhosindikalistima postali osnova celokupnog društva. ANASTASIJEVIC, Miša (1803-1885), trgovac i jedan od najbogatijih ljudi u Srbiji XIX veka. Stekao je ogromno imanje trgovinom solju i kupio je velike posede u Vlaškoj, gde je živeo poslednjih godina. U događajima oko Svetoandrejske skupštine igrao je važnu ulogu. Bio je za vlade kneza Miloša kapetan „dunavski", pa je poznat pod imenom kapetan-Miša. Ostavio je kao zadužbinu zgradu Kapetan-Mišino zdanje, u kojoj je bila smeštena Velika škola, kasnije Univerzitet. ANATEMA, prokletstvo, isključenje iz crkve. - U srednjem veku crkva je protiv neposlušnih vernika izricala mnogobrojne kazne. Jedna od takvih je i anatema - isključenje iz verske zajednice, uskraćivanje verskih obreda i razrešavanje vazalske zakletve. Pred ovim moćnim oružjem crkve uzmicale su i krunisane glave (nemački car Henrih IV, engleski kralj Jovan bez Zemlje i drugi). Kada su vladari stekli ekonomsku i političku moć suzbili su uticaj crkve i rimskih papa, te je ova kazna izgubila svoju moć i značaJ. ANDRASI, Đula (Andrassy, Gyula, 1823 -1890), mađarski grof, austrougarski diplomat i državnik. Kao ministar spoljnih poslova, bio je incijator okupacije Bosne i Hercegovine (1878). Pripadao je onom delu mađarskog plemstva koje je rešenje nacionalnog pitanja svoje zemlje našlo u Austro-ugarskoj nagodbi 1867. god., pa se time dobrim delom može protumačiti njegov rad na očuvanju legitimističkih

ANDREJEVIC

pozicija i imperijalističkih težnji Austro-Ugarske. ANDREJEVIC KUN, Đorđe (1904-1964), slikar i grafičar. - Po završetku umetničke škole u Beogradu nastavlja studije u Veneciji, Firenci, Rimu i Parizu. Prvu samostalnu izložbu otvorio je u Beogradu (1930), a 1932. učestvuje u Zagrebu na izložbi grupe Oblik. Uče­ stvuje i na izložbama u Londonu, Amsterdamu, Brislu. Jedan je od organizatora umetničke grupe Zivot. Godine 1937. učestvuje u špan. grad. ratu. Pred rat je odveden u koncentracioni logor Bileće; od početka je učesnik u oslob. ratu. Po oslobođenju je izabran za profesora Akademije likovnih umetnosti u Beogradu. Njegov slikarski motiv je uvek čovek. Radio je aktivno i na primenjenoj grafici. ANDRIJA II ARPADOVIĆ (vladao 12051235), ugarsko-hrvatski kralj. Kao ambiciozni kralj sanjao je o osvajanju Galicije, zatim Vladimirske kneževine, o oslobođenju Hristovog groba iz ruku nevernika i da postane car Latinskog carstva. Ratovao je protiv Nemanjića. Oslabio je kraljevsku političku i ekonomsku moć, te je bio prinuđen da 1222. godine izda „Zlatnu bulu" kojom je dao široka prava plemstvu. Za vreme njegove vlade ojačale su mnoge hrvatske feudalne porodice. ANDRIJA III MLEČANIN (vladao 1290 -1301), poslednji ugarskohrvatski kralj iz porodice Arpadovića. Pravo na presto osporavali su mu papa, Habsburgovci i veći deo hrvatskih feudalaca, jer nije bio direktni potomak ubijenog vladara Ladislava IV Kumanca. U borbi oko prestola između Arpadovića i Anžujaca hrvatsko plemstvo se podelilo na dva dela. Nasilna smrt Andrije III Mlečanina prekinula je borbu oko ugarsko-hrvatskog prestola, a time je završena vladavina Arpadovića u Ugarskoj i Hrvatskoj. ANDRONIK II PALEOLOG (vladao 1282 -1328), vizantijski car, otac Simonide, četvrte žene kralja Milutina Nemanjića. Posvetio je dosta pažnje crkvenim pitanjima u zemlji smanjenjem vizantijske flote prepustio je državu na milost Mlečanima i Đenovlja­ nima. Na oslbaljenu državu napali su Turci i zauzeli Malu Azju, a emir Osman, osnivač dinastije Osmana, zauzeo je Brusu i proglasio je svojom prestonicom. Posle poraza u ratu sa Raškom, prepustio je kralju Milutinu Nemanjiću osvojene oblasti, Povardarje i dao mu svoju kćer za ženu. Poslednje godine svoje vlade proveo je u borbi sa svojim unukom Andronikom III, koji ga je izbacio s vlasti 1328. g. Umro je kao monah 1332. g. ANDRONIK III. PALEOLOG (1328-41), vizantijski car. - Zbacio je svog dedu

31

ANEKSIJA

Andronika II s prestola, čime je izazvao građanski rat u Vizantiji. U savezu s Bugarima pokušao je da napadne zemlje Stefana Dečanskog. Posle poraza bugarske vojske na Velbudžu (1330), odustao je od napada. Za vreme njegovog carevanja Turci su osvojili Nikomediju i Nikeju. ANĐELI, vizantijska carska porodica. Osnivač porodice Konstantin Anđeo, vlastelin neznatnog roda. Oženio se jednom od kćeri Aleksija i Komnina i tako ušao u dvor. Njegov unuk Isak II Anđel (1185-95) iskoristio je neraspoloženje aristokrata protiv dinastije Komnina i prevratom prigrabio carsku krunu. Njegovi naslednici Aleksije III i Aleksije IV nisu uživali veliki ugled u Vizantiji. Posle pada Vizantije u ruke krstaša 4. krstaškog rata (1204), Epirskom despotovinom upravljali su Anđeli, a kratko vreme i Solunskom Kraljevinom. Anđeli su vladali Tesalijom i Epirom kao carski namesnici porodice Paleologa (od 1261. godine) posle restauracije Vizantije, do pada tih zemalja pod tursku vlast 1394. godine. ANDELKOVIC, Koča (1755-1788), vođa dobrovoljaca iz šumadije u austrijsko-turskom ratu 1788-1791. Posle određenih uspeha u Pomoravlju (v. Kočina krajina) Turci su ga uhvatili i sa više njegovih boraca nabili na kolac kod Tekije. Narod u Beogradskom pašaluku nazvao je ovo ratovanje Kočina krajina. ANEKSIJA BOSNE I HERCEGOVINE, prip'ljanje okupiranih pokrajina od strane Austro-Ugarske 7. okt. 1908. protivno odredbama Berlinskog ugovora od 1878. - Berlinski kongres je dao pravo Austro-Ugarskoj da okupira Bosnu i Hercegovinu, koje su do tada bile pod vlašću Turaka. Okupirane pokrajine Austro-Ugarska je smatrala bazom za dalje nadiranje na Balkan i Bliski istok. Austrija je aneksiju pripremala za vreme tridesetogodišnje okupacione uprave. Znajući da će aneksija izazvati otpor većine potpisnica Berlinskog ugovora, Austro-Ugarska vlada je pokušala da se sporazume sa Rusijom. Ruski ministar spoljnih poslova Izvoljski obećao je austrijskom ministru Erentalu pristanak Rusije, ako Austrija podrži Rusiju u izmeni režima moreuza Bosfora i Dardanela. Izigravši Rusiju Austro-Ugarska je proglasila aneksju, kršeći odredbe Berlinskog ugovora. Sile Antante, osobito Rusija, protestovale su, ali je Austro-Ugarsku energ1cno podržala njena saveznica Nemačka. Kriza je dobila međunarod­ ni karakter i znatno povećala ratnu psihozu pred 1. svetski rat. Aneksiji su se usprotivile: Turska, formalni su-

ANKESIJA RIJEKE

veren anektiranih pokrajina i Srbija i Crna Gora, koje su smatrale da je ovaj akt, uperen protiv njihovih nacionalnih interesa. U ove naše dve države došlo je do svenarodnog protesta i istaknut je zahtev da se Austriji objavi rat. Rešenje krize je zavisilo od stava velikih sila. Kako Antantine zemlje nisu bile spremne za rat one su popustile i priznale su aneksiju. Turskoj je Austro-Ugarska isplatila novčanu odštetu za izgubljeni fiktivni suverenitet. Pošto su aneksiju priznale velike sile, Austro-Ugarska je u ultimativnoj formi zahtevala od Srbije da prizna aneksiju. Vlada je izjavila 31. marta 1909. da aneksija ne vređa interese Srbije. Austro-Ugarska je nekažnjeno prekršila Berlinski ugovor, ali su ovim aktom zaoštreni međunarodni odnosi koji su ubrzali 1. svetski rat. ANEKSIJA RIJEKE, posle 1. svetskog rata od strane Italije. - Na osnovu londonskog pakta iz 1915. velike sile Antante nisu obećale Rijeku Italiji. Međutim, italijanski irendentisti nisu se odrekli Rijeke. Zbog Rijeke je italijanska vlada otezala potpisivanje mirovnog ugovora. Zatim je usledila god. 1919. i 1920. akcija D'Anuncija, koji je sa oružanim odredima upao u Rijeku. Posle toga sklopljen je 1920. rapalski ugovor između Italije i Jugoslavije, po kome je trebalo da se stvori posebna, nezavisna riječka država. Većina Riječana bila je na izborima za autonomiju, ali podrškom italijanske vlade pobedio je pokret za pripajanje Rijeke Italiji. Musolini je 1923. imenovao vojnog guvernera u Rijeci, a 1924. sklopljen je tzv. rimski pakt između Italije i Kraljevine SHS, po kome je Rijeka pripala Italiji i ostala odvojena od jugoslavenske matice sve do 1945. godine. ANGLIKANSKA CRKVA, protestantska crkva u Engleskoj osnovana 1534. god. Zakonom o suprematu kralja Henrija VIII (v.) posle njegovog sukoba i raskida s papom Klementom VII. Vrh. crkveni poglavar postao je kralj, a najviši velikodostojnici nadbiskupi u Kenterberiju i Jorku. Izvršena je sekularizacija manastirskih dobara koje je kralj razdelio svome plemstvu. Crkva je, na drž. osnovi, konačno utvrđena Zakonom od 39. članova kraljice Jelisavete I (v.). ANGORSKA BITKA, bitka kod Angore (Ankare), 28. jula 1402. godine između vojske tatarskog hana Tamerlana i turskog sultana Bajazita I. Zelju Tatara da ovladaju Malom Azijom pokušali su da zaustave Turci Osmanlije. U turskoj vojsci, kao vazal, uče­ stvovao je i Stefan Lazarević, knez srpski. U bici kod Angore Bajazit I

32

ANRI

je zarobljen. Stefan Lazarević se povukao u Carigrad, gde je od vizantijskog cara dobio titulu despota. U Turskoj su posle poraza nastale borbe oko prestola između Bajazitovih sinova, što je iskoristio Stefan Lazarević da se oslobodi za izvesno vreme turskog vazalstva. ANRI II (Henri II, 1519-1559, vladao od 1547), francuski kralj, drugi sin Fransoe I, oženjen Katarinom Mediči. Obnovio je ratovanje protiv Habsburgovaca, u kojem je osvojio „tri biskupije" (Mez, Tul i Verden, 1552) i zauzeo Kale (1558). S Filipom II zaključio je mir u Kato-Kambreziju (1559. v.) kojim se Francuska konač­ no odrekla pretenzija na Italiju, ali je dobila izvesna teritorijalna proširenja. ANRI Ili (Henri III, 1551-1589, vladao od 1574), francuski kralj, treći sin Anrija II, nasledio je na prestolu šarla IX, pošto se odrekao poljskog prestala na koji je bio pozvan 1573. god. U njegovo vreme, građanski rat i verska razračunavanja u Francuskoj nastavljeni su u znaku rivalstva trojice Anrija (Anri III, vod katolika Anri Giz i vođ protestanata, budući naslednik prestola Anri Navarski). Ubijen je od jednog fanatičnog kaluđe­ ra, u Seri-Kluu, pošto se obračunao sa svojim slavnim rivalom Anrijem Gizom (1588) i pošto je bio odlučio da se u zajednici s protestantima obračuna i s katoličkom ligom. ANRI IV (Henri IV, 1553-1610, vladao Francuskom od 1589), kralj Francuske i Navare, sin Antoana Burbonskog i Zan d' Alber, kraljice Navare; osnivač dinastije Burbona. Posle smrti Luja Kondea, a pod tutorstvom admirala Kolinjija, postao je nominalni šef francuskih protestanata (1568). Posle poraza u ratu protiv katolika 1569, on je, kao naslednik navarske krune, pristao da se oženi Margaritom Valoa, sestrom Sarla IX (1572), i da za vreme pokolja, započetog Vartolomejskom noći, pređe u katoličanstvo. Pobegavši iz zatočenja, on se 1576. ponovo stavio na čelo huAnri lV genotskih trupa u ratu protiv katolika. Posle 1584, kad je smrću vojvode od Alansona postao jedini mogući naslednik francuskog prestola, približio se Anriju III i nasledio ga 1589. Da bi verske ratove u Francuskoj priveo kraju, on se približio katolicima napuštanjem protestantizma, a prote-

ANSLUS stante je zadržao u vezanosti izdavanjem Nanskog edikta (1598, v.). Pošto je napustio „kraljicu Margo", 1600. oženio se Marijom Mediči. Za obnovu zemlje, opustošene u verskim ratovima, posebno za vreme njegove vladavine zaslužan je ministar Sili (v.), koji je unapredio zemljoradnju i manufakturu. Kao kralj, bio je veoma popularan zbog hrabrosti, jednostavnosti, dobrodušnosti i svojih galantnih avantura. Ubio ga je kaluđer Ra.. vajek u trenutku kad se pripremao da priskoči u pomoć nemačkim protestantima, protiv cara. ANSLUS (nem. Anschluss aneksija, priključenje, pripajanje), postao je međunarodni termin koji se odnosi na priključenje Austrije Nemačkoj 1938. god. Posle 1. svetskog rata sile Antante odlučile su na osnovu mira u · Versaju i Sen Zermenu da to spreče. Hitler je aneksiju Austrije proglasio kao jedan od svojih važnih ciljeva. Od 1934. nacisti izazivaju ne. rede i pomažu domaće fašiste i druge pristalice ovog ujedinjenja. Pod izgovorom sprečavanja građanskog rata, nemačke trupe su ušle u Austriju 12. marta 1938. i priključile je Nemačkoj, odnosno Trećem Rajhu, u čijem je sastavu ostala do 1945. Mirovnim ugovorom sa Austrijom 1955. ponovo je zabranjeno ujedinjenje Nemačke i A. ustrije. ANTANTA, v. Trojni sporazum. ANTI, grupa slovenskih plemena koja je živela na obalama Crnog mora, duž Dnjestra i Dnjepra. Prvi ih pominje istoričar Jordanes sedamdesetih godina IV veka. Između Anta i Slov~na u VI veku nema razlike; istoričari ih opisuju zajedno i pripisuju im zajednički jezik, veru i običaje. Sa Slovenima Anti napadaju 514. go. dine na Vizantiju. Kada su Avari 560. pokorili Slovene, porobljeni su i Anti. Poslednji put se pominju u istorijskim izvorima 602. godine i otada im se gubi trag. ANTIFASISTICKA SKUPSTINA NARODNOG OSLOBODENJA SRBIJE (ASNOS), najviše predstavničko telo naroda Srbije stvorena u NOR. Svoje poreklo ASNOS ima u GNOO Srbije, stvorenom novembra 1944. u oslobođenom Užicu. Glavni narodnooslobodilački odbor (GNOO) bio je vrhovno političko rukovodstvo NOP i istovremeno najviši NOO, najviši organ vlasti, kao i najviši izvršni organ sa odsecima za pojedine grane uprave. Posle pada Užica u ruke okupatora i njegovih slugu, kao i zbog teškoća u razvoju NOR u Srbiji, GNOO nije mogao da razvije veću delatnost, niti da preraste u najviše predstavničko telo naroda Srbije sve

ANTIFASISTIC':KI FRONT ZENA

33

do novembra

1944. Tada je u oslo-

bođenom Beogradu došlo do zasedanja Velike antifašističke skupštine narodnog oslobođenja Srbije, na kojoj je

stvoren ASNOS, kao najviši predstavorgan. Na tom zasedanju je doneto više značajnih odluka: 1. o konstituisanju ASNOS-a u vrhovni zakonodavni i izvršni organ državne vlasti demokratske Srbije. 2. Deklaracija o odobrenju rada predstavnika Srbije na Drugom zasedanju A VNOJ-a. 3. Odluka o odobrenju rada GNOO i još neke druge. Sledeće zasedanje ASNOS je održao 29. marta 1945. kada su donete odluke o Sandžaku, Kosovu i Vojvodini. ANTIFASISTICKI FRONT ZENA (AFZ). masovna politička organizacija žena u Jugoslaviji u okviru Narodnog fronta Jugoslavije i pod vodstvom KPJ. - Ona je nastala iz naprednog ženskog pokreta koji se stvarao uoči drugog svetskog rata pod rukovodstvom KPJ. AFZ je dobio svoju organizaciju u toku NOR. Osnovan je na Prvoj zemaljskoj konferenciji žena, 6. decembra 1942. u Bosanskom Petrovcu. Tu je izabran Centralni odbor AFZ, a zatim su stvoreni odbori u pokrajinama, oblastima, okruzima, srezovima, opštinama, gradovima, selima, privrednim organizacijama i ustanovama. Osnovni zadatak organizacije AFZ u NOR bio je da stvori i jača političko jedinstvo žena u Narodnooslobodilačkom frontu, da približi ženama ciljeve NOB, da proširi njihovo učešće u NOR, da pomaže NOV itd. Tako je od 1941-1945. u NOR učestvovalo 100 000 žena u oružanoj borbi, a mnogo više njih u narodnooslobodilačkom pokretu na razne druge načine. Posle rata AFZ je Imao druge zadatke, a pre svega da proširi i ojača političko jedinstvo žem• u cilju učvršćenja tekovina NOR, obnove i socijalističke izgradnje zemlje. Posle rata održana su četiri kongresa AFZ Jugoslavije (1945, 1948, 1950. I 1953), zatim mnogo republičkih kongresa i drugih skupova. Izvršeno je više reorganizacija AFZ. Tako je 1953. odlučeno da ne treba da postoji posebna organizacija žena, da žene svoju društvenu i političku aktivnost mogu da razviju dovoljno u okviru SSRNJ. Umesto AFZ tada je stvoren Savez ženskih društava Jugoslavije, a 1961. iz njega je proizašla Konferencija za društvenu aktivnost žena, koja društvenu organizaciju predstavlja i danas u okviru SSRNJ. Osnovne organizacije Konferencije postoje u opštinama i zovu se isto Konferencije, a ima ih i viših pokrajinskih i republičkih. · nički

ANTIFAŠISTICKI POKRET ANTIFAŠISTICKI POKRET, skup svih društvenih snaga i njihovih akcija protiv fašizma. - Ovaj pokret se javio odmah sa pojavom fašizma posle prvog svetskog rata, a okupljao je veoma različite društveno-političke snage, od buržoaskih liberala do komunista. Posebno mesto i ulogu u antifašističkom pokretu imali su progresivna levičarska inteligencija i revolucionarni radnički pokret. Cilj ovog pokreta je da se spreči uvođenje fašističke diktature i da se obezbede osnovna prava i slobode ljudi i naroda. Oblici aktivnosti bili su veoma različiti u raznim periodima i uslovima. Prva značajna faza antifašistič­ kog pokreta nastaje posle dolaska Hitlera na vlast. Tada je na inicijativu Kominterne na njenom VII kongresu 1935. došlo do stvaranja Narodnog fronta u pojedinim zemljama da kao široke političke organizacije okupe sve antifašističke snage na čelu sa komunističkom partijom. Važno mesto u antifašističkom pokretu pre rata imao je španski građanski rat (1936-1939), koji predstavlja prvi oružani sukob sa fašizmom. U 2. svetskom ratu antifašistički pokret ulazi u drugu značajnu i odlučujuću fazu. Tada je on uzeo ogromne razmere, obuhvatio ogroman deo slobodoljubivog čovečan­ stva i imao vrlo različite forme. To je pre svega borba država - članica Antihitlerovske koalicije, zatim pokret otpora u okupiranim zemljama od strane fašističkih država i najzad antifašistički pokret u samim fašistič­ kim državama. Ta zajednička borba dovela je do sloma fašizma u drugom svetskom ratu. Treća, posleratna faza antifašističkog pokreta predstavlja obračun sa ostacima fašizma, kažnjavanje ratnih zločinaca, osvetljavanje uzroka pojave i suštine fašizma i borba protiv neofašizma, odnosno pokušaja obnove fašizma. ANTIFAŠISTICKO SOBRANJE NA NARODNO OSLOBODUVANJE NA MAKEDONIJA (ASNOM), vrhovno predstavnička zakonodavno i izvršno telo naroda Makedonije u toku NOR. To je bio najviši organ vlasti, privremeni parlament. Osnovan je 2. avgusta 1944. na prvom, osnivačkom zasedanju u manastiru Prohor Pčinjski. Pripreme su počele u vreme Drugog zasedanja A VNOJ-a, novembra 1943. kada je stvoren Inicijativni odbor za sazivanje ASNOM-a i izvršen izbor delegata iz Makedonije za Drugo zasedanje AVNOJ -a koji nisu mogli da se probiju do Jajca. Na prvom zasedanju ASNOM-a doneto je 9 odluka kojima su udareni temelji danasnJe makedonske države. Prva i najznačajnija odluka je o konstituisa-

34

ANTIFAŠISTICKO VECE

nju ASNOM-a u vrhovno zakonodavno i izvršno narodno predstavnička telo i najviši organ državne vlasti demokratske Makedonije. Zatim dolaze odluke o zahvalnosti NOV, o priznanju odluka Gš Makedonije, o uvođenju makedonskog jezika kao službenog, Deklaracija o pravima građana itd. U oslobođenom Skoplju krajem decembra 1944. održano je drugo zasedanje ASNOM-a, a posle rata je ASNOM promenio ime u Narobno sobranje. ANTIFAŠISTICKO VEĆE NARODNOG OSLOBOĐENJA JUGOSLAVIJE (A VNOJ), najviši predstavnički organ naroda Jugoslavije, stvoren u toku NOR. Sa početkom NOR, koji je bio istovremeno i socijalistička revolucija, stvarala se na inicijativu i pod vodstvom KPJ i narodna vlast u obliku NOO. Krajem 1942. razvio se NOR, stvorena je znatna slobodna teritorija i mreža NOO. Njima je rukovodio Vrhovni štab. Trebalo je stvoriti telo koje će preuzeti rukovođenje NOO i biti najviši NOO, najviši organ vlasti. I tako je došlo do Prvog zasedanja AVNOJ-a 26. i 27. novembra 1942. Na skpuštini je bilo prisutno 54 od 78 pozvanih većnika. Na tom zasedanju je stvoren AVNOJ kao vrhunsko političko predstavničko telo naroda Jugoslavije. AVNOJ ipak nije proglašen za vrhovni organ vlasti. Nisu bili još sazreli unutrašnji i spoljni uslovi. Na Prvom zasedanju donete su sledeće važne odluke: 1. Rezolucija o osnivanju A VNOJ-a; 2. Rezolucija o organizaciji AVNOJ-a; 3. upućen je Proglas narodima Jugoslavije i izabrano je Predsedništvo i Izvršni odbor AVNOJ-a. U Predsedništvu su bili: dr Ivan Ribar - predsednik i dr Pavle Savić, Nurija Pozderac i Edvarw" Kocbek potpredsednici. U Izvršni odbor ušli su i ovi članovi: Mile Peruničić, Ivan Milutinović, dr Sima Milošević, Vlada Zečević, dr Mladen Iveković i Veselin Masleša. Iako to formalno nije bio, A VNOJ je vršio funkciju najvišeg organa vlasti, a Izvršni odbor je bio organizovan kao vlada i vršio je njene funkcije preko svojih odseka. - Drugo zasedanje AVNOJ-a održano je 29. i 30. novembra 1943. u Jajcu u prisustvu 142 od 268 većnika. Novi već­ nici AVNOJ-a birani su uglavnom od zemaljskih antifašističkih veća. - Usled ratnih prilika svi većnici nisu mogli da dođu na skupštinu u Jajcu. Do Drugog zasedanja je došlo krajem 1943. u novim, izmenjenim, povoljnijim unutrašnjim i međunarodnim uslovima. Zato je Zasedanje sazvano i zato je ono moglo da proglasi A VNOJ za vrhovni organ vlasti naroda Jugoslavije. Na početku Zasedanja referat je podneo Vrhovni komandant NOV i

ANTIFAŠISTICKO VIJEĆE

POJ J. B. Tito, posle čega je bila diskusija i najzad doneta je Deklaracija Drugog zasedanja AVNOJ-a. Na osnovu Deklaracije doneto je više odluka: 1. Odluka o AVNOJ-u, kao vrhovnom zakonodavnom i izvršnom predstavničkom telu i NKOJ-u kao privremenim organima vrhovne narodne vlasti u Jugoslaviji za vreme NOR; 2. Odluka o oduzimanju prava zakonite vlade Jugoslavije tzv. jugoslovenskoj vladi u inostranstvu i o zabrani povratka u zemlju kralju Petru II; 3. odluka o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu; 4. odluka o priznanju i zahvalnosti NOV; 5. odluka o uvođenju zvanja maršala u NOVJ; 6. odluka o odobrenju odluka, naredaba i izjava VŠ NOV i POJ i Izvršnog odbora AVNOJ-a. Pored toga na svojoj sednici novoizabrano Predsedništvo A VNOJ-a donelo je ove odluke: 1. Odluku o dodeljivanju zvanja maršala Jugoslavije J. B. Titu; 2. odluku o imenovanju NKOJ, čiji je predsednik bio J. B. Tito; 3. odluku o potvrđivanju odluka SNOO o priključenju Slovenačkog primorja i anektiranih delova Sloveniji i odluke ZA VNOH-a o priključenju Istre, Rijeke, Zadra i anektiranih delova slobodnoj Hrvatskoj u Federativnoj Jugoslaviji i 4. odluku o obrazovanju Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njegovih pomagača. Ove odluke imaju ogroman značaj u procesu izgradnje nove jugoslovenske države, naročito njenih vrhovnih organa, kao i za njeno međunarodno priznanje. Treće zasedanje A VNOJ-a održano je od 7-10. avgusta 1945. u Beogradu. U toku zasedanja usvojen je Izveštaj o radu Predsedništva A VNOJ-a i sve odluke što ih je ono donelo između Drugog i Trećeg zasedanja. Zatim je doneta Rezolucija o položaju Sandžaka, Vojvodine i Kosmeta, Poslovnik o radu AVNOJ-a, izabrana je novo Predsedništvo, kao i stalni odbori A VNOJ-a. Posebno važna bila je Odluka o proširenju AVNOJ-a u duhu odluka Krimske konferencije. Ovako proširen AVNOJ sa 489 većnika doneo je odluku da nastavi rad pod imenom Privremena narodna skupština. ANTIFAŠISTICKO VIJEĆE NARODNOG OSLOBOĐENJA SANDZAKA(A VNOS), vrhovno predstavničko telo naroda Sandžaka koje je postojalo u periodu od novembra 1943. do marta 1945. Poseban razvoj ustanka u Sandžaku, naročito zbog složenog nacionalnog sastava ove oblasti, u kojoj žive Srbi, Crnogorci, Turci i muslimani, zatim izvesne posebne geografske, istorijske i kulturne osobenosti bile su razlog da se formira A VNOS. Osnivačka skupština je održana 20. no-

35

ANTIKOMINTERNSKI PAKT

vembra 1943. u Plevljima. Tom prilikom je doneta Rezolucija o stvaranju A VNOS-a, Rezolucija o organizaciji A VNOS-a, koji je nazvan ZAVNOS i proglas narodu Sandžaka. Iako je bilo više mišljenja o položaju Sandžaka, preovladalo je ono po kome on ne treba da postoji kao posebna jedinica u jugoslovenskoj federaciji. U vezi sa tim održano je Drugo zasedanje A VNOS-a 29. marta 1943. u Novom Pazaru, gde je doneta odluka da se teritorija Sandžaka delom priključi Crnoj Gori (plevaljski i bjelopoljski srez), a delom Srbiji (pribojski, mileševski, zlatarski, sjenički, deževski i štavički srez). Ovom odlukom prestao je da postoji A VNOS. ANTIFAŠIZAM, v. Antifašistički pokret. ANTIHITLEROVSKA KOALICIJA, popularni naziv za savez svih država i naroda koji su se borili u drugom svetskom ratu protiv sila fašizma okupljenih u Trojnom paktu. - U užem smislu to je savez država ili čak savez velikih sila koje su se borile protiv fašističke Nemačke i njenih saveznika SSSR, Engleska i SAD. Međutim, Antihitlerovska koalicija je obuhvatila ne samo sve države koje su bile u savezu i ratu protiv Trojnog pakta, već i sve narode i antifašističke, narodnooslobodilačke pokrete u okupiranim zemljama. Iako ima svoje početke još u 1939. god„ sa početkom drugog svetskog rata široka Antihitlerovska koalicija je počela da se stvara 1941. ulaskom SSSR i SAD u rat. Za njeno stvaranje veliki značaj ima Atlantska povelja od avgusta 1941. u kojoj su izneti ratni ciljevi Ujedinjenih naroda u borbi protiv fašizma. Posle toga načinjeni su međusobni sporazumi o savezu između tri velike sile (SAD, SSSR i Engleske) koje čine osnovu koalicije kojoj je prišlo na desetine država, zemalja i naroda koji su se borili protiv fašizma. Antihitlerovska koalicija je bila osnovna snaga i uslov za oslobođenje čovečanstva od strašne fašističke opasnosti. ANTIKA, opšti naziv za određeni period starog veka. Odnosi se na grčku i rimsku civilizaciju koja se vremenski može ograničiti na period od 700. god. pre n. e. - 476. god. n. e. kada je propalo Zapadno Rimsko Carstvo. Celokupna ljudska delatnost u ovom vremenskom razmaku naziva se antičkom. U naše vreme taj pojam je dobio šire značenje i upotrebljava se za sve starinske umetničke retkosti. ANTIKOMINTERNSKI PAKT, savez Nemačke, Japana i Italije u cilju borbe protiv progresivnih snaga, a za prevlast u svetu. - Ovaj pakt sklopile su Nemačka i Japan 1936, a Italija mu je

ANTIOB

prišla 1937. Svoju borbu za svetsku hegemoniju fašističke sile su htele da prikažu kao ideološku borbu protiv komunizma, odnosno Kominterne. To je bio akt protiv progresa, a za osvajanje i pokoravanje drugih zemalja i naroda. Ovom Paktu prišlo je više drugih država - Mađarska, Španija, Finska, Rumunija, Bugarska, Slovačka, i NDH. ANTIOB III SIRIJSKI VELIKI (oko 242. -187 /86. god. pre n. e.), sirijski kralj koji je posle ratova sa susednim narodima postao gospodar cele Sirije. Prodro je u Trakiju, Tesaliju i centralnu Grčku. U ratu s Rimljanima pretrpeo je težak poraz i pristao na ponižavajuće uslove. Obavezao se da preda Hanibala, ali je ovaj pobegao u Bitiniju. Antioh je bio veliki zaštitnik književnosti i umetnosti. ANTIPATER, vojskovođa Aleksandra Makedonskog (oko 400-319. god. pre n. e.). Kao namesnik Makedonije brinuo se za slanje pojačanja kralju u Indiju. Posle smrti Aleksandra Makedonskog uspostavio je red u celoj Grčkoj i posebno se brinuo i trudio da održi jedinstvo celokupne države svog vladara. U tome nije imao uspeha. ANTISEMITIZAM, oblik rasizma, šovinizam koji se ogleda u netrpeljivosti i mržnji prema Jevrejima, a obuhvata i niz konkretnih mera kojima se to osećanje ispoljava. Pojava antisemitizma veoma je stara. Nalazimo je u starom Rimu gde su Jevreji proganjani iz verskih razloga, kao monoteisti, kao i iz drugih pobuda. Prve progone Jevreja u srednjem veku imamo u vreme krstaških ratova kada se hrišćanski verski fanatizam razbuktao. Jevreji nisu mogli da se bave svim zanimanjima, nisu smeli da poseduju zemlju, morali su da žive u određe­ nim delovima grada (geto), a vršeni su i progoni. Iz pojedinih zemalja se proteruju (Engleska, španija, Francuska i dr.). Francuska revolucija je proklamovala jednakost i za Jevreje, ali progoni nisu prestali, u čemu je od evropskh zemalja prednjačila Carska Rusija. Najoštriji oblik antisemitizam je dobio u vreme fašizma, a posebno nemačkog nacizma, da bi se u vreme 2. svetskog rata pretvorio u nastojanje Hitlera da fizički uništi Jevreje. Iako je posle sloma fašizma antisemitizam osuđen, ipak se javlja i danas, ali u blažoj formi. ANTROPOMORFIZAM, predstavljanje bogova u ljudskom obliku kod antičkih naroda, koji su zamišljali bogove da oni jedu i piju, da se žene i da među njima, uopšte, vladaju odnosi u kakvima su tada živeli i sami ljudi. Iz ovog verovanja nastale su sve priče ·antičke mitologije o bogovima i njima sličnim natprirodnim bićima.

38

APARTBE.JD ANZUJCI, kraljevska porodica koja je vladala Ugarskom i Hrvatskom od 1301. do 1409. godine. - Kada je francuski kralj Luj IX pripojio svom domenu Anžu, darovao je ovaj posed svome bratu Karlu I (1266-85). Tako je nastala dinastija Anžujaca. Anžujci su osvojili Siciliju i Napulj, te postali gospodari države Kraljevine Dveju Sicilija. :Zenidbom kralja Karla II unukom ugarsko-hrvatskog kralja Bele IV, Anžujci su postali pretendenti na ugarsko-hrvatski presto. Uz pomoć pape i hrvatskih knezova Bribirskih, posle smrti poslednjeg Arpadovića, Andrije III Mlečanina 1301. godine, Karlo I Robert proglašen je za ugarsko-hrvatskog kralja. Anžujci su skršili moć hrvatskih feudalaca i priznali im samo baštinske zemlje. Od kralja Milutina Nemanjića oduzeli su Mačvansku banovinu, koju je on u toku dinastičkih borbi pripojio Raškoj, a od Venecije otrgli su zadarskim mirom (1358) jadransku obalu, od Kvarnera do Drača. Anžujci su vladali Bosnom, a sa Dušanovom Srbijom bili su u neprijateljskim odnosima. Godine 1370. na osnovu rodbinskog nasleđivanja zagospodarili su Poljskom, te se tako pod Lajošem I stvorila ugarsko-hrvatsko-poljska personalna unija. Poslednji Anžujci nisu imali snage da održe vlast u svojim rukama. Kada je Ladislav Neapuljski, poslednji ugarsko-hrvatski kralj iz porodice Anžujaca, uvideo da se ne može održati na prestolu, prodao je Mlečanima 1409. godine Dalmaciju za 100 000 dukata i odrekao se ugarsko-hrvatskog prestala u korist :Zigmunda Luksemburškog. Najznačajniji vladari iz porodice Anžujaca jesu: Karlo I Robert (1301-42), Lajoš I (ili Ludovik I) - (1342-82), Karlo Drački (1385-86) i Ladislav NeapulJski (1386-1409). APARTHEJD, rasistička politika, politika rasne segregacije i diskriminacije uopšte, a posebno ona što je vodi vlada bele manjine u Južnoafričkoj Uniji prema drugim rasama. - U tom cilju vlasti belaca donose niz zakona da bi učvrstili svoju vladavinu nad većinom pripadnika drugih rasa, a posebno nad domorodačkim crnačkim stanovništvom. Tim zakonima stanovništvu drugih rasa oduzeta su neka osnovna građanska, politička, pa i ljudska prava - sloboda kretanja, pa i stanovanja, izbora zanimanja i mesta rada, pravo sklapanja mešovitih brakova, pravna i socijalna zaštita itd. Politika aparthejda perdstavlja najgrublji vid kršenja prava čoveka i načela ravnopravnosti naroda i rasa. U njoj se ogleda i najgrublji vid kolonijalizma. Preko OUN i drugih organizacija i na druge načine pro-

APEL

gresivne snage su nastojale da utiču na vladu Južnoafričke Unije da prestane sa aparthejdom, ali bez rezultata. Iako je ovakva politika naročito karakteristična za ovu zemlju, ona se može naći u nekim vidovima i u još nekim zemljama. APEL (Apeles), grčki slikar iz druge polovine IV v. pre n. e. Bio je dvorski slikar Aleksandra Makedonskog. Pripisuje mu se čuvena izreka: „Nulla dies sine linea" - Nijedan dan bez poteza, zabeležena kod Plinija kao opomena za sve umetnike da u svom radu ne propuste nijedan dan. Postao je ne samo čuven nego i omiljen po svojoj izreci. Najpoznatije delo: Afrodita iz pene rođena. API.JAN, grčki istoričar iz II v. n. e., rodom iz Aleksandrije. Kao rimski vitez naimenovan je za carskog prokuratora Egipta. U svom delu Rimska istorija, u 24 knjige, opisao je !storiju svakog naroda pre nego što je ušao u sastav Rimskog Carstva. U delu o Iliriji opisana je istorija rimskog osvajanja zapadnih oblasti naše zemlje. APIJE KLAUDIJE SLEPI, rimski državnik i jedan od najstarijih pisaca antič­ kog Rima. Izabran za cenzora 312. god. pre n. e. Proslavio se govorom protiv sramnog ugovora zaključenog sa epirskim kraljem Pirom. U njegovu čast najlepši put u starom Rimu, izgrađen do Brindizija, dobio je naziv Via Appia, pošto je Apije kao cenzor izgradio deonicu ceste od Rima do Kapue. APOLON, bog sunca kod starih Grka. Prema grčkoj mitologiji Apolon je bio sin Zevsa i Lete. Najpre je bio bog sunca. Docnije u svom verovanju Grci su mu pripisali i druge osobine mitskih bića. Tako je Apolon postao zaštitnik lova, stočarstva, naseljavanja, pastira i putnika. Najviše je slavljen kao zaštitnik pesništva i muzike. Zbog toga je postao vođa muza koje su štitile pojedine nauke i umetnosti. U verovanju starih Grka kult Apolona je zauzimao posebno mesto. Zbog toga što se smatralo da on kazuje Zevsovu volju bila su sagrađena mnoga proroštva. Najpoznatije je podignuto u Delfima, kao svetilište svih Grka. Smatran je najlepšim među bogovima. Zbog toga je već u antičko doba njegov lik postao najomiljenije božanstvo u umetnosti, u kojoj je prikazan kao lepo razvijen, vitki mladić bez brade i sa dugom kovrdžavom kosom. Lik Apolona belvederskog, statua iz IV v. pre n. e. smatra se idealnim primerom klasične lepote antičkog sveta. APOSTOL, reč grčkog porekla, znači. poslanik. Prema učenju hrišćanske vere apostolima su se nazivali dvanaest izabranika Isusa Hrista koje je on odabrao u drugoj polovini svoga delo-

37

APRILSKI RAT

vanja da nastave docnije njegovo uče­ nje i rad kao najbolji Hristovi učenici. Apostoli su i Dela apostolska i Poslanice, posebna vrsta hrišćanskih crkvenih knjiga. APRILSKE TEZE, popularan naziv za Lenjinovo izlaganje na savetovanju Boljševičke partije 4. aprila 1917. Isti ovaj referat Lenjin je izložio na sastanku boljševika i menjševika, koji su učestvovali na savetovanju Sveruskog sovjeta radničkih i vojničkih deputata. To izlaganje je objavljen~ ni:jpre u listu „Pravda", organu BolJsev1č­ ke partije 20. aprila 1917. pod punim imenom: O zadacima proletarijata u sadašnjoj revoluciji. Lenjin je u Aprilskim tezama izneo svoje mišljenje o dve etape revolucije 1917. u Rusiji. Prva etapa je buržoasko-demokratska revolucija kada je posle rušenja carizma vlast dospela u ruke buržoazije. Sledeća etapa, po Lenjinu, je prelaz vlasti u ruke proletarijata i siromašnog seljaštva. Pri tome parlamentarnu .buržoasku republiku treb~ d~ zamer;1 ~o­ vjetska republika. Zatim Je Lenjm istakao potrebu da se održi partijski kongres na kome bi se promenio program i ime partije iz socijalden:okratske u komunističku, a takođe Je dao inicijativu za stvaranje Kominterne. Aprilska konferencija Boljševičke partije usvojila je Lenjinove Aprilske teze. APRILSKI RAT 1941, rat koji je Jugoslavija vodila od 6-18. aprila 1941. Događaji od 27. marta izazvali su Hitlerov bes. Njegovi planovi su bili poremećeni. Hitler je istoga dana sazvao skup vojnih i političkih rukovodilaca i doneo odluku o napadu na Jugoslaviju. Za nekoliko dana načinjen je i ratni plan poznat pod imenom „Poduhvat 25". Nasuprot tome, Simovićeva vlada nije preduzela sve potrebne pripreme za odbranu zemlje. Zaverenici t vlada nisu želeli rat i hteli su da ga izbegnu. Rat je počeo nemačkim napadom noću između 5. i 6. aprila pre zvanične objave rata. Nemačke trupe prešle su granice iz Austrije i Rumunije. U zoru 6. aprila počelo je bombardovanje iz vazduha vojnih objekata i nezaštićenih gradova, a posebno Beograda. Nemačke „štuke" u talasima napadale su grad ne birajuči ciljeve. Stradalo je preko deset hiljada građana, a Beograd je bio sav u plamenu i ruševinama. U aprilskom ratu učestvovalo je oko 50 odlično naoružanih neprijateljskih divizija. Pored nemačkih divizija, koje čine večinu, uče­ stvuju i italijanske, zatim od 11. aprila mađarske, a posle kapitulacije 19. aprila njima su se pridružile i bugarske divizije u okupaciji i komadanju zemlje. Jugoslavija je rat dočekala ne-

APRILSKI SASTANAK

spremna, iako su se velika sredstva trošila za vojsku. U njoj je među oficirima bilo kukavica i izdajnika. Mobilizacija nije bila dovršena, a rat je već bio završen. Vlada, kralj, mnogi generali i političari sa porodicama povlačili su se prema Bosni, a zatim Crnoj Gori i brinuli su više o sebi, zlatu i bekstvu nego o odbrani zemlje. U Hrvatskoj ustaše su digle glavu i uz pomoć Nemaca 10. aprila poglašeno je otcepljenje Hrvatske i stvaranje NDH. Bilo je sličnog pokušaja i u Sloveniji. I u drugim pokrajinama izdajnici su dočekivali okupatore kao „oslobodioce" od velikosrpske buržoazje i monarhije. U ovakvoj situaciji napadači su lako prodirali u našu zemlju. Oni su napadali na frontu od oko 3 000 km, sa skoro svih naših granica. Uprkos svemu ovome bilo je otpora, iako je on bio prilično usamljen i neorganizovan. Pružali su ga vojnici na čelu sa oficirima-rodoljubima. Bilo ga je sirom zemlje, čak su neke jedinice prodrle u Albaniju. Komandanti nekih ratnih brodova potapali su brodove da ne bi pali u ruke neprijatelju. Usled nadmoćnosti neprijatelja, neorganizovanosti i izdaje, otpor je bio brzo ugušen. Posle 12 dana rat je bio okončan. Vlada je 15. aprila donela odluku da zatraži primirje i napusti zemlju. Predstavnici Vrhovne komande počeli su pregovore. Nemci su tražili bezuslovnu kapitulaciju. Ona je potpisana 17. aprila uveče, a sutradan u podne stupila je na snagu obustava ratnih operacija. Aprilski rat je bio završen. APRILSKI SASTANAK POLITBIROA CK KPJ, sredinom aprila 1941. u Zagrebu. - Tom prilikom razmatrana je situacija nastala napadom fašističkih osvajača na našu zemlju. Posebno je ocenjena NDH kao kvislinška tvorevina. Tu su izneti i zadaci KPJ u pružanju otpora agresoru kao i potreba da se u toj borbi istraje. Istaknuto je i da treba očuvati organizaciono jedinstvo KPJ, iako je počelo teritorijalno rasparčavanje Jugoslavije od strane okupatora, zatim dalje da komunisti treba da izbegnu da padnu u zarobljeništvo, da treba da skrivaju oružje i da se spreme za borbu iz koje će se roditi novi svet i istinski nezavisna, slobodna bratska zajednica jugoslovenskih naroda. U vezi sa pripremom za tu borbu Politbiro je odlučio da se pri CK KPJ obrazuje Vojni komitet, pod predsedništvom J. B. Tita, koji će rukovoditi vojnim pripremama. Odlučeno je da CK KPJ uputi proglas koji je i objavljen 15. aprila 1941. godine. APSOLUTIZAM, samovlašće, oblik vladavine u kojoj vladaočeva vlast nije

ARABLJANSKI KALIFAT ograničena ustavom. U istoriji se javljao u raznim oblicima. Najpoznatiji od ovih oblika je apsolutistička monarhija, koja se prvi put javila u XV v. Nastala je u periodu stvaranja prvih kapitalističkih država u Španiji, Engleskoj, Francuskoj i dr. Ovaj tip monarhije uništen je, uglavnom, za vreme buržoaskih revolucija od XVII-XIX v. i zamenjen je ustavnim monarhijama u pojedinim evropskim državama. ARABESKA, istočnjački ukras u slikarstvu i vajarstvu. Nastaje preplitanjem biljnih i geometrijskih crteža sa stilizovanim arapskim natpisima. ARABLJANSKI KALIFAT, moćno arapsko srednjovekovno carstvo; gospodarilo je Sredozemljem, Arabijom i Azijom do Inda i Sibira. - Arapi su stanovnici poluostrva Arabije i susednih polupustinjskih oblasti Mesopotamije, Sirije i istočnog dela Egipta; kasnije su se raselili po Aziji i Mediteranu. U starom veku egipatski faraoni vodili su živu trgovinu sa Arabljanima sa Sinajskog poluostrva. U drugoj polovini VIII veka pre n. e. razvila se u Arabiji država Saba. Arabljani su održavali trgovačke veze sa Grcima, a u doba rimskog cara Trajana Arabija je pokorena i pretvorena u :~~s~u provinciju. Rimska vlast u Arab1J1 mJe bila dugog veka, te se u Arabiji stvara niz manjih državica i plemenskih saveza koji su međusobno ratovali. Sa pojavom islama, koji ujedinjuje Arabljane, započinje nova era u istoriji Arapa. Muhamed je posle bekstva iz Meke u Medinu otpočeo sa osvajanjem Arabije. Posle pada Meke (630) čitava Arabija je ujedinjena pod vlašću jednog čoveka - Muhameda, koji je osnivač nove religije i jedinstvene arapske države. Muhamedovi naslednici nazivaju se kalife, a država kalifat. Kalifa Abu Bekr (632-34) pokorio je pobunjena plemena koja su pokušala da se otrgnu od centralne vlasti, a Omar (634-44) je završio započeto ujedinjavanje Arapa. Osvojio je Iran, !rak, Palestinu, porazio vizantijskog cara Iraklija (636), priključio kalifatu Jerusalim, Antiohiju, Cezareju i Egipat. Potom se arapska vlast širi u severnoj Africi i u Sredozemlju. Treći kalifa Osman (644-56) postavljao je po osvojenim provincijama za upravnike svoje rođake koji su surovo izrabljivali pokorene narode i svoje sunarodnike. U kalifatu su se stvorile dve suparničke struje: pristalice arabljanske aristokratije, tzv. šiiti, i predstavnici širih narodnih masa haridžiti. - U sukobu zavađenih strana Osman je ubijen, a za kalifu je proglašen Alija, Muhamedov brat od strica i zet. Novi kalifa nije zadovoljio šiite, te je Muavija (661-80), vođa nezadovoljnika i pro-

ARAGONSKA DINASTIJA tivnik roda Muhamedova, zbacio Aliju s vlasti, napustio Medinu, a za prestonicu kalifata proglasio Damask. S njegovom vladom počinje nova vladarska porodica Omejada, koja potiskuje haridžite, osvaja Afganistan, Turkestan i Malu Aziju. Omejadi su pokušali da zauzmu Carigrad, ali u tom poduhvatu nisu uspeli. Njihova invazija krajem VII i početkom VIII veka proširila se na preostali deo severne Afrike, na španiju i Franačku.

~.Jt•

Arab.fBlrB držan~ do 632.

t:if;;::tWMJ

Rezvqi drfeye do 66!

39

ARAPSKA LIGA najezda je učinila kraj abasidskom kalifatu. Mustansir, jedini iz porodice Abasida, spasao se zarobljeništva i pobegao u Egipat, gde je osnovao novi Egipatski kalifat. Njegovi naslednici vladali su Egiptom do 1517. god. Kada su Turci Osmanlije zauzeli Siriju i Egipat, odveden je poslednji kalifa u Carigrad, a vlast prorokovog naslednika prisvojio je turski sultan. ARAGONSKA DINASTIJA, vladarska porodica pirinejske države Aragon, (po

ea1~m Rezvo/ države do 750 - - - - Granice pojedi/lih vec'ih defove po rasp.sdv kaltF.9/;a TSO. sa godtflema oas{;enlre o

2so

.§OO

750

1000 km

Postanak i razvoj arabljanske države

Prodor Arapa u Evropu zaustavljen je od strane Franaka, kod Poatjea 732. godine. Arabljani su osvojili Maltu, Siciliju, Korziku, Sardiniju i Kalabriju; u IX veku ovladali su Kritom i južnoitalijanskim gradovima. Godine 841. opljačkali su Budvu, Kotor i Ankonu. Nedaleko od Lošinja (842) uništili su mletačku flotu, a 866. opseli Dubrovnik. Zahvaljujući intervenciji vizantijske flote, Dubrovnik je spasen od razaranja i pljačke. Godine 872. kritski Arapi su uplovili u Jadran i opljačkali dalmatinsku obalu, doprevši do Venecije. Na istoku su prodrli do reke Inda, Buhare i Samarakanda, a preko reke Đona do Sibira. Krajem XI veka Arapi su istisnuti iz Sredozemlja. Unutrašnje suprotnosti u arapskom kalifatu, pobune pokorenih naroda i haridžita omogućili su svrgavanje Omejada. Novi kalifa Abu L Abg_s, osnivač dinastije Abasida, zavladao je arapskom državom. Za vlade Abasida u kalifatu su procvetali kultura, umetnost i nauka. Jedini je Omejada koji se spasao od masovnog pokolja, Ab Dar Rahman, pobegao je u španiju, gde je osnovao Kordovski kalifat. Abasidi su premestili prestonicu u Bagdad i vladali do 1258. god. Mongolska

kome je dobila ime); upravljala je Aragonom i Španijom od 1104. do 1510. godine. - Oduševljen idejom rekonkviste (v.) Alfons I (1104-34), osnivač aragonske dinastije, ujedinio je Saragosu sa Katalonijom, a njegov naslednik je osvojio Provansu (1167), Balearska ostrva (1229) i Valensiju (1238}. Tokom XIII v. aragonski kraljevi su svojoj državi pripojili Tunis (1280), Siciliju (1282/4), Sardiniju (1326) i Napulj (1442). Snažna kraljevska vlast izazvala je otpor među feudalcima. Da bi zadovoljio plemstvo, kralj Pedro III izdao je Generalnu privilegiju, a potvrdio ju je Alfons III, te je Aragon postao staleška monarhija. Brakom kralja Ferdinanda I Aragonskog sa Izabelom Kastilijanskom (1469) izvršeno je ujedinjenje Aragona i Kastilije u jednu kraljevinu. Porodica aragonska izumrla je posle Ferdinandove smrti (1516), a na španski presto došli su Habsburgovci. Najznačajniji vladari ove porodice su: Alfons I (1104-34), Alfons II (1162-96), Pedro III (1276-85), Alfons III (1285-91}, Pedro IV (1336-87), Ferdinand I (1452-1516).

ARAPSKA LIGA, regionalna organizacija arapskih država. - Liga je stvorena na inicijativu Egipta 1945. Njeni

ARAPSKA SREDJOVEKOVNA osnivači

40

su pored Egipta, Saudijska Arabija, Irak, Jemen, Sirija, Jordan i Liban, a kasnije su pristupili Libija, Sudan, Tunis, Maroko, Kuvajt i Alžir. Iza Lige je najpre stajala Engleska koJa je htela time da sačuva svoje pozicije u arapskim zemljama. Među­ tim, posle krupnih promena u pojedinim arapskim državama Liga je postala organizacija za okupljanje arapskih zemalja u borbi protiv imperijalizma, za očuvanje slobode i nezavisnosti arapskih naroda. Zbog toga su zapadne imperijalističke zemlje počele da rade na slabljenju Lige, stvarajući razdor među arapskim zemljama, osnivajući Bagdadski pakt, kao protivtežu Ligi i pomažući Izrael u borbi protiv Arapa. Liga je u više mahova uspešno delovala u odbrani interesa arapskog sveta, u pomoći oslobodilačkog pokreta u pojedinim arapskim zemljama itd. Međutim. često je u Ligi dolazilo do nesuglasica ili do jačanja ekstremnih, uskoarapskih shvatanja, što je slabilo njenu ulogu. Najviši organ je Savet lige, a njeno sedište je u Kairu. ARAPSKA SREDNJOVEKOVNA KULTURA. U doba vlade porodice Abasida nastaje „zlatni vek" arapske kulture. Najveći uspon u književnosti nastao je u doba kalife Harun Al Rašida. Porecl mnogih arapskih pripovedaka i romana. nastalih u r.jegovo doba, najpoznati_ia je zbirka pripovedaka, persijskog porekla. „Hiljadu i jedna noć". VanrednE su makame nastale u XI veku, 11 kojima se pripovedaju doživljaji pustolova, hja znanja i duhovite laži zadivljuju svet. Riterski romani („0 Antaru", npr.), poučne priče („Kalila i Dimna"), beduinska, a kasnije riterska poezija, značajan su doprinos svetskoj kulturi. Arabljani su se vredno bavili matematikom i astronomijom. Usavršili su indijske cifre, dodavši nulu. upoznali Evropu sa novim i lakšim izvođenjem računskih operacija. Udarili su temelje algebri, trigonometriji, analitičkoj geometriji i pružili široke mogućnosti za razvoj matematike u svetu. Astronom Zarkali usavršio je astrolabiju, a drugi arapski astronomi razradili su učenje o sfernom obliku zemlje. Bagdadski lekar Muhamed b. Zakarija sistematski je obradio medicinu i hirurgiju svoga vremena, a njegova dela iz hirurgije služila su kao udžbenik i priručnik evropskim lekarima i studentima sve do XVIII veka. Veliki ugled uživali su arapski lekari-filosofi kao Abi Ali ibn Sina (latinski - Avicena) i drugi. Arapski istoričari obogatili su ljudsko saznanje o životu, istoriji i zemljopisu drugih naroda, krajeva i ljudi. Filosof Ibn Rušd, poznat u Evropi pod imenom Averoes, naj-

AREOPAG

istaknutiji je predstavnik arapske filosofije; odličan racionalista i analitičar Aristotelovih tekstova, snažno je delovao na evropsku kulturu i na hrišćansku sholastiku. U građevinarstvu Arapi se ugledaju na vizantijsku i persijsku arhitekturu. Arapske građevine obilovale su bezbrojnim vitkim stubovima, kupolama i lukovima; pune su dekoracija i živih boja. Dvorci i džamije po spoljašnosti su monotoni, bez ukrasa i originalnosti, dok su dvorišta, vrtovi i unutrašnjost građevina prepuni divnih fontana, tremova, vodoskoka i stubova. Uz džamiju se gradi vitki minaret (v.) i dvorište sa tremom i čes­ mom za pranje nogu i ruku. Slikarstvo i vajarstvo su zanemareni, jer je Kuran zabranjivao predstavljanje ljudskih likova. Zgrade su ukrašavane ornamentom zvanim arabeska (v.). Kulturna delatnost Arapa predstavlja veoma važnu kariku u istorijskom lancu razvitka svetske kulture. Arapi su odigrali vidnu posredničku ulogu: primili su starogrčku i rimsku kulturu, dopunili je nizom svojih krupnih dostignuća i preneli je Evropi. ARASKA UNIJA, savez staleža južnih nizozem. provincija koje su 6. jan. 1579. god. stvorile zajedničku ligu. Predstavnici staleža ove dve oblasti sastali su se u gradu Arasu i zaključili među­ sobnu uniju koja je po ovom gradu dobila ime. Zalažući se za umerenu politiku, staleži su rešili da „postignu zajednički sporazum sa katoličkim kraljem". Na ovu njihovu proklamaciju odmah su reagovale severne holandske provincije koje su istog meseca stvorile utrehtsku uniju (v.). ARBERI.JA, postojbina Albanaca; obuhvatala je oblast oko Drača i reke Drima. - U XII veku albanski feudalci su ustali protiv vizantijske vlasti i stvorili kneževinu Arberiju, koja se prostirala između Kroje, Dibre, Škumbine i Drima, sa sedištem u Kroji. Kneževina je pala 1213. godine pod vlast eprirskih despota. ARDIJEJI, ilirsko pleme oko ušća Neretve i Pelješca. Poznati gusari koji su često dolazili u sukob sa Rimljanima. Proterani su 135. god. pre n. e. od Rimljana sa jadranske obale u unutrašnjost zemlje. Sve do ujedinjenja ilirskih plemena u jedan savez, tokom III v. pre n. e., Ardijeji su bili na čelu razjedinjenih Ilira. ARDIJEJSKI SA VEZ, v. Ardijeji. AREOPAG ili Veće staraca, državni savet u antičkoj Atini. Bio je sastavljen od doživotnih članova, bivših arhonata; u najstarije vreme isključivo od plemića. Ime je dobio po istoimenom brežuljku u Atini, zapadno od Akropolja, koji je posvećen bogu rata Aresu. U početku je imao svu vlast u Atini.

ARES

U VII v. pre n. e. ograničena mu je delatnost na čuvanje zakona, kontrolu njihovog izvršenja i na suđenje zbog ubistva. Solonovom reformom u VI v. pre n. e. proširene su mu funkcije na vođenje najvažnijih državnih poslova. Posle grčko-persijskih ratova stekao je ponovo najveću vlast u Atini, pošto je za vreme ratnih sukoba obezbedio dovoljno sredstava za uspešno vođenje rata. Ova vlast je postepeno počela da slabi, jer su neke funkcije prešle na savet, skupštinu i sud. U IV v. pre n. e. uloga mu je potpuno opala. U njemu se još jedino sudilo zbog ubistva i istovremeno vodila briga o svetim maslinama. Za vreme Rimljana, pored sudske vlasti, brinuo se o vaspitanju omladine, dok je u zajednici sa savetom i skupštinom predstavljao državu u spoljnim poslovima. ARES, bog rata i svađe starih Grka. Prema grčkoj mitologiji sin Zevsa i · Here, bio je pravo oličenje ratoborne sile. Mrzeli su ga svi bogovi. Kult mu nije bio rasprostranjen u civilizovanim grčkim državama. Poštovali su ga osobito u Trakiji, zemlji strašne bure, zime i divljih i ratobornih Tračana. U njegovu čast, izgleda, nije bio podignut nijedan hram. ARETINO, Pjetro (Aretino, Pietro, 1492 -1556), italijanski pisac. Služio je kod papa Lava X i Klementa VII, zatim kod Medičija; prešao u Veneciju, odakle je upućivao (1537-1557) svoja ucenjivačka pisma, satirična i duhovita, najistaknutijim ljudima svog vremena (izd.: Pisma, 1609). Pisao je komedije, tragedije, sonete, veoma slobodno i lascivno. Jedan od najtipičnijih predstavnika italijanske renesanse. Cuveni portret od Ticijana. ARGENTINA. God. 1516. špan. moreplovac Đon Huan Dijas de Solis otkrio je ušće reke La Plate. Argentinsku obalu je prvi ispitao Magelan na svom putu oko sveta (od 1519), a zemlju je, za račun špan. krune, 1534. god. osvojio Mendoza. Buenos Aires je osnovan 1580. god. Arl?:entina se najviše razvijala kao zemljoradnička i stočarska zemlja, tako da do XIX v. nije privlačila veći broj stanovnika. 1810. god. izbio je ustanak protiv . špan. kolonijalne vlasti pod vođstvom Belgrana i Alveara, posle čega je došlo do stvaranja Savezne države Rio de la Plate, iz koje su se izdvojile Paragvaj i Urugvaj, a ostatak teritorije je dobio svoje današnje ime. Državno uređenje je, posle dugog perioda građanskih ratova, konačno konstituisano 1853. god. donošenjem liberalnog ustava i zavođenjem federativnog uređenja. ARGONAUTI, mitski junaci starih Grka, najsmeliji moreplovci. Na čelu sa Ja-

41

ARHIV

sonom plovili u Kolhidu po zlatno runo ovna. Bilo ih je oko pedeset. Ime su dobili po brodu Argo. Prema jednoj od mnogobrojnih priča, pošto su pronašli runo, vratili su se Crnim morem, Dunavom, Jadranskim i Sredozemnim morem u Grčku. Za njihovo ime vezani su i drugi mitovi i legende. ARHELAJ, makedonski kralj (413-399. pre n. e.). Posle značajnih osvajanja proširio je uticaj Makedonije u Tesaliji. Bio je veliki obožavalac Atine i zbog toga dozvolio širenje grčkog uticaja u svojoj zemlji. Poznat još po gradnji puteva i utvrđenja. Reorganizovao je vojsku i pored konjice uveo teško naoružanu pešadiju. ARHEOLOGIJA, nauka koja se bavi proučavanjem spomenika materijalne kulture, počev od praistorijskog doba. Svojim rezultatima arheologija znatno pomaže istoriji, naročito u rekonstrukciji i pri konačnom utvrđivanju istine o događajima o kojima ne postoje pouzdani istorijski podaci. ARHIJEREJSKI SABOR, najviše hijerarhijsko telo u Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Ono je vrhovna zakonodavna i sudska vlast u okviru crkvene nadležnosti. Cine ga svi eparhijski episkopi, a zaseda pod predsedništvom patrijarha. ARHIJEREJSKI SINOD, najviša izvršna (upravna i nadzorna) vlast u Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Sastoji se od patrijarha i četiri izabrana člana i dva zamenika koji se biraju od strane Arhijerskog sabora na dve godine. ARHIMED (287-212. pre n. e.). matematičar i fizičar. Najveći matematičar i fizičar antičkog sveta, i jedan od najvećih naučnika uopšte. Studije je završio u Aleksandriji, u ono vreme najznačajnijem kulturnom centru sveta. Posle je došao u grad Sirakuzu na istočnoj obali Sicilije, gde je razvio svoju naučnu delatnost. U svojim delima dao je najveća dostignuća starog veka na polju stereometrije. Kao pronalazač stvorio je nekoliko ratnih i drugih naprava čija je upotreba bila od epohalnog značaja. Sirakuzi je ostao veran do kraja života. U njoj je i poginuo 212. god. pre n. e. od mača jednog rimskog vojnika za vreme opsade Sirakuze. Pripisuje mu se čuvena izreka: „Noli turbare circulos meos" - Nemoj remetiti moje krugove. Priča se, da je Arhimed, u jeku žestokih borbi crtao u pesku geometrijske likove i da je te reči izgovorio rimskom vojniku koji je pošao prema njemu da ga ubije. Na grobu mu je, prema vlastitoj želji, podignut spomenik sa dva geometrijska tela, valjkom i kuglom. ARmV, stručno-naučna ustanova, 2de se čuvaju pisani spisi i dokumenta od velike važnosti za ·proučavanje jedne

ARHONT određene epohe i sredine. Najstariji arhivi bili su organizovani kod starih Grka i Rimljana i nalazili su se u pojedinim hramovima, u kojima su se čuvali dragoceni spisi. Sa izgradnjom manastira i crkava u srednjem veku arhivsku građu su sređivali i čuvali sveštenici i kaluđeri tako da su pojedini manastiri i dalje prave riznice najdragocenijih istorijskih dokumenata. Među ovima, na prvom mestu se nalaze manastiri na Svetoj Gori Atosu u Grčkoj, gde se čuvaju i mnogi naši srednjovekovni dokumenti i spisi. Pored manastirskih, vremenom su obrazovani i porodični, gradski i državni arhivi. Najveći arhivi mahom su nastali preuzimanjem građe državne administracije. ARHONT, titula najviših činovnika u većini antičkih grčkih država. U Atini arhonti su potisnuli kralja i njegovu vlast. Birao ih je areopag iz redova eupatrida. Bilo ih je devet i to je bio kolegij. Funkcije su im bile ograničene, a najvažnije su im bile popunjavanje sudova. Prva trojica su mogli biti u administraciji i u vojsci kao funkcioneri. ARIJANIT DERD (XV v.), vođa albanskih ustanika u borbi protiv turskih osvajača. Turci su posle bitke kod Angore (1402) pokorili Albaniju i vlastelina Đona Kastriota postavili da vlada Albanijom kao njihov vazal. Posle smrti Đona Kastriota, Arijanit Đerđ podigao je ustanak protiv Turaka 1434/35. godine i oslobodio Albaniju, od Skadra do Valone. Turci su posle upornih borbi ugušili ustanak. Kada je ugarska vojska 1443. godine prodrla preko Niša do Sofije, Arijanit je ponovo podigao albanski narod na oružje. Posle povlačenja ugarske vojske sa Balkana, Turci su ugušili ustanak albanskog naroda. ARIJANSTVO, hrišćanska sekta koju je osnovao Arije (oko 260-336), sveštenik iz Aleksandrije sa svojim sledbenicima koji su prihvatili njegovo učenje da Hristos nije po biću jednak Bogu ocu, nego da mu je samo sličan. Ovo je izazvalo burne proteste među hrišća­ nima, naročito u Vizantiji, gde je 325. god. održan Nikejski sabor, koji je osudio Arijevo učenje. Sa odlukqm sabora složio se u potpunosti vizantijski car Konstantin Veliki, koji je Arija proterao u !lirik. Njegove pristalice su nastavile da šire arijevsko učenje, koje su za vreme velike seobe naroda prihvatili mnogi narodi, među kojima Goti, Vandali i Langobardi. Po odluci II sabora, održanog u Carigradu 381. god., odvojeno je od hrišćanske crkve. U našoj zemlji središte mu je bilo u Sirmijumu, današnjoj Sremskoj Mitrovici. Ovde su održali četiri svojasa-

ARPADOVICI

bora, a jedan u Beogradu, tadašnjem Singidunumu. ARIJEVCI, prastari pripadnici indoevropske jezičke grupe koji su sredinom II milenija pre n. e. prodrli među dravidska plemena Indije, pokorili ih i primorali da se presele u druge oblasti prema jugu poluostrva. Osvajači su sebe nazvali „Arijevci", što znači plemeniti. Danas, to je zajednički naziv za narode bele puti koji čine širu jezičku celinu. ARISTID (?-oko 467. pre n. e.), atinski državnik. Istakao se u ratovima sa Persijancima. Poseban ugled uživao je zbog svoje čestitosti, nekoristoljublja i nepodmitljivosti. Učes­ nik je maratonske bitke, posle koje je izabran za prvog arhonta 489. god. pre n. e. Protivnik je razvitka Atine kao pomorske sile. Došao je u sukob sa Temistoklom, zbog čega je osuđen na ostrakizam. Kaznu je izdržao na Egini. Pomilovan je pred bitku kod Salamine, u kojoj učestvuje kao jedan od vođa, a posle bitke je delegat u pregovorima sa Persijancima. ARISTOTEL (384-322. pre n. e.), najčuveniji grčki filozof. Rođen u Stragiri u Trakiji. U osamnaestoj godini stupio je u Platonovu akademiju, u kojoj je ostao dvadeset godina. Posle je živeo na dvoru makedonskog kralja kao vaspitač i učitelj Aleksandra Makedonskog. Odlaskom Aleksandra u Malu Aziju, došao je ponovo u Atnu i osnovao svoju filozofsku školu. Isticao se blistavim razumom i fantazijo! do te mere da je u razvoju ljudske misli vekovima služio kao uzor. Već ga je Platon na prvom koraku zavoleo i toliko cenio da nije bio u stanju da drži predavanje ako Aristotel nije bio među slušaocima. Prema Platonovim idejama bio je realist. Osnovao je logiku kao nauku, a pored toga bavio se i drugim naučnim disciplinama, kao što su: -geologija, embriologija, zoologija, geografija i meteorologija. Njegov genij dovodio ga je do najsavršenijih ljudskih misli i saznanja. U njegovom učenju ogleda se celokupno starogrčko naučno iskustvo. Pred kraj života optužen je za bezbožništvo. Okrutni Atinjani progone ga iz svoje sredine. Morao je da beži na susedno ostrvo Eubeju, na kome je i umro u mestu Halkidi. ARPADOVICI, ugarska kraljevska porodica; vladala je Hrvatskom od 1102. do 1301. godine. - Dinastija je dobila ime po vojvodi Arpadu (890-907), pod či­ jim su se rukovodstvom Mađari spustili od Pruta, Dnjestra i Buga u Panonsku niziju. Posle neuspešnog pokušaja Mađara da prodru na Zapad, Arpadovići su se okrenuli Hrvatskoj i Jadranu. Pod kraljem Kolomanom, Mađari su

ARSENIJE

uspeli da zavladaju Hrvatskom (1102) i Dalmacijom (1107). Dinastija Arpadovića u borbi protiv hrvatskog plemstva koristila je savez sa aristokratskim trgovačkim gradovima i latinskom crkvom. Arpadovići su vodili za vreme svoje vlade dugotrajne ratove sa Vizantijom da bi zauzeli Bosnu, Srem i Rašku. Sa Mlečanima su vodili neprekidnu borbu oko primorskih gradova, a želje njihovih vladara da ovladaju Galicijom i Vladimirskom kneževinom nisu se ostvarile. Nije uspeo ni plan Andrije II Arpadovića da postane car Latinskog Carstva. Velikim ratnim naprezanjima i poklanjanjem kraljevskih imanja u vidu darovnica, Arpadovići su oslabili stoju ekonomsku i političku moć. Kraljevska zemlja prešla je u ruke krupnih velmoža, te su tako u Hrvatskoj i Slavoniji nastale čuvene porodice: knezovi Krčki, Bribirski, Gusići, Babonići i drugi. Ugarsko i hrvatsko plemstvo uspešno se odupiralo kraljevskoj vlasti, što je uslovilo izdavanje „Zlatne bule", kojom je udaren temelj organizaciji plemstva kao staleža. Poslednji Arpadovići (Stjepan V) pokušavaju da se dograbe babenberške baštine (Austrije), zatim da prošire kraljevski domen i ojačaju svoju vlast. Krajem XIII veka vladavinu Arpadovića karakteriše potpuno rasulo i nadmoćnost krupnih feudalaca. Poslednjem Arpadoviću, Andriji III Mlečaninu, pravo na ugarsko-hrvatski presto osporavaju papa, Habsburgovci i napuljski dvor. Njegovom smrću (1301) završava se vladavina Arpadovića u Ugarskoj i Hrvatskoj. - Ugarsko-hrvatski vladari iz ove porodice su: Ladislav (kralj 1077-95), Koloman (1095-1116), Stjepan II (1116-31), Bela II (Slepi) (1131 -41), Geza III (1141-62), Ladislav II (1162-63), Stjepan III (1163-72), Bela III (1172-96), Emerik (1196-1204), Andrija II (1205-35), Bela IV (1235-70), Stjepan IV (1270-72), Ladislav IV (1270-72), Ladislav Kumanac (1272-90) i Andrija III Mlečanin (1290-1301). ARSENI.JE III CRNOJEVIC, patrijarh srpski (1672-1706). Aktivno je učestvovao u pokretu srpskog naroda za vreme velikog ra ta Lige hrišćanskih sila od 1683-1699. Zbog veza sa Rimskom kurijom i Mletačkom Republikom postao je turskim vlastima sumnjiv, te je morao 1689. da beži iz Peći u Arsenije III Nikšić. Odatle poCrnojević činje da buni narod protiv Turaka. Kako je 1689. austrijska vojska prodrla do Skoplja, to

43

ARTA

njen zapovednik poziva Arsenija da mu se pridruži, znajući njegov uticaj na vernike. Sa austrijskim generalom Pikolominijem Arsenije se sastaje u Prizrenu (27. okt. 1689) i dogovara se o učešću Srba u ratu protiv Turaka. Posle austrijskog poraza kod Kačanika (22. dec. 1689), ne smejući čekati Turke, povlači se sa mnoštvom naroda sa austrijskom vojskom prema Savi i Dunavu (v. Velika seoba Srba). Juna 18. 1690. godine, Arsenije sa episkopima, sveštenstvom i svetovnim starešinama Srba sa obe strane Save i Dunava drži sabor u Beogradu. Sa sabora je podnet zahtev austrijskom caru da dodeli Srbima crkvenu autonomiju. Privilegijom cara Leopolda od 21. avg. 1690. Srbi dobijaju crkvenu autonomiju. Arsenije je iz Beograda prešao u Komoran trudeći se da sprovede u život dobijenu autonomiju i da zaštiti prava srpskih doseljenika koje su ugarski feudalci hteli da pretvore u kmetove, a katoličko sveštenstvo da ih pokatoliči. Crkvena autonomija je obezbedila srpskom narodu u Austriji položaj posebne nacionalne zajednice. Arseni.ie se borio da kao verski poglavar bude i vrhovni politički predstavnik austrijskih Srba. Zato je bio protiv pokušaja grofa Đor­ đa Brankovića da se Srbima nametne za vrhovnog svetovnog poglavara (v. Đorđe Branković). Arsenije se smatrao vrhovnim poglavarom srpske milicije koja je učestvovala u ratu na strani Austrije, iako je ona imala svoga podvojvodu Jovana Monasterliju. ARSENIJE IV JOVANOVIC ŠAKABENTA, patrijarh srpski (1724-1748). Uče­ stvovao je u pokretu srpskog naroda za vreme rata Rusije i Austrije protiv Turske (1736-1739). Kada je Austrija otpočela sa ratnim pripremama, stupa u pregovore sa njenim predstavnicima. Na sastanku srpskih crkvenih i svetovnih prvaka donosi odluku o pristupanju Austriji kada otpočne rat. Godine 1737. austrijska vojska je prodrla prema Nišu, dok je jedno odeljenje srpske milicije upućeno prema Novom Pazaru u pomoć patrijarhu Arseniju. Zbog poraza austrijske vojske kod Banjaluke i približavanja turske vojske, Arsenije napušta Novi Pazar i povlači se za austrijskom vojskom. Posle poraza Austrije prelazi sa jednim delom odbeglog srpskog stanovništva u južnu Ugarsku (druga seoba Srba). Od austrijskog cara potvrđen je za karlovačkog arhiepiskopa sa titulom patrijarha. Njegovim delovanjem potvrđene su 1743. ranije date povlastice srpskom narodu. Za vreme Arsenija IV održan je i Srpski narodni sabor 1744. -god. · ARTA, albanska srednjovekovna kneževina nastala posle raspada srpskog carstva. Posle Dušanove smrti u

ARSENI

gradu Anđelokastru osamostalio se vlastelin f>in Bua Spata, a u gradu Arti Petar Ljoš. Posle smrti Petra Ljoša, Đin Bua špata osvojio je Artu i stvorio kneževinu Artu, koja se prostirala od Korintskog zaliva do grada Anđelo­ kastra. Posle Špatine smrti kneževina Arta se podelila na dva dela: severni, kojim je vladao vlastelin Mavrik Bua, i južni, sa Đin Zenebišijem na čelu. Obe oblasti Turci su pokorili 1340. godine. ASENI, bugarska vladarska porodica; osnovala je Drugo Bugarsko Carstvo i vladaal njime od 1185. do 1285. godine. - Ustanak bugarskih feudalaca pod vodstvom Petra Asena (1185-1190) i njegovog brata Jovana Asena (1190-95) protiv vizantijskog jarma pomogli su srpska i ugarska vojska. Period vlade Petra i Jovana praćen je čistim nesuglasicama i uzajamnim zbacivanjem sa prestola. Njihov treći brat Kalojovan (1197-1207) znatno je učvrstio vlast u državi, proširio granice Bugarske, a papa ga je krunisao kraljevskom krunom 1204. godine. Asen II (1218-41) osvojio je Makedoniju, Trakiju i Albaniju. Godine 1258. izumrli su Aseni, a na njihov presto dolazi potomak Nemanjića, Konstantin Tihi. ASIRIJA, oblast u severnoj Mesopotamiji u kojoj je oko srednjeg toka reke Tigra u III mileniju počelo stvaranje jake države. - Stanovnici, po imenu Akađani, počeli su u III mileniju da naseljavaju teritoriju oko srednjeg tok~ reke Tigra i da osnivaju u ovim oblastima prva naselja. Među ovima najpoznatije je bilo Asur, nazvano po imenu plemena i njihovog plemenskog boga, po čemu je nastao i naziv Asirija. Ovaj najstariji grad uspostavio je vrlo rano trgovinske odnose sa susednim narodima, što mu je omogućilo brzi razvitak. Na prelazu iz III u II milenij u Asiriji je već postojalo robovlasničko društvo, na čijem se čelu nalazio nasledni vladar koji je za kratko vreme postao apsolutni gospodar. Asirci su pokorili najpre Haldeju, a zatim su vodili zavojevačke i pljačkaš­ ke ratove po celoj srednjoj Aziji. Njihovu vlast uskoro su priznale Mesopotamija, Sirija, Palestina i Egipat. Vrlo rano razvili su trgovinu, pošto su preko njihove zemlje vodili putevi u oblasti koje su bile bogate velikim nalazištima bakra. U XVI v. pre n. e. u prvi plan je izbila država Mitani koja je uskoro pokorila Asiriju. Nepunih 100 godina docnije Asirija je povratila svoju nezavisnost i u XV v. pre n. e. otpočeo je period procvata Asirskog Carstva poznat u istoriji kao srednjoasirska epoha. Osnovna društveno-politička jedinica i dalje je ostala opština u čiji su sastav ulazile velike

ASmIJA

porodice. Opštinska zemlja delila se na obradivu površinu i rezervnu zemlju koja je služila prilikom dodeljivanja novih parcela za vreme preraspodele. Pripadnici opština bili su dužni da rade na opštedržavnim poslovima, kao što su bili izgradnja kanala, puteva, hramova, dvoraca i drugih većih objekata. Sve veća eksploatacija dovodila je najpre do slabljenja, a zatim i do raspadanja pojedinih opština. To su iskoristili najistaknutiji zemljoposednici koji su prigrabili napušteno zemljište i tako stvarali ogromne posede. U to vreme došlo je do kodifikacije asirskih zakona kojima su regulisani odnosi među privatnim zemljoposednicima. Ovi zakoni, nastali između XIV i XIII v. pre n. e., potvrdili su postojeće stanje i proklamovali sistem nejednake podele očeve imovine, na osnovu kojih je nastariji sin dobijao dva dela nasledne imovine, a svi ostali sinovi, ma koliko ih bilo, delili su ostatak na podjednake delove. Ovakav sistem podele zemljišta i imovine uopšte stvorio je velik broj siromaha koji nisu bili u stanju da se izdržavaju sa malih parcela i koje su prodavali tražeći sredstva za život na drugoj strani. Većina ih je odlazila u vojsku videći u ratnim pohodima mogućnost bogaćenja. Oslanjajući se na svoju mnogobrojnu vojsku, asirski car Salmanasar I preduzeo je u XIII v. pre n. e. niz vojničkih pohoda radi konač­ nog uništenja carstva Mitani. Međutim, krajem XII v. pre n. e. na Asirce su počeli da napadaju Aramejci, koji su ogroman broj stanovnika Asirije pretvorili u robove. Neposredno posle aramejskih napada, pojavili su se novi, još opasniji neprijatelji, koje su Asirci nazivali Urartejcima. Iskoristivši unutrašnje nesloge među asirskim velikodostojnicima i vojskovođama Urartejci su krajem IX v. pre n. e. naneli težak udarac asirskoj državi. Preokret u korist Asiraca nastao je za vreme vladavine Sargona II, jednog od najistaknutijih asirskih vladara. U svoiim brzim vojnim pohodima Sargon II je najpre uništio Carstvo Izrael 722. god. pre n. e., a 714. god. pre n. e. državi Urartu naneo je težak poraz. Sargonovi naslednici nisu nastavili njegove sistematske pohode, nego su se samo trudili da završe prodiranje prema jugozapadu i da osvoje Egipat. U VIII v. pre n. e. stvorena je nova asirska prestonica u Ninivi koja je postala i glavno trgovačko središte. Zahvaljujući radu ogromnog broja robova, ovaj grad je za kratko vreme izbio u prvi plan. U njemu su sagrađene najlepše građe­ vine, grandioznih razmera. Među ovima na prvom mestu se isticao carski dvorac u kome je za vreme vladavine

ASKVIT

Sargona II bilo od 3-4 hiljade robova koji su radili na njegovom održavanju. Izgradnja puteva, kanala i novih gradova zaustavila je dalje ratne pohode, što je izazvalo velike političke krize u zemlji. Ovo su vešto iskoristili susedni Međani iz !rana, koji su preduzeli ratni pohod protiv Asiraca. U početku zauzeli su najpre asirsku prestonicu Ninivu 612. god. pre n. e., a 605. god. uništili su ostatke asir. vojske, što je istovremeno značilo kraj države Asiraca. ASKVIT, Herbert Henri (Asquith, Herbert Henry, lord Oxford and -, 18521928), engleski političar. Ministar unutrašnjih poslova u četvrtom Gledstonovom kabinetu (1892), on je do 1926, kad se povukao iz političkog života, bio jedan od nosilaca Liberalne stranke, njen šef, prvi ministar, naklonjen približavanju Nemačkoj (demisionirao 1916). ASPARUH, (640-700), bugarski han. -

Pod pritiskom plemena Hazara, Asparuh ie poveo Bugare sa Volge na Balkansko poluostrvo. Posle pobede nad vizantijskim carem Konstantinom IV, cima Dunav, gde je zatekao osam sloprešao je 679, godine sa svojim vojnivlast. Tokom vremena pokoreni Sloveni venskih plemena i nametnuo im svoju su slovenizirali bugarske osvajače, dok je ime Bugara ostalo. ASPAZI.JA, Periklova žena poznata po lepoti i učenosti. Oko 400 god. pre n. e. doselila se iz grada Mileta u Atinu, gde je okupila oko sebe najuglednije Atinjane, među njima Sokrata i Perikla. Verovalo se da je imala velikog političkog uticaja na mnoge događaje svoga vremena. Zbog toga su je napadali i ismevali mnogi pisci, a pre svega komediografi. ASURBANIP AL, asirski kralj (669-626. pre n. e.). Ratovao je protiv svih susednih naroda, a u svojoj zemlji protiv pobunjenika. Pomagao nauku i umetnost i od svoje prestonice Ninive stvorio je značajan kulturni centar. Osnovao čuvenu biblioteku od glinenih pločica, ispisanih klinastim pismom, sa tekstovima skoro iz svih oblasti nauke. ATATURK, MUSTAFA KEMAL-PASA (1881-1938), turski vojskovođa, političar i državnik. Rodio se u Solunu, završio vojne škole i postao oficir. Učestvovao je u mladoturskoj revoluciji (1908), zatim u ratu sa Italijom (1911), u prvom balkanskom i svetskom ratu. Posle rata, 1919. stao je na čelo nacionalnog pokreta za emancipaciju Turske. Turska narodna skupština izabrala ga je 1923. za predsednika Republike, posle zbacivanja sultana. Pre toga je pobedio u ratu Grčku i izbacio je iz Male Azije. Izvršio je mnoge reforme u cilju modernizacije Turske, pri čemu je gušio otpor svojih protivnika, pri-

ATILA

stalica starog stanja. Tvorac je i vod Narodnorepublikanske stranke. U spoljnoj politici bio je pristalica balkanske saradnje i mnogo je doprineo stvaranju Balkanskog pakta iz 1934. god. Dobio je naziv Ataturk, što znači otac Turaka. ATEIZAM, bezbožnost, neverovanje u boga. Naročito se razvio među starim grčkim filozofima materijalistima. Cuvena je izreka grčkog filozofa Ksenofana (580. god. pre n. e. - 480. god. pre n. e.): „Kad bi lavovi i konji imali ruke kojima bi mogli praviti likove, dali bi bogovima svoj lik." Produbljujući dalje ateističko učenje, grčki filozofi su tvrdili da su ljudi stvorili fikcije o bogovima tražeći uzroke za prirodne pojave koje nisu mogli sebi da objasne. U srednjem veku svako slobodoumna ateistička mišljenje bilo je inkvizicijom najsvirepije kažnjavano od strane crkvenih vlasti. Zbog toga su se naučnici ateisti pojaviil tek u doba humanizma i renesanse. Sa sve većim razvitkom prirodnih nauka, naročito u XIX v„ mnoga ateistička tvrđenja našla su nepobitne naučne dokaze. ATENTAT, napad, pokušaj ubistva. Upotrebljava se, obično, kao termin za akt smišljenog ubistva ili pokušaja ubistva vladara ili najistaknutijih političkih ličnosti u nekoj zemlji. Motivi izvršenja atentata najčešće su političke prirode i u njegovoj pozadini stoje obično mračne sile koje pronalaze plaćenike za izvršenje ovog dela. Pored toga njega mogu izvršiti i pripadnici pojedinih organizacija ili političkih partija koje su sebi odredile atentat kao sredstvo borbe protiv svojih najopasnijih protivnika ili nosilaca politike nasilja i ugnjetavanja pokorenih naroda ili veće grupe ljudi. ATILA, kralj Huna (oko 434-453), jedan od najvećih osvajača u istoriji, čija su osvajanja kroz priče i legende znatno uvećana. Za vreme njegove vladavine Huni su dostigli vrhunac svoje moći. Središte njegove države nalazilo se u Panonskoj niziji, u Ugarskoj, nedaleko od poznatog vinogradarskog centra Tokaja. Odavde je preduzimao pljackaške pohode prema istočnim i zapadnim oblastima. Pokorio je mnoga plemena Germana, Slovena i Gala. U svom prodoru prema jugu prošao je kroz našu zemlju i stigao je sve do Termopila u Grčkoj. Pretrpeo je poraz u Galiji na Katalaunskim poljima 451. god. Sledeće godine prodro je u Italiju s kojom je sklopio mir. Umro je 453. god. i prema legendi sahranjen je u tri kovčega: zlatnom, srebrnom i metalnom. Do danas nije utvrđeno mesto gde se nalazi Atilin grob. Svoje velike uspehe u osvajanju ogromnog prostranstva postigao i zbog panike koju je stvaralo njegovo ime. I pored toga,

ATINA

veruje se da je imao dobro organizovanu vojsku. ATINA, najrazvijenija grčka država antičkog doba. Nalazi se na poluostrvu Atic1, na kome je u najstarije doba živelo više plemena raspoređenih oko mnogobrojnih tvrđava. Njihovim ujedinjenjem nastala je Atina oko jednog brežuljka na čijem se platou nalazila tvrđava Akropolj. Tragovi najstarijih naselja na Akropolju vode u mlađe kameno doba, oko 2 000 god. pre n. e. U mikensko doba Akropolj je već bio utvrđen. Na čelu stvorenog saveza plemena stajao je kralj basileus, koji je svoju vlast delio sa Većem staraca - Areopagom. Zbacivanjem poslednjeg kralja Kodrosa, Atina je postala aristokratska država koju su sačinjavala četiri plemena file. Najveći uticaj i glavnu reč vodili su tada zemljoposednici - eupatridi. Već tada atinskom društvu bila je potrebna reforma. Izabran za arhonta 594. god. pre n. e. Solon je sproveo reformu i podelio sve građane u četiri razreda, prema njihovim prihodima. Poslednji su bili teti, najsiromašniji. Nezadovoljan demos (narod), na čelu sa Pizistratom zauzima Akropolj. Uvedena je nova vladavina tiranija, ali su tirani vladali u interesu demosa. Klistenova reforma 508. god. pre n. e. bila je poslednja mera pred izbijanje grčko-persijskih ratova. U prvoj borbi na Maratonskom polju, 42 km od Atine Persijanci su pretrpeli težak poraz, dok su u Termopilskom klancu 300 Spartanaca na čelu sa kraljem Leonidom postali legendarni za čitavu istoriju. Pomorskom bitkom kod ostrva Salamine 480. god. pre n. e. i persijska flota je doživela strahoviti poraz. Kada se docnije borba prenela u Malu Aziju, Sparta je odustala od daljeg ratovanja. Pobedom demokrata i dolaskom na čelo atinske države njihovog vođe Perkila 461. god. pre n. e., Atina je ulazila u period svoje vrhunske moći. Atina i njeni saveznički gradovi doživeli su veliki privredni polet. Politički, ekonomski i kulturno Atina je živela u zlatnom veku. Međutim, čitavo demokratsko uređenje počivalo je na radu velikog broja robova. Zbog toga se i naziva robovlasnička demokratija. Najuticajnija lič­ nost bio je Perikle, biran iz godine u godinu za stratega. Sva vlast bila je u stvari u njegovim rukama. Za vreme njegove vladavine u Atini su podignuti najveći spomenici, najlepši primeri antičke grčke kulture. U vreme svoje najveće moći Atina je ušla u jedan od najtežih ratova u svojoj istoriji, u peloponeski rat od 431-404. god. pre n. e. Suparništvo između Atine i Sparte pretvorilo se u otvoren ratni sukob. Nestalo je Periklove popularnosti, a u

46

ATINA

prvoj fazi rata savezmc1 Sparte opustošili su celu Atiku. Spas Atine nalazio se u rukama Kleona, zaštitnika sirotinje. Postigavši uspehe u borbi protiv Sparte Kleon je prisilio Spartu na traženje mira. Prestankom rata u stvari ništa nije bilo rešeno. Sukob je mogao izbiti svakog časa. Tragičnom ekspedicijom na Siciliju među Atinjanima je uništeno demokratsko jezgro. Spartanci su u međuvremenu prodrli i omogućili ogromnom broju robova da pobegnu iz Atine. To je značilo potpuno privredno rasulo. Ovo su iskoristile antidemokratske snage koje su 411. god. pre n. e. izvršile prevrat i zavele oligarhijsku upravu u Atini. Tetima su oduzeta građanska prava, a punopravnih građana ostalo je svega 5 000. Oligarsi su se obratili Sparti za pomoć. Ogorčeni demos je ustao protiv njih i neke pobio, a mnoge primorao da napuste Atinu. Napadom Spartanaca ugroženi su bili životi svih građana. Da ne bi pomrli od gladi oni su 404. god. pre n. e. pristali na zaključenje mira pod vrlo teškim uslovima. Atina se oba vezala: da poruši duge zidove koji su bili izgrađeni do morske luke Pireja; da preda Sparti svu flotu, osim 12 brodova; da se odrekne svih pomorskih poseda; da dozvoli povratak proteranim građanima i da pristupi Peloponeskom savezu u kome je Sparta bila apsolutni gospodar. Ovakve odredbe mirovnog ugovora značile su ne samo kraj atinske demokratije i njene pomorske snage, nego istovremeno i uništenje njene privredne moći. Međutim, Atina je još jednom našla snage u svojim vlastitim redovima. Vrativši se u Atinu prognani demokrati uspeli su da zbace sa vlasti tirane, sluge spartanske. Obnovljen je i pomorski savez. Ali, ekonomska moć se nije mogla povratiti. Finansijski jedva se sastavljao kraj s krajem. Nekada najmoćnija grčka drHeroneje 338. god. pre n. e. poslednje časove teške agonije. Uskoro, sa severa je zapretila nova opasnost od makedonskog osvajača. Za pružanje otpora niko nije bio raspoložen. Pa ipak, Atinjani su se udružili sa Korintom i Tebom protiv Filipa II. Bitkom kod Heroneje 338. god. pre n. e. poslednje snage grčke demokratije pretrpele su poraz. Na skupštini svih grčkih gradova u Korintu proglašen je mir i savez pod vodstvom Makedonije. Kao duhovno središte svih Grka u starom veku Atina svojom istorijskom ulogom prelazi granice ovog naroda. U njoj su nastali najblistaviji spomenici starog sveta, grčke kulture, koja je ujedno početak i evropske kulture. U Periklovo doba sagrađene su najlepše građevine grčke arhitekture. Na Akro-

ATINA

polju je podignut Partenon, najveći hram u dorskom stilu s velikom Fidijinom statuom Atine Partenos, remek-delom antičkog vajarstva. U duhovnom pogledu Atina je kao svetski centar prevazišla sve delatnosti. Grčka filozofija, književnost i pozorište obezbedili su Atini slavu jedinstvenog grada na svetu. ATINA, po grčkoj mitologiji ćerka Zevsova, rođena iz očeve glave. Bila je boginja rata, mudrosti, nauke, umetnosti i zaštitnica rata i država. Prema verovanju starih Grka, najmilija zemlja bila joj je Atika i njen glavni grad Atina. U njenu čast održavane su svetkovine Velike i Male Panateneje, svake, odnosno svake četvr­ te godine. ATINSKI POMORSKI SAVEZ, nastao iz Delskog saveza sredinom V v. pre n. e., u kome je Atina igrala vodeću ulogu. U Savezu je bilo 202 grada kojima je Atina nametnula demokratsko uređenje i potčinila ih svojoj kontroli. Prestao da postoji 411. pre n. e. zavođenjem oligarhijske vladavine u Atini i u maloazijskim gradovima koji su iz njega istupili. ATLANTSKI PAKT, poznat pod imenom Severoatlantski pakt ili NATO (North Atlantic Treaty Organization), vojnopolitički savez 15 država Evrope i Severne Amerike koji je stvoren 1949. To je blokovska organizacija koja je nastala u vreme zaoštravanja među­ narodnih odnosa posle 2. svetskog rata, a na početku tzv. „hladnog rata". Iako pre svega vojnopolitički, ovaj Pakt se proširio i na ekonomsko polje. Na čelu se nalazi Savet, koji čine ministri država-članica, Sekretarijat, na čelu sa generalnim sekretarom, Vojni komitet, koji čine šefovi generalštabova armija-članica i dr. organi. Pakt je potpisan na 20 godina. Njegove čla­ nice se pozivaju u ugovoru na principe i ciljeve UN i tvrde da Pakt ima odbrambeni karakter. Međutim, stvaranjem vojne organizacije, trkom u naoružanju i samim svojim postojanjem, ovaj Pakt doprinosi podeli sveta na blokove i zaoštravanje međunarodne situacije. Vodeću ulogu u Paktu imaju SAD. U poslednje vreme Francuska nastoji da vodi samostalnu politiku u odnosu na SAD i to je razlog njenog izvesnog povlačenja iz Pakta, što je dovelo do njegovog slabljenja. ATLI, Klement Ričard (Attlee, Clement Richard 1883-1966), engleski političar, državnik i dugogodišnji vođ Laburističke partije. Po struci je bio advokat. U dva maha bio je u vladi: za vreme rata (1940-1942) u koalicionoj vladi V. Cerčila i neposredno posle rata (1945-1951) posle pobede laburista na parlamentarnim izborima kada

AUSTERLIC

47

je laburistička vlada sprovela izvesne socijalne reforme i delimičnu nacionalizaciju u privredi. Atli se povukao 1955. sa položaja vođe Laburističke stranke. Dobio je titulu lorda. ATREJEVA RIZNICA, grobnica mikenskog kralja Atreja, koja je sagrađena oko 1400. god. pre n. e. u Mikeni, antičkom gradu u Argolidi u Grčkoj. U podnožju grada, ispod akropole, nalazi se nekoliko spomenika, koji pripadaju mikenskom dobu stare grčke kulture. Među ovima nosebno mesto zauzima Atrejeva riznica, grobnica sa kupolama do koje se dolazi dugim hodnikom. To' je tipičan primer vladarskih nadgrobnih spomenika iz vremena mikenske kulture. O ovim podzemnim odajama u Mikeni dragocene podatke ostavio je grčki putopisac II v. Pausanije, koji je opsao mikenske grobnice k'.'o znamenite riznice vladara ovog kraJa. AUGSBURSKI VERSKI MIR, v. Reformacija.

AURELIJAN, rimski car (270-275), prvi Ilir na rimskom prestolu, rođen oko Sirmiuma. U početku vladavine pobedio je varvare koji su prešli Dunav. Ratovao u Siriji na istoku i u Galiji na zapadu. Priredio je trijumf 274. god. i pomilovao prvi put političke zatvorenike. Nazivao je sebe gospodinom i bogom i prvi među rimskim carevima počeo je nositi istočnjačko odelo, ukrašeno dragim kamenjem i dijademom. Prilikom pohoda na Persiju ubili su ga njegovi vojnici. AURELIJE MARKO, rimski car (161180). Vodio je česte ratove na svim granicama Rimskog Carstva. Ukazom od 178. god. oprostio je sve poreske dugove. Kao vrlo obrazovan bavio se retorikom i filozofijom. U mnogim provincijama postavio je plaćene nastavnike u filozofskim školama. Napisao je filozofsko delo u stoičkom duhu na grčkom jeziku u 12 knjiga. AUSTERLIC (Austerlitz), mesto istočno od Brna u čehoslovačkoj (češ. Slavkov), gde je 2. dec. 1805. god. održal?-a čuvena bitka udruženih austro-rusk1h trupa protiv vojske Napoleona Bonaparte. U istoriji ovaj ratni sukob poznat je još i pod imenom „trocarska bitka", jer su u njoj učestvovale vojne snage triju careva: ruskog cara Aleksandra I, austrijskog cara Franje II i „cara Francuza" Napoleona Bonaparte. Pre odlučujućeg sukoba Napoleon je sa svojih 65.000 vojnika zauzeo strategijski veoma važno uzvišenje između Brna i Austerlica. Pošto je naterao neprijateljske trupe na povlačenje, prisilio ih je da se kreću prema obližnjem jezeru čija je površina bila zamrznuta. Svojim topovima razbio je debelu ledenu površinu i tako je u hladnoj vodi našlo smrt oko 20.000 ruskih i austrijskih

48

AUSTRALl.JA

vojnika. Ovom sjajnom pobedom, posle koje je zauzeo Beč, Napoleon je znatno učvrstio svoj položaj u Evropi, prisilivši ruske trupe da se povuku iz Austrije. AUSTRALIJA. Evropski pomorci videli su Australiju verovatno već u XVI v. (Francuzi: de Gonvil, Testi; Španac: El Kano). Holandski storičar Vitflit pominje krajem XVI v. neku Terra australis („Južna zemlja"). Pouzdano je d& prvi pomorci dolaze do Australije tek početkom XVII v. (hol. kap. Viljem Janc 1606). Prva karta sa upisanom zap. i sev. obalom Australije potiče iz 1665. (pod nazivom: Nova Nizozemska). Najviše vesti o Australiji doneo je engleski istraživač Džems Kuk s nekoliko putovanja (1769-70, 1772, 1777), koji je nove zemlje stavio pod britanski suverenitet pod nazivom: Novi Južni Vells. Prva evropska naseobina osnovana je 1788. god. od kažnjenika pod komandom kap. A. Filipa. Zivlje naseljavanje Australije počinje poč. XIX v., ali sve do 30-ih godina pretežno kažnjenicima koji polažu temelje stočarstva kao najvažnije privredne grane. Velike količine australijske vune, dopremane u Englesku sredinom XIX veka, doprinele su vidno usponu njene tekstilne industrije. Grozničavo naseljavanje Australije počelo je pronalaskom zlata 1851. Za deset godina stanovništvo je poraslo od 400 000 na 1,200 000. Razvitak stočarstva i rudarstva, zatim trgovine, industrije i saobraćaja, kao i promene u strukturi stanovništva naseljavanjem slobodnih radnika, doveli su do menjanja društvenih odnosa u smislu stvaranja buržoazije i dobro organizovane radničke klase, do demokratizacije političkih odnosa i stvaranja državne zajednice od šest država 17. sept. 1900. (Commonwealth of

mu

Australia: Novi Južni Vels, Viktorija, .Južna Australija, Kvinslend, Tasmanija i Zapadna Australija), sa zajedničkom vladom, parlamentom, senatom i guvernerom kao predstavnikom britanske krune. Australija je svojevoljno učestvovala u 1. svetskom ratu na strani Velike Britanije. Versajskim mirom (1919) Australija je dobila na upravu nemačku Novu Gvineju, Bizmarkov arhipelag i nemačka Salomonska ostrva. Zajedno sa ostalim britanskim dominionima, dobila je punu nezavisnost i međunarodno priznanje u okviru britanske zajednice (za koju je još ostala vezana preko guvernera). U 2. svetskom ratu, Australija je objavila rat Nemačkoj (3. sept. 1939) i Japanu (1941). AUSTRIJA, država koja se formirala u Podunavlju. Njeni tvorci bili su Habsburgovci, nemačka kneževska porodica, čiji su članovi birani za careve Svetog Rimskog Carstva nemačke narodnosti. Njeno jezgro su sačinjavale gornja i donja Austrija, ali su Habsburzi postepenim širenjem na račun zemalja svog carstva i susednih država stvorili veliku evropsku silu. - Osnivačem austrijske države može se smatrati Rudolf Habsburški, knez, čiji su posedi bili u švajcarskoj i delu Nemačke uz Rajnu od Vogeza do Bodenskog jezera. Godine 1273. Rudolf je izabran za nemačkog cara. Kako nije mogao da ojača vlast u Nemačkoj, Rudolf se trudio da proširi svoj prorodični posed; godine 1278. sukobio se sa češkim kraljem Pšemislom II i posle pobede oduzeo mu Austriju i štajersku. Time su Habsburzi preneli težište svojih poseda u alpijske zemlje. Godine 1374. Habsburzi su dobiil nasleđem, od jedne grane goričkotirolskih grofova deo Istre

Pr"šire!J/H 15.9$.

ral

Proslre'!}e ~18.

[
Proširen.fa od 1;g7.floflltl.

llm

Cr!N1 tJQre

~

AUSTRl.JA

obkr~ XV/U Yeka

OKvpY #nr11#Srl>jj'e ;

f!osne 1718.do 11'39., - - 6r11tliu .SFIU 40 40 l20hn.

Austrija u jugoslavenskim zemljama od XVI do XVIII veka

AUSTRIJA i Kranjsku sa Slovenačkom ma1:k<:nn; Godine 1382. Habsburzi dobijaju Trst, a posle likvidacije grofova Celjskih (1456.) i veći deo njihovih slovenačkih poseda. Godine 1500. dobijaju Goricu i time se definitivno formiraju njihove tzv. „unutaraustrijske pokrajine". Uporedo se šire i habsburški posedi na zapadu. Nasleđem dela poseda burgundskih vojvoda, Maksimilijan Habsburški dobija deo Burgundije i donje Porajnje. Posle smrti češko-ugarskog kralja Ludviga Jagelovića, Ferdinand Habsburški postaje kralj Ceške i Ugarske 1526. Za ugarski presto Ferdinand je morao da vodi duge borbe sa Jovanom Zapoljom, koga je deo ugarskog plemstva izabrao za kralja. Iz borbe Ferdinand je izišao kao pobednik, ali su deo Ugarske osvojili Turci (1526-1541), a Erdelj je postao posebna država pod Zapoljinim potomcima i turskom vrhovnom vlašću. Tako se formirala sredinom XVI veka velika Austrijska Monarhija, koja je ujedinila grupu zemalja i sa svojih 5 500 000 stanovnika spadala je u red velikih sila tadašnje Evrope. Zemlje u sklopu Habsburške Monarhije bile su etnički raznorodne i na različitom ·· stupnju ekonomskog, društvenog i kulturnog razvitka. U početku su bile povezane samo vladarevom ličnošću, ali Habsburzi su se potrudili da personalnu uniju što pre pretvore u centralizovanu državu. Ipak se stalno čuvala određena autonomija pokrajina koje su sačinjavale Austriju. Osobito se trajno očuvala razlika između tzv. naslednih zemalja i zemalja krune Sv. Stefana (Ugarske). Dalje širenje Austrije bilo je povezana sa njenim uspesima u borbi protiv Turaka. Habsburzi su na Zapadu smatrani zaštitnicima Evrope od turskih osvajanja, te su uživali podršku Nemačke i drugih zapadnih zemalja, sem glavnog rivala Francuske (v. Austroturski ratovi). Karlovačkim mirom (1699) Austrija je oslobodila od Turaka ugarske i hrvatske zemlje, te je granica sa Turcima bila na Uni, Savi i Dunavu. Požarevačkim mirom Austrija je dobila severnu Srbiju, deo Srema, Banat i Malu Vlašku. Beogradskim mirom 1739. god. morala je Austrija vratiti Turskoj Malu Vlašku i severnu Srbiju i granica sa Turskom ostala je na Savi i Dunavu sve do Berlinskog kongresa 1878. god. Na zapadu su Habsburzi i dalje proširivali svoje posede. Ratom za špansko nasleđe (1701-1714) Habsburzi dobijaju Belgiju, Milano i Napuljsku Kraljevinu. Istina, deo tih poseda je izgubljen u ratu za poljsko nasleđe (Napuljska Kraljevina), ali je dobijena Farma, a u Toskani je izumrlu porodicu Mediči zamenio član Habsburške dinastije. Ogromne 4

*

ELMZ 5: Istorija

AUSTRIJA austrijske posede uspela je da očuva Marija Terezija u tzv. ratu za austrijsko nasleđe (1740-1748). Habsburška dinastija nastavila je da vlada preko ženske linije. Krajem XVIII veka Austrija je proširila svoje posede učeš~ ćem u deobi Poljske (Galicija). U Napoleonovim ratovima Austrija je privremeno izgubila neke teritorije, ali ih je Bečkim kongresom 1815. sve povratila i dobila još Veneciju, Dalmaciju i Boku Kotarsku. Austriji je pripala i Durovačka Republika, koju je bio Napoleon ukinuo 1808. Austrija je ušla u XIX vek kao mnogonacionalna država sa feudalnim društvenim uređe­ njem. Habsburški vladari su uspeli da izvrše centralizaciju države oslanjajući se na nemačko plemstvo. Razvitak kapitalist:čkih odnosa uslovio je pojavu nacionalnih pokreta, te nacionalno pi-, tanje postaje za Austriju pitanje njenog opstanka. Austrija je bila anahronizam u modernoj Evropi, ali se odr„ žavala i igrala ulogu velike sile, zah„ valjujući veštoj politici nemačkih vladajućih krugova, državno-političkoj konstelaciji sila toga vremena i slabosti i razjedinjenosti nenemačkih naroda. Revolucija iz 1848. god. dovela je Austriju na ivicu katastrofe, ali se ona očuvala uz podršku Rusije i reakcionarnih međunarodnih snaga. Pokret za ujedinjenje u Nemačkoj i Italiji potisnuo je Austriju sa tih teritorija, pa se njena ekspanzija krajem XIX veka usmerava na Balkansko poluostrvo. Da bi ublažili nacionalne suprotnosti, dvor i nemački vladajući krugovi teže kompromisu sa najmoć­ nijim rivalom, mađarskim plemstvom. Godine 1867. zaključen je sporazum između nemačkih i mađarskih vladajućih krugova, poznata Austro-Ugarska nagodba. Do tada jedinstvena Austrijskg Monarhija pretvorena je u dvojnu državu: Carevinu Austriju i Kraljevinu Ugarsku. Carevini Austriji pripale su austrijske nasledne zemlje: Gornja i Donja Austrija, Tirol, Salcburg, Koruška, Kranjska, štajerska, Ceška, Galicija, Bukovina, Istra i Dalmacija. U Kraljevinu Ugarsku ušle su tzv. zemlje krune Sv. Stefana: Ugarska, Erdelj, Slovačka i Hrvatska sa Slavonijom. Poslednje dve po Nagodbi od 1868. g. dobile su autonomiju u okviru Ugarske. Obadva dela države bila su ravnopravna. Zajednički im je bio vladar, koji je nosio titulu cara Austrije i apostolskog kralja Ugarske. Pored vladara bila je zajednička vojska, zatim spoljna politika, kao i finansije koje su se odnosile na zajedničke troškove. Ostalo je sve bilo posebno za Ugarsku, a posebno za Austriju. Prestonica Austrije, Beč, bila je sedište austrijske vlade i parlamenta, a Pe-

AUSTRIJSKA UPRAVA

AUSTRIJSKA UPRAVA

Raspad Austro-Ugarske

šta sedište mađarske vlade i parla menta. Obadva parlamenta birala su delegacije koje su vršile nadzor nad zajedničkim poslovima. Pretvaranjem monarhije u dvojnu nije bilo rešeno nacionalno ptanje. Vlast je bila podeljena između Mađara i Nemaca, dok su svi ostali narodi bili nacionalno potčinjeni. Zato u svim zemljama Austro-Ugarske nastavljene su nacionalne borbe i to će biti glavni uzrok njenog sloma 1918. Krajem XIX veka Austro-Ugarska je dobila jednu novu teritoriju. Berlinskim kongresom njoj su date Bosna i Hercegovina. Privremenu okupaciju Austro-Ugarska je pretvorila u aneksiju 1908. g. Bosna i Hercegovina nisu pridružene ni jednom delu Monarhije, nego je nad njima uspostavljen austro-ugarski kondominijum. AUSTRIJSKA UPRAVA U SEVERNOJ SRBIJI 1718-1739. Severnu Srbiju Austrija je dobila posle rata sa Turskom 1716-1718. Požarevačkim mirom (v. Austrijsko-turski ratovi, Požarevački

mir). Osvojena severna Srbija bila je direktno potčinjena caru. Godine 1720. konačno je organizovana uprava. Veći deo zemlje bio je pod građanskom upravom, potčinjenom Dvor. skom kameralnom veću, a manji deo

je dobio vojnu organizaciju, sličnu Vojnoj krajini. Na čelu uprave nalazio se knez Aleksandar Virtenberški, a zatim grof Valis. Civilna uprava delila se na okruge, koji su uglavnom obuhvatali teritorije bivših turskih nahija. Okruzi su se delili na knežine, a knežine na sela. Nije bila dosledno izvedena podela vojne i civilne uprave, što je bio uzrok brojnim sporovima okupacionih vlasti. Graničar­ ska oblast nije predstavljala posebnu celinu, nego se sastojala iz 90 hajdučkih sela sa 40 šančeva i čardaka na granici. Graničarska milicija regrutovala se najčešće od izbeglica iz Turske i bila je podeljena na kompanije kojima su zapovedali kapetani. Uprava je opteretila narod brojnim dažbinama i kulucima za opravku gradova, šančeva i čardaka. Zbog toga je narod bio nezadovoljan i bilo je slučajeva ponovnog bežanja u Tursku. Značajno je da se u ovo vreme javlja i dobija punu organizaciju, tzv. knežinska samouprava (v. Knežinska samouprava). Zbog ranijih ratova (1683-1699, 1716-1718) Srbija je bila strahovito opustošena tako da je u njoj živelo god. 1721. svega 6 000 porodica. Austrijska uprava počinje naseljavati izbeglice iz Turske i nemačko

AUSTRO-SRPSKA

AUSTRO-TURSKI

stanovništvo iz austrijskih zemalja. Dosta je urađeno na podizanju gradske privrede (zanatstva i trgovine);. Otvaraju se i neki rudnici (A vala, Majdanpek). Poljoprivredi je poklanjana mala pažnja, pa je zbog toga seljaštvo bilo nezadovoljno. Kada ji! austrijska vojska posle poraza kod Grocke 1738. napustila severnu Srbiju za tom upravom niko nije žalio. Severna Srbija je vraćena Turskoj Beogradskim mirom 1739. AUSTRO-SRPSKA TAJNA KONVENCIJA, tajni sporazum zaključen između Austro-Ugarske vlade i srpskog kneza Milana Obrenovića 1881. - Posle Berlinskog kongresa knez Milan, nezadovoljan držanjem Rusije u istoč­ noj krizi 1875-1878 (v. Istočna kriza, Sanstefanski

mir,

Berlinski

kongres),

Источник: https://pdfcookie.com/documents/istorijski-leksikon-mozaik-znanja-ylj90q0yp423
Category: N/A

Share Embed Donate

Report this link



Short Description

Download Goran Tribuson - Povijest Pornografije...

Description

elbookers.com

Goran Tribuson

POVIJEST PORNOGRAFIJE

elbookers

Goran Tribuson POVIJEST PORNOGRAFIJE

I oni skupiše dojmove svoga života. Jedan i drugi ga je promašio, onaj koji je sanjao o ljubavi, kao i onaj koji je sanjao o modi. Koji je tome razlog? — Možda pomanjkanje pravca — reče Frederik. — Kod tebe mogude. Ja sam naprotiv griješio zbog pretjerane revnosti, ne vodedi računa o tisudu sporednih stvari. Imao sam previše logike, a ti previše osjedaja. Zatim su krivili slučaj, prilike i doba u kome su se rodili. GUSTAVE FLAUBERT, Sentimentalni odgoj Jadni svi mi, ako demo pravo. GRAHAM GREENE, Tredi čovjek Tko je? Nitko, prijatelju. Samo koraci u nodi. RAYMOND CHANDLER, Playback

Prvo poglavlje I. — Pogreb je sasvim loš kao krajnji ishod nečijih životnih planova, ali je sasvim dobar kao početak romana. Pa, sad, ako baš želiš nešto napisati o svemu ... — rekao je Miki Grabar je nemodno slegnuo ramenima, nakon što je donio vijest o tome kako je u lokalnu mrtvačnicu s jugoslavensko-talijanske granice dopremljen zakovan metalni lijes s tijelom našeg prijatelja Čede Kralja - Delona. Ništa nisam želio napisati; želio sam samo neko vrijeme biti sam i baviti se nekom trivijalnom, besmislenom radnjom - buljiti kroz prozor ili u bjelinu zida. — Vijesti o smrti kao da dolaze baš onda kad ne trebaju — dodao je Miki, valjda i sam svjestan da je izrekao nepriklad nu i šuplju frazu. Htio sam mu redi kako bi moj pokojni ujak Emil zacijelo rekao kako nema tog vremena, prikladnog za vijesti o smrti, ali mu nisam rekao ništa. — Zbog ovog se nedemo napiti? — upitao je Miki, zastao nesigurno, a onda polako krenuo van. — Nedemo — otpovrnuo sam poluglasno, pustivši ga da ode. Nekoliko telefonskih poziva, što su uslijedili tog dopodneva, uvjerili su me da o Delonovoj smrti ne znaju ved samo prijatelji i poznanici, nego da o njoj govorka i bruji čitav grad, ne samo zbog toga što su ga svi poznavali nego i zato što je ta smrt, sudedi po zakovanom lijesu, morala biti sasvim neuobičajena. Nemajudi živaca da uvijek iznova razglabam ono malo poznatih mi činjenica, isključio sam telefon. — Što sad uraditi? — pitao sam se, u stvarima smrti, suduti i pogreba pravi i nepopravljivi neznalica. Odjuriti do Delonovih roditelja i ponuditi im kakvu-takvu pomod, ukopčati telefon i nazvati Irenu, naručiti vijenac? Od svih mogudih izbora najprikladnijim mi se učinilo pobjedi, sjesti s Mikijem u njegov raštelani auto i zbrisati s mjesta događaja. Baš kao što smo ved jednom i uradili. Ali, kao i sva laka rješenja, ni ovo nije dolazilo u obzir. Trebalo je stisnuti zube i otrpjeti. Otac je došetao do telefona, promrmljao nešto i uključio ga u utičnicu. Čim je to uradio, aparat je zazvonio. Prišao sam mu i ne dižudi slušalicu ponovo ga isključio. Nakon toga otišao sam u sobu, pronašao na dnu ormara kartonsku kutiju i počeo prekopavati po brdu starih fotografija. Osim školskih, nije bilo nijedne s Delonovim likom. Zapravo, stereotipno de zazvučati da nas je Delonova smrt ispunila iznenađenjem i boli, ali su okolnosti u kojima se zbila bile sasvim u sferi naših nagađanja. Ljepotan, šarmer, bonvivan, svjetska skitnica i varalica za koju se zanimao čak i Interpol, Čedo Kralj, popularnije Delon, oduvijek nas je učio tome da su ekscesi i iznenađenja bit njegove naravi, te da je svako čuđenje njegovim potezima

neumjesno. Odlazio bi u trenu kad bismo se naviknuli na njega, vradao se iznenada, baš kad bismo ga počeli zaboravljati. Bavio se svim i svačim, počesto stvarima i poslovima koji su nadilazili naša najcrnja nagađanja. Patetično je tvrdio kako bi ga mnogi rado vidjeli iza rešetaka, ali se kleo da nikad nije prodao dušu crnom vragu. Znali smo da ne laže, premda je u svakodnevnim stvarima znao i te kako lagati. Ahasver i apatrid iz metafizičkih, ali počesto i iz golih materijalnih razloga, učinio je najluđi potez kad je prije nekoliko dana tajno stigao u naš grad na proslavu dvadesetogodišnjice mature. Baš zbog njegove prisutnosti, ta je proslava poprimila pomalo karakter kružoka tajne organizacije, jer je bilo nužno da što manje ljudi zna za njegov kratki povratak. Veselio se, pio, pjevao, zabavljao čitav ostarjeli razred i vješto odbijao znatiželju onih koje je mučilo to otkuda je sad banuo u rodni grad. Poslije ponodi izišao je s nama, nekolicinom prijatelja, i vrlo brzo rekao kako mora otidi jer još nodas mora prijedi talijansku granicu. Jasno, svi su znali da se državna granica s urednim papirima sasvim lako prelazi u svako doba dana i nodi, osim ... osim ako se ne zoveš Čedo Kralj. Slutio sam tada da ima svoje interne metode prelaska granice, ali mi ni nakraj pameti nije bilo da de se vratiti tako brzo, i to u zatvorenom metalnom lijesu. Da pogreb bude tmuran i neizvjestan, pobrinulo se nekoliko činilaca. Prvo nas je nenadani štrajk radnika Vrta spriječio da podignemo ved naručene i pladene vijence. Zatim se nešto šuškalo o štrajku komunalnog poduzeda, pod čiju je ingerenciju spadalo i gradsko groblje. Taj je štrajk, na sredu, odgođen za dvadeset četiri sata, pa su ga na svojim leđima osjetili sutrašnji mrtvaci. Zatim su nastali problemi s katoličkim svedenikom koji se tog dana osjedao loše zbog nekakve nepoznate viroze, a sveopdu pomutnju napravio je i očajni otac koji je u nastupu neočekivana bijesa počeo inzistirati da se pogreb odgodi kako bi se obavila obdukcija. Tumačili su mu da je tako nešto sasvim neizvedivo, našto je on slegnuo ramenima i počeo neutješno ridati. S pola sata zakašnjenja i sa svedenikom koji je neprekidno šmrcao, sprovod je ipak krenuo. Na ulazu u groblje na nas se izlio pravi prolom oblaka i učas nam promočio odijela. Za mrtvačkim kolima sporo su koračali Čedin otac, majka, tetka i senilni djed sa sela, koji zacijelo nije znao gdje se nalazi i koga to pokapaju. Za njima smo išli mi... mi, prijatelji do groba. Milan Grabar polako je koračao, izbjegavao vede mlake i, zaogrnut američkim "montgomerijem", izgledao ved poput nekog tko se navikava na američku modu i američki život. Ili mi se to samo činilo zbog toga što sam znao da mu je u džepu PAN AM-ova avionska karta, i što svatko s takvom kartom u džepu djeluje pomalo američki. Do Milana je posrtao debeli i pretjerano delavi direktor lokalnih kinematografa Ljubo Brabec, čiji je nesigurni korak bio posljedica dvodnevne alkoholne apstinencije. Do Ljube, ali bliže meni, koračala je Ljubina žena Irena i gušila se od plača. Zasigurno se doimala kao osoba koju je ovaj pogreb najviše potresao, i da je netko neupuden promatrao ovu tužnu povorku, svakako bi pomislio da je uplakana Irena pokojnikova supruga. Ali ne, ona je ved deset godina bila žena Ljube Brabeca, čitavo jedno desetljede promatrajudi kadrovski i privatni pad svog slučajnog muža. Korak-dva iza nas ljuljala se i zanosila predebela Seka Zivanovid, nekadašnja školska i gradska ljepotica, koja je u svojim najsjajnijim danima dobila nadimak Arleta, po ljupkoj ženi princa Valijanta. Uz nju stisnula se njena desetogodišnja kderka Ines, za koju je ova turobna povorka predstavljala tek groteskni sprovod slabo joj znanog stričeka. Dvije važne osobe iz manje-više opravdanih razloga nisu prisustvovale simboličnom bacanju ilovače na Delonov lijes. Prva je bila Milanova sestra i moja bivša žena Sonja, koja se upravo nalazila na svom drugom bračnom putovanju sa čovjekom koji je zacijelo bio manji idiot od mene, a druga Jaromir Kralik, koga smo zbog nepoznavanja drugih, prikladnijih čeških riječi oduvijek zvali Brambor. Jaromir nije mogao ispratiti Delona jer ga je ved devet godina čekao na jednoj drugoj parceli ovog istog groblja. II. Premda su mi posve strana patetična razmišljanja o pogrebima, odgonetavao sam te kišne večeri čemu nas zapravo vradaju pogrebi. Sjedio sam u roditeljskom domu, koji ved poodavno ne doživljavam kao prisno mjesto s kojega sam krenuo u život, i nalakden nad svoj nekadašnji radni stol, buljio sam kroz prozor van u kišu, nadajudi se da de mi kakav koristan odgovor povratiti raspoloženje za ovu jedinu večer koja me dijeli od povratka u Zagreb. Otac se smucao po kudi, šuškajudi istrošenim slamnatim šlapama i izbjegavajudi one smušene razgovore koje smo nekod vodili o politici, ekonomiji

i sportu. Otkako je umrla majka, razgovarali smo sve manje, prepuštajudi sve naše dosadašnje nesporazume šutnji i zaboravu. Pretpostavljam da je mislio kako sam popodnevnim pogrebom potresen. Nisam bio potresen, prije bi se reklo da me groteskni pogrebni ritual zbunio i oneraspoložio. U biti sve je bilo jednostavno te se dalo usložiti u nekoliko neporecivih činjenica. Čede Kralja više nema, ništa više nije isto, klapa s kojom sam odrastao malo-pomalo se raspala, kao što se promijenio i grad koji sam po nekoj navadi oduvijek držao svojim. Sprovodi nas dakle ne vradaju nikakvoj metafizici, nego golom fakticite-tu, vradaju nas ilovači. Jedini pouzdan niz jest niz dragih mrtvaca, među koje se nekom neumitnošdu preselio i Čedo Kralj, koga smo nakon one večeri, kad smo u provincijskom kinematografu odgledali Rocca i njegovu bradu — počeli zvati Delon. Da, sve je bilo jednostavno, ali se s takvom jednostavnošdu nije dalo živjeti. U pola osam, prokisao, nekako čudno nasmijan, kao da mu je neugodno, na vratima se pojavio Miki Grabar i rekao da se došao oprostiti. Tutnuo mi je u ruke fascikl sa tri stotine stranica, koje je do tada držao neotuđivom svetinjom, a onda u mračnom hodniku zapalio cigaretu i ustvrdio da u sobu nede ulaziti. Mirno, kao da se radi o sitnoj trivijalnosti, odložio sam njegovu čuvenu Povijest pornografije na ormarid za cipele i rekao kako du mu svakako pisati o tome što mislim o rukopisu, našto je on odmahnuo rukom i rekao da je to suvišno. Ostavlja mi rukopis naprosto stoga što mi nešto mora ostaviti. Zamislio sam se i začudio kako u ova gotovo četiri desetljeda poznanstva s Mikijem Grabarom nisam uspio sačuvati nijednu sitnicu koja bi me podsjedala na njega. Nakašljao se i otresao pepeo sa cigarete na pod, nakon čega smo, umjesto da se predamo glupavim sentimentima rastanka, izišli na kišu i stali štelati mjenjač i fergazer mog renaulta. Neprekidno je pričao nešto o dizama, o prednostima Zenithova karburatora, o nesavršenosti igličasta ventila, o omjeru ulja i goriva, a onda se okrenuo i otišao kudi po gedore. Znao sam da je to izgovor i da ga više nedu vidjeti. Spustio sam pokrov motora i vratio se u sobu. Polako, nesigurno i s nekim strahopoštovanjem, otvorio sam Povijest pornografije i počeo čitati tekst koji je povijest, estetika, traktat, biografija, intimni zapis, patologija, fantastika, opscenost, bildungs-roman, hrestomatija, a prije svega uspomena i privatna mitologija kojom započinjem nesiguran i krajnje subjektivan zapis o Mikiju Grabaru i meni. III. "Stav represivnih sistema prema pornografskoj proizvodnji dvojakog je karaktera; oni koji njenu tenziju drže oslobađajudom, zabranjuju je potpuno, oni pak koji u njoj vide otvoreno polje sublimiranja individualnih i socijalnih energija svesrdno je potiču", stoji u uvodu rukopisne Povijesti pornografije mog najboljeg druga Milana Grabara - Mikija. Te tri stotine stranica tipkanog bankposta i pelira, te rukom nažvrljanog trgovačkog papira, predstavljaju zacijelo jednu od najčudnijih knjiga što sam ih uopde držao u ruci. Predmet rasprave sasvim je precizno naznačen u naslovu knjige, ali se smjerovi istraživanja do te mjere razilaze i rač-vaju da bi se Mikijeva Povijest pornografije mogla mirne duše zvati i "Estetika pornografije", "Fenomenologija pornografije", "Uvod u pornografiju" ili "Teorija pornografskih žanrova". Ili, tko zna kako još! Mikiju - Grabaru, izvanrednom poznavaocu i strastvenom uživaocu "pornografskih proizvoda" pri pisanju ovog pozamašnog i ambicioznog ogleda nije toliko nedostajalo pozitivnog znanja, koliko mu je nedostajalo metodologije i znanstvene akribije. Rezultat je toga djelomičan nered u kojem se gdjekad gube smjerovi i ciljevi istraživanja, a spoznaje, tamo gdje nisu trivijalne, gdjekad su mutne i nedovoljno artikulirane. Tako se, primjerice, izvorišta evropske pornografije pronalaze u faličkim kultovima, kojima autor pridaje karakter kolektivne erotofilije, premda antropologija nikad nije uspjela do kraja proniknuti u njihov pravi smisao i funkciju. Političke konotacije "privatnog hard dore moviea" (čuveni super osam pornid) gube se u sasvim neadekvatnoj filmološkoj interpretaciji čuvene idiotarije koja se zove Duboko grlo (Deep Tbroat). Iz frojdističke analize fellatia izvlače se sasvim neprimjereni zaključci, koji bi bolje pristajali kakvoj sociološkoj raspravi. Vrlo su zanimljive i lucidne rasprave i analize erotskog i pornografskog u slikarstvu fin de sičda, ali je sasvim neprimjeren zaključak koji ovom likovnom fenomenu pronalazi uzore u stanovitim pornografskim dagerotipijama. Znanstveni aparat, reference i citati kojima barata Milan Grabar jednako su čudni, jer otkrivaju poznavanje nekih najegzotičnijih izvora, a u isto vrijeme zanemaruju neke notorno poznate. Autor je, čini se, temeljito svladao Freudov Uvod u psihoanalizu,

ali, sudedi po tekstu, ne poznaje Freudove analize velikih umjetničkih djela. U politološkopsihoanalitička razmatranja pornografije fašizma upustio se oboružan Jungom, umjesto Wilhelmom Reichom, o kome ne zna ništa, premda na jednom mjestu sasvim neumjesno spominje "orgonsku energiju". Na bar dvadesetak mjesta u knjizi spominju se rezultati slabo poznatog učenika Kanta i Fichtea — Friedricha Karla Forberga i njegova nastavljača Isidorea de Lisieuxa, ali zato, ma koliko listali Mikijevu studiju, nedete nabasati ni na de Sadea, ni na Bataillea, a o Foucaultu da i ne govorimo. U zemlji s oko dvadeset posto nepismena stanovništva i oko šezdeset posto nepismenih književnika, Mikijeva poprilična ortografska dezorijentacija ne zabrinjava previše, ali je zato terminološki kaos pedantnom čitaocu ponekad naprosto neizdrživ. Nije vam jasno kako je, s jedne strane, čuo za polipigista, miksoskopiju i infibulaciju, a kako, s druge strane, olako brka ejaculatio precox i ejaculatio anteportas, i kako oralni seks na dva mjesta naziva "lingvistički seks". Simpatičnim i šarmantnim doima se što se sred suhoparnog i apstraktnog baratanja latinskim terminima iz sfere seksualnosti, onako nehotice, probije i po koji kolokvijalizam poput "sikiIja", "kurtona" i "glavida". No, kako se Mikijevu Povijest pornografije ne bi držalo zaludnom kupusarom, moram odmah istadi da su briljantna mjesta u knjizi ona koja se zadržavaju na duboko proživljenim oblicima pornografskog umijeda, dakle mjesta potkrijepljena vlastitim i generacijskim iskustvima. Na tim stranicama autor se doima manje znanstvenikom, istraživačem, a više fenomenologom svakidašnjeg života. Tako je neponovljivo poglavlje o kudnom "hard coreu", njegovim tehnološkim pretpostavkama i oblicima društvenosti koje je inaugurirao. Vrlo su točna i dojmljiva zapažanja o dobi "pornografske oskudice" (kasne pedesete i rane šezdesete godine) u kojima kao pornografski fenomeni počinju funkcionirati relevantna umjetnička djela poput Lawrenceova Ljubavnika lady Chatterlej ili raskošnih Rubensovih aktova. Poglavlje o videopornidu (u kojem se nalazi i smiješna j distinkcija između VHS i Betamax pornida) također je puno simpatičnih zaključaka, od kojih neki kao da imaju i sociološki karakter, npr. onaj po kojem videopornid nudi umjetne pornografske rajeve devizno potentnom upper classu, dok se u funkciji porno kastratora često pojavljuje devizno-carinska kontrola (!). No, moram priznati, sve moje kritičke i često ironične opservacije uz Povijest pornografije mog najboljeg prijatelja Milana Grabara posve su neumjesne, jer Miki nikad nije namjeravao tih tri stotine čudnih stranica podastrijeti javnosti. Prije bi se reklo da ih je pisao tek tako, jer nije imao ničeg pametnijeg čime bi ispunio jalov i uglavnom besmislen život. Zašto nije uspio pronadi ništa pametnije, vjerojatno je pitanje koje bi trebalo postaviti nekom drugom. Ali, boli te druge ona stvar za Mikija Grabara! Danas, 6. lipnja 1987., kad se Miki nalazi negdje iznad Atlantika u PAN AM-ovu avionu, koji ga nepogrešivo odvodi do sigurne američke destinacije, gdje de svom traljavom životu pokušati pridati nešto više digniteta, Povijest pornografije postaje knjiga važnija za mene negoli za njega. Unatoč metodološkoj zbrci, u toj važnoj knjizi postoji skriveni oris koji objašnjava i mojih četrdeset godina. Iz te niti, pornografske doduše, satkana je i ova kronika kojom du pokušati evocirati ova četiri desetljeda u kojima sam poznavao Mikija Grabara, u kojima sam pokušavao upoznati i sama sebe. IV Povijest pornografije o godini 1948. (jer to je godina našeg rođenja) i o godinama koje su slijedile govori kao o vremenu "pornografskog ništavila". Poznajudi Mikijevu brzopletost u donošenju zaključaka, sasvim je sigurno da je ova pompozna sintagma prije rezultat njegova nepoznavanja tog vremena negoli rezultat povijesno-znanstvene dedukcije. Kako smo 1948. Miki i ja bili bespomodno smiješna dojenčad, mogao je mirne duše zabilježiti da je to vrijeme bilo vrijeme posvemašnjeg "iskustvenog ništavila". Jasno, Miki Grabar svoju tezu dokumentira time što je novo i mlado društvo imalo strogo kodificiran repertoar mitova i ciljeva. Unutar kojih je svaki, pa i pornografski hedonizam bio na udaru ideološke prohibicije. Unatoč retoričkoj bombastičnosti, takav je zaključak sasvim neodrživ, jer se pornografija uvijek javlja u alternativnim sustavima koji nisu obuhvadeni kodeksom ideoloških i ekonomskih ciljeva. Sasvim je vjerojatno da je pornografija u svom alternativnom prostoru mogla mirno koegzistirati s idealima prve petoljetke, primjerice.

I premda 1948. i sljedede godine za Mikija predstavljaju "pornografsko ništavilo", autor troši bar deset stranica na razne sitnice, anegdote i tračeve, koji bi, kako on misli, mogli imati veze i s osnovnim predmetom njegove knjige. Jedna od sitnica koja pripada toj godini jest i naše rođenje. Moram odmah priznati da sam ovo teško i neizvjesno vrijeme na najizravniji način osjetio i na vlastitoj koži. Naime, Kominform je sasvim bešdutno manipulirao i mojim imenom, imenom s kojim se moji roditelji nisu dugo mogli pomiriti, pa su me kod kude uvijek zvali nekako drugačije: Mucek, Micek, Braco i slično. Moj je otac, Franjo Ivančid, za oduševljenog i svjesnog komunista prošao sasvim atipičan ratni put. Negdje prije rata ozbiljno je nakanio otidi u Španjolsku i staviti se na raspolaganje antifrankističkim snagama, ali ga je u tome spriječila nesretna okolnost što je organizator njihove akcije bio prevarant koji je odmaglio s parama petorice nesuđenih "španaca". Umjesto katalonskih i andaluzijskih uzbuđenja, i eventualnog poznanstva s Onvellom ili Hemingwayem, tatu je čekala mobilizacija i prozaično slugatanje u jednom starojugoslavenskom garnizonu. Zatim je, kad su ved bili sigurni "da se Švabo nede s nama igrati nikakvog blitzkriega", uslijedila iznenadna i zaslužena kapitulacija i njemačko ratno zarobljeništvo u stanovitom Sorauu pored Frankfurta am Oder. Tamo je tata timario konje, gurao im termometar u čmar i sanjao o povratku u zemlju i priključenju NOB-u. Kad se konačno vratio, stanovite neprilike ispriječile su se njegovoj revolucionarnoj bududnosti. Bile su to nekakve peripetije ljubavnog tipa, pa bolesna baka, to jest njegova majka, pa zatim djedovo proširenje obrtničkih pothvata i slično. I tako, umjesto da se odmetne u šumu, došao mu je poziv za domobranstvo. U vojsci se ponašao domobranski savjesno. Jedna od važnijih akcija bila mu je predaja jedne satnije u partizanske ruke, baš u trenu kad se tome nisu nadali ni domobrani ni partizani. U proljede 1945. tata je konačno obukao partizansku uniformu i počeo s ideološke strane usavršavati svoj revolucionarni portret. Mrzio je sve buržoaske režime, prihvadao dijalektički materijalizam kao jedini ispravan pogled na svijet, na brzinskim kursevima ovladavao Kratkim kursom povijesti SKP(b), osnovama Marx-ova Kapitala, učio kako su Kant i Hegel građanski filozofi ograničena duha i slično. Iznad svih ideala, gotovo sakralno svijetlo, blještao je lik plemenitog druga Josifa Visari-onoviča. Tatinu ljubav spram Staljina i drugih revolucionarnih veličina 1946. godine pomutila je djelomice ljubav prema drugarici Ani, mojoj majci, koju je upoznao na akcijama obnavljanja porušene pruge. Zbunjen i pomalo postiđen, opravdao je to tumačenjem da se tu ipak radi o erosu druge vrste. Godine 1947. moj se otac oženio drugaricom Anom, koja je tom prilikom postala Ana Ivančid. Imali su tada manje od trideset godina, bili oboje na tragu progresivnih društvenih stremljenja, oboje dakle u partiji, pa je bilo normalno da požele dijete koje de ved sutra uživati u arkadiji koju upravo grade. Bude li sin, zvat de se Staljin, odlučio je otac Franjo. I premda takva odluka danas djeluje strahovito blesavo, tih se godina rodilo mnogo Staljina, Lenjinki, Petoljetki, Sovjetki, a čuo sam i za jednog Kronštata (!). Desetak dana nakon mog rođenja, iako pomalo nevoljko, majka je otišla u matični ured prijaviti sina. Dok se ona negdje motala po memljivim hodnicima opdine, otac je otvorio svježu Borbu i u njoj, na svoje zaprepaštenje, pročitao "Rezoluciju Informbiroa o stanju u Komunističkoj partiji Jugoslavije" i "Izjavu CK KPJ". Ni danas mi nije jasno koji mu je to mentalni ustroj dopustio da ljubav prema Sovjetima i drugu Staljinu istog trena otpise za sve vijeke vjekova. Bacio je novine, sjeo na bicikl i odjurio do opdine, uletjevši u matični ured baš u trenu kad je matičar u odgovarajudu rubriku upisao prva tri slova imena STA. Kako nije bilo prevelikih nada da bi se starog birokrata matičara dalo nagovoriti na neke neregularne izmjene, dogovorili su se brzo da se umjesto Staljin upiše Stanislav. Tako sam dobio ime kojim su moji roditelji bili sasvim nezadovoljni, ali koje me je, vjerujem, spasilo niza mogudih neugodnosti. Zamislite samo na kakav bi se način tumačio politički profil čovjeka koji je na dan izlaska "Rezolucije" dao sinu ime Staljin! V. Roditeljima Milana Grabara tako nešto nikada nije moglo pasti na pamet. Ne zbog toga što se Miki rodio dan nakon mene, nego zbog jednostavne činjenice što njegov otac nikada nije očijukao s komunistima. Ni s našima, a pogotovo ne s ruskima. Mikijev otac, dr. Slavko Grabar, bio je gospodin liječnik, uvjereni predratni HSS-ovac (lijevo krilo), koji je komunizam držao tlapnjom prispodobivom

anđelima, a ne krvavim grmaljima koje je svaki dan sjekao na kirurškom odjelu lokalne bolnice. Sebe je držao rafiniranim čovjekom koji ima stila; nosio je elegantna predratna odijela, izbjegavao mitinge koje je organizirala nova vlast, praznovao vjerske blagdane, volio lijepu literaturu, ne propuštajudi priliku da preko korza prošede s kakvom pametnom knjigom pod rukom. Jedan nadobudni lokalni partijski funkcionar prigovorio mu je da se ne bi smio izdvajati na takav način, pozvavši ga da se izravnije uključi u akcije obnove, što je rezultiralo sukobom i svađom, koja je izglađena tek pošto je dr. Grabar vrlo uspješno operirao slijepo crijevo mladog rukovodioca i tako ga spasio sigurne smrti. Rukovodilac je nakon toga posvuda pričao kako se komunizam gradi i kirurškim skalpelom u ruci, pa se dr. Grabar mogao letargi-čno opustiti u svom privatnom građanskom rezervatu. Moja majka Ana i Milanova majka Ljubica upoznale su se na porodiljskom odjelu gradske bolnice, gdje su postale nerazdvojne prijateljice. Moglo bi se stoga ustvrditi da Milanovo i moje poznanstvo seže do prenatalnog perioda. Naše su majke ležale krevet do kreveta, čavrljale i plele pletivo koje im je padalo preko nabreklih trudničkih trbuha. Moja je majka zvala Milanovu "drugarice Ljubice", a Milanova moju "gospođo Ana", premda je mojoj majci više pristajalo ono "drugarice", a Milanovoj "gospođo". Otac je bio vrlo pažljiv prema mami pa joj je u bolnicu redovito donosio partijske brošure i Borbu sa sve novijim i sve boljim tekstovima drugova Đilasa, Moše Pijade, Kardelja i sličnih. Tata bi nakosio svoju tradicionalnu francusku kapu i rekao: - E, piše čiča Janko, svaka mu čast! Moj ujak Emil svoje je oduševljenje tekstovima izražavao nepoznatom francuskom riječi "chapeau", ali ti tekstovi nisu pripadali navedenim drugovima iz Borbe. Sve te papire koje je donosio otac majka je sklanjala pod krevet, jer ju je probuđeni majčinski instinkt počeo polako, ali sigurno i nepovratno udaljavati od partijske problematike. I dok je otac u vremenu koje de uslijediti ostao dosljedan u svojim širim i užim društvenim, političkim, pa i partijskim zanimanjima, majka se vrlo brzo pretvorila u kudanicu, čiji je jedini zadatak bio da razuzdanu i isposvađanu porodicu svojim majčinskim trikovima zadrži oko zajedničkog stola. Nakon što su naše majke, svaka sa svojim čedom, napustile rodilište, nastavile su održavati prisne kontakte i vrlo brzo su naše obitelji postale nekom vrstom kudnih prijatelja. U tim obostranim posjetima majke su se bavile problematikom dječjih proljeva, hripavcem, reakcijama na cjepivo i slično, dok su naši očevi vodili tihi politički rat u kojem je moj otac, iako oboružan partijski dajdžestiranim poznavanjem klasika marksizma, redovito bivao poražen od obrazovanijeg i elokventnijeg dr. Grabara. Jedino u kriznim i napetim vremenima, kakva de ubrzo uslijediti, moj bi otac uživao stanovitu prednost, pogotovo kad bi mu dr. Grabar s poštovanjem u glasu kazao: — Druže Ivančicu, pa vi znate da sam u krajnjoj liniji i ja za našu stvar! VI. Sudedi po raznim usmenim izvorima, situacija u našoj obitelji nije bila baš najsjajnija. Otac je radio kao poslovođa u jednoj firmi, koja se poput vedine ondašnjih poduzeda zvala Bratstvo, Jedinstvo ili Pobjeda, a poslije se prihvatio i rada u nekakvim partijskim komisijama kojima nikako nisam mogao popamtiti imena, jer su se sastojala sve od samih kratica. Kako su se međunarodna i unutarnja situacija sve više intenzivirale, te su komisije imale pune ruke posla, tako da je tata i prečesto izbivao iz kude. Odlazio bi "na komisiju", "na teren", "u bazu", "do komiteta", "kod odgovornih", a kad bi se kasno nodu vratio, majka bi ga ironično upitala: — Je l' u bazi palo janje u" prase? I ma koliko se tata trudio da majci objasni kako se naša socijalistička zajednica nalazi u sudbonosnom periodu u kojem se mora othrvati ruskom pritisku, majka je često tvrdila kako se tata nije oženio njome, nego partijom. I kad se s jednog važnog sastanka vratio u tri ujutro trešten pijan, otišla je majka do očeva partijskog sekretara da mu se potuži, i ne znajudi jadna da je te nodi i drug sekretar zaglavio zajedno s tatom. No, očev proširen društveno-politički angažman nije u naš dom unosio onoliko problema i razdora koliko je unosila prisutnost majčina brata, ujaka Emila, koji se k nama doselio odmah nakon mog rođenja. Ujak Emil, koji je bio punih petnaest godina stariji od majke, nije sudjelovao ni u kojem segmentu raznolikih formi poslijeratna života, ali kao da je imao vrlo jasna politička uvjerenja, a

najradije ih je iznosio pred mojim ocem. Ta su uvjerenja bila nedvojbeno inform-biroovska, pa je na jedan jedini mig mog oca ujak Emil mogao biti odveden od strane organa narodne vlasti, što bi uvelike pridonijelo proširenju našeg ionako skučenog životnog prostora. No, moj otac nije mogao otkucati nikog, a ponajmanje brata svoje žene, tako da je ujak Emil u našem domu nekoliko godina uživao kao u posve otvorenu poligonu za izražavanje najsvetogrdnijih političkih ideja informbiroovske provenijencije. Poslije se ipak pokazalo da ujak nije bio pravi informbiroovac, nego namrgođen neženja, namdor koji je volio svakom oponirati. Tako je u prisutnosti katolika govorio o prednostima pravoslavne autokefalnosti, liječnike je omalovažavao, nagovarajudi ih da se vrate izvornoj narodnoj medicini, pred ljubiteljima opere parodirao je ključne scene Krabuljnog plesa, ateistička društva napuštao je, ispričavajudi se da mora na ispovijed, pred muslimanima je govorio o proteinskim i vitaminskim bogatstvima svinjetine, kao i o hranjivosti kolesterola, a mojem ocu, borcu protiv informbiroovske propagande, ukazivao je na revizionis-tičku narav našeg nepristajanja uz lager. Jasno, u kudnim političkim sukobima oca Franje i ujaka Emila moja je majka igrala ulogu nekakve tampon-zone, pladajudi mir u kudi vlastitim, ionako krhkim zdravljem. Poslije, kad je nestalo racionirane opskrbe, kad je informbiroovski pritisak popustio, a ujak se počeo baviti manje politikom a više svojim kardiovaskularnim problemima, uhvatila je majka kratak predah. Ali domalo se rodila i moja sestra Zvjezdana, što je majku opteretilo mnogim novim problemima i mnogim novim brigama. No, to ved pripada kasnijem, mirnijem dobu. VII. Živjeli smo u gradidu stotinjak kilometara udaljenom od Zagreba, gradidu koji poput tolikih sličnih nije bio lijep nikom izuzev njegovim žiteljima. Kako je izgledao u vrijeme mog i Milanovog rođenja, ne znam, ali je sva prilika da se nije mnogo razlikovao od ovog kakav je sada. Zapravo, o tom vremenu znam vrlo malo, a i to što znam zacijelo nije previše pouzdano, jer je uglavnom napabirčeno iz očevih anegdotalnih pričica, koje su bile ukrašene njegovom sklonošdu pretjerivanju, karikiranju i prepravljanju pratedih okolnosti. Prije no što se definitivno razočarao, otac je mnogo pričao o svojoj mladosti, koju je provodio sasvim u skladu s brojnim smjernicama i pravcima našeg ranog društvenog razvoja. Tata je imao običaj da nebrojeno puta ponavlja davno ved ispričane zgode, čim bi se za to ukazala pogodna prilika. Kad bi, primjerice, tko spomenuo ribolov, otac bi obavezno pričao onu zgodu kad je Gojko Frndid upao u hladnu Dravu skupa s kukuruznom pogačom koja je trebala poslužiti kao mamac. Ili, kad bi tko spomenuo prva Fiatova vozila, tata bi odmah pričao o tome kako je kum Omčikus, inače posve pijan, pokušao u punoj vožnji izadi iz "fide", misledi da su vrata automobila zapravo vrata nužnika na željezničkom kolodvoru. Iz njegovih priča uspio sam izvudi zaključak kako su rane pedesete godine bile vrijeme u kojem su se stvari dijelile na dobre i zle, one dobre bile su anđeoski dobre, one zle bile su paklenski zle. Da je takva predodžba najvjerojatnije točna, uvjerio me i školski odgoj kojemu su me bešdutno predali ujesen 1955. Što se pak tiče likova, tipova koji su činili društveni život provincije u ranim pedesetim, oni su, barem po očevim toliko puta ponovljenim pričama, predstavljali šareni i smiješni panoptikum živahnih sudbina, tek tu i tamo zagorčen kakvim nesretnim, ili čak tragičnim ishodom. U svim tim pričama, koje je otac počinjao graditi na kakvoj sitnoj i uzgrednoj asocijaciji, ja sam pronalazio nešto švejkovsko; ne znam da li zbog toga što je u ocu tinjala neka švejkovska crta. Povijesni, memoarski, kritički i literarni tekstovi o tom dobu, koji su se osamdesetih godina počeli pojavljivati na stranicama naše periodike, ili u knjižarskim izlozima, zamračili su očev anegdotalni kaleidoskop mnogo zagasitijim tonovima. Ali, to je vjerojatno bilo stoga što moj naivni otac tada nije znao ni za "dahauske procese", ni za Goli otok, ni za udbaške i razne druge afere. Pedesete su bile godine njegove mladosti, a svako prisjedanje na mladost ima pomalo karakter šarenog i veselog panoptikuma. U središtu gradske pozornosti bile su tada neke čudne fizionomije čije su burne sudbine orisale provincijsku mitologiju ranih pedesetih. Uvjereni, čak i onda kad ne poznaju okolnosti, principijelni, čak i onda kad nisu u pravu, ali uglavnom s dobrim namjerama i silnim entuzijazmom, oni su drmali našim gradom i gurali ga u svijetlu bududnost. Neki put čak pomalo i na silu. Iza nekih su ostajala dobra djela, iza drugih afere; neki su dobili biste, spomen-ploče i nazive ulica, drugi pak zaglavili u zatvoru. Tredi su se samo obogatili. Ali, to je valjda tako u svim sistemima, jer na koncu svaka

individualna sudbina dosegne jednu od dviju opcija — pobjedničku ili gubitničku! Otac je ponajviše i najradije, čini se, pričao o sudbinama gubitnika, vjerojatno stoga što su gubitničke sudbine redovito podobnije za literarnu obradu, a u svim tim pričama otac nije bio ništa drugo nego usmeni literat. Osobito živopisna bila je sudbina čuvenog druga koga su zvali drug Sivi. Nakon slavne partizanske epopeje, drug Sivi obreo se na nekom visokom položaju u našoj komuni. Sad, što je bio, ne znam, jer su se struktura vlasti i njena terminologija tijekom godina toliko mijenjale da to narod nije uopde mogao pratiti, pa je lokalne modnike nazivao "budžama", "glavonjama", "krupnim ribama", "faktorima" i slično. Iako demobiliziran, drug Sivi je nedjeljom oblačio svoju partizansku uniformu i tako odjeven paradirao po korzu, promatrajudi tko sve izlazi iz crkve ili ulazi u crkvu. Sinu, koji se rodio 1946., dao je, kako mu se činilo, pravo proletersko, partizansko ime — Kurir. Još i dandanas mnoga od te nekadašnje djece obilaze razna nadleštva i uz pomod hrpa formulara, taksenih maraka i uvjerenja provode kompliciranu administrativnu proceduru promjene imena. Drugu Sivom na srcu je bila obnova, preobražaj zemlje, ispunjenje petogodišnjeg plana, socijalistički odgoj u školama, eksproprijacija privatnog vlasništva i ostale napredne stvari, ali mu je važniji od svega bio nogomet. Na nesredu, naš je grad od prvih dana nogometa u našim krajevima pokazivao katastrofalno nizak postotak nogometno uporabljive omladine, ali je drug Sivi mislio da de se provedenom revolucijom u radničkoj državi i ta nepovoljna konstanta stubokom promijeniti. Sam si je zadao partijski zadatak osnivanja pravog radničkog nogometnog kluba, te je u nj po zadatku uključio i nekoliko ljudi sa čijim je talentom i partijskom sviješdu računao. Momčad je kako-tako sklepana, ali se prvi problem pojavio onog trena kad je trebalo odabrati ime klubu. Nakon dugog dvoumljenja između imena Dinamo, Jedinstvo, Željezničar i slično, uprava, na čelu s drugom Sivim, a na sugestiju provjerenog lokalnog književnika Krešimira Kutljače, na koncu se odlučila za sasvim izvorno ime RNK Ofanziva. Prave nevolje počele su s prvim utakmicama našeg radničkog nogometnog kluba. Ofanzivu su strašno naprašili svi njeni provincijski rivali iz okolnih mjesta, čak i oni koji su nosili predratna, dakle sasvim građanska imena, kao Krila, Hajduk, Vihor i slično. Mrska gradska reakcija počela je zbijati šale na račun druga Sivog i njegovih pulena, nazivajudi naš klub, onako interno — Defanziva, pa je klub vrlo brzo rasformiran "zbog nedostatka financijskih sredstava". Pošto svatko zna da je u zdravom tijelu i zdrav duh, a bogme i obrnuto, uz razvoj sporta i fiskulture, pazilo se i na razvoj kulture i umjetnosti. U ovoj sferi osobito važnu ulogu igrala su dva čovjeka: predratni soboslikar Faruk Mehmed-bašid i pisac radnik Krešimir Kutljača. Prekvalificirati se iz soboslikara u slikara činilo se Faruku Mehmedbašidu više lingvističkom negoli suštinskom transformacijom. Odbacio je jednostavno onaj prefiks (sobo-), nabavio nešto manje kistove, promijenio vrst boje, zidnu plohu zamijenio platnom i postao slikar. Ved prvim potezom kista postao je učenik slavnog Bože Ilica, vjerojatno stoga što za nekog drugog slikara nije ni čuo. Kako je ved kao soboslikar bio usmjeren na velike formate, njegove su kompozicije bile grandiozne masovke veličine prosječnog zida. — Kad dođem do polovice — govorio je — učini mi se da bi trebalo ostaviti prostor za vrata. Lokalna slava Faruka Mehmedbašida bila je kratka. Krada i od slave njegova učitelja. Usmjeren na globalna pitanja soc-realističke estetike, slabo je pratio promjene u tekudoj dnevnoj politici, pa mu je promakla pojava "Rezolucije Informbiroa". Njegova velika patetično-revolucionarna freska "Staljin se obrada masama", u čijoj se pozadini naziru tipične zagorske kleti, vratila ga je iznenada u prozaičan soboslikarski metier, što se, kako de ubrzo shvatiti, moglo smatrati osobito povoljnim ishodom. Farukov umjetnički kolega, do 1947. kao pisac apsolutno nepoznat i u najužoj sredini, Krešimir Kutljača bio je učenik Radovana Zogovida i velikih ruskih revolucionarnih pisaca. Godine 1947. pojavio se u gradskom komitetu s rukopisom romana ne baš osobito originalna naslova: "I mi kalimo čelik". Roman je govorio o gigantskim uspjesima nekog našeg rudara po imenu Korčagid (?!), a da je ikad objavljen, bio bi značajan po tome što je u njemu na neki način anticipiran kasniji podvig udarnika Alije Sirotanovida. Kako u komitetu nisu znali što bi i kamo bi s tim romanom, odlučili su da se to o partijskom trošku pošalje u Beograd, u Agit-prop, da nadležni o tome odluče, pa šta bude — bude! Za divno čudo, nakon petnaest mjeseci knjiga se vratila pošiljaocu s dobronamjernom primjedbom, koju je potpisao netko od nadležnih (potpis nečitak). Primjedba je govorila nešto o tome kako se mladom i perspektivnom piscu preporučuje da za početak ovlada najnužnijim elementima pravopisa, a onda

ustrajno nastavi raditi i brusiti stil. Sad, ta bi primjedba bila čak i poticajna da Krešimir Kutljača, na žalost, nije uspio ni na tren zablistati slavom jednog Faruka Mehmedbašida, ali su ga ipak, zbog literarne verziranosti, koristili podosta za pisanje scenarija za različite svečane akademije i skečeve iz NOB-a. U očevim pričicama pojavljivala su se i druga značajna imena, kao što je Marcel Bliznec, predratni violinist, član nekog filharmonijskog orkestra, kojem je kao osobit grijeh upisano to što je u četiri ratne godine ostao u Zagrebu, bavedi se svojim violinističkim poslovima. Doduše, spominjala se tu i nekakva uniforma, ali istinitost tog podatka nikad nisam uspio provjeriti. Marcel je ostao četiri godine u našem mjestu, svirajudi drugu violinu u kavanskom orkestru, gnjavedi se s muzikašima koji nisu razlikovali violinski od francuskog ključa, povisilicu od kosilice ... Po dužnosti je svirao na svadbama nekih lokalnih funkcionara, koji bi mu katkad spočitnuli da je nešto odsvirao bez osjedaja, ili čak prebrzo ... Zatim Ostoja Kadid, koji je pisao partijske karakteristike, u kojima se, kako otac kaže, uz pozitivne morala nadi i po koja negativna crta, kako bi stvar Obrad djelovala objektivnije. Drug Ostoja, inače prijeratni bilježnik, znao je napisati i ovakvu karakteristiku: "Odan stvarima radničke klase, raskrstio s religijom, ali šepa na lijevu nogu". Ili: "Iz radničke obitelji, čvrsto opredijeljen protiv informbiroovske propagande, surađivao s NOP-om, ali težak za razgovor ved nakon šeste rakije". Drugu Sivom upisao je kao negativnu karakteristiku to što je vulgarno psovao, spominjudi "spolne organe", kad je Ofanziva postigla autogol. Karakterizacijska karijera druga Ostoje Kadida, kao što de svatko zaključiti, bila je kratka vijeka, ali su se njegovi umotvori još dugo prepričavali i u progresivnim i u natražnjačkim krugovima. VIII. O hapšenjima i provođenjima ljudi na, kako se poslije saznalo, različita opskurna mjesta u periodu od 1948. pa negdje do 1953., otac nikad nije pripovijedao. Da li zbog toga što se ova mučna problematika dala teško oblikovati u njegovom anegdotalno-ironičnom stilu, ili zbog toga što je, raskrstivši definitivno s Rusima, sudbinu i kaznu svakog odvedenog držao zasluženom. Pretpostavljam da je za hapšenja morao znati, ali dopuštam da o Golom otoku bar u prvo vrijeme nije imao pojma. Isto tako, sva je prilika da mu nije moglo biti ni nakraj pameti da među odvedenima ima i nevinih, jer je Udbu, kao i ostale organe narodne vlasti, smatrao institucijama koje ne znaju za grešku. Kasnije, zapravo mnogo kasnije, kad se o Golom otoku počelo pisati sasvim otvoreno, kad je skinut povijesni veo s golootočkih stradanja, patnji i poniženja, otac i ja više nismo bili u toj vrsti odnosa koja bi omogudila otvoren razgovor o toj delikatnoj temi. Vjerojatno je mislio da bih ja svako njegovo zgražanje držao poenom za svoj mladenački anarhizam, a svako njegovo negiranje i sumnju neizlječivim dogmatizmom. Jednom sam upitao majku, koja je i u najdelikatnijim stvarima bila mnogo otvorenija od oca, da li je tata ikada mogao hapsiti ili denuncirati ljude. Odgovorila je samo: — Bog bio s tobom! Zatim sam je pitao je li koji očev prijatelj zaglavio na Golom otoku, i nije li ga otac mogao spasiti. Majka je priznala da su odveli Njegovana, Sikida i Katida, ali tata nije mogao uraditi ništa, jer je tada o tim stvarima bilo najpametnije šutjeti, i jer je to, kamo i zašto su bili deportirani, saznao tek nakon što su se vratili. Eto, nisam imao nikakva moralna prava ispitivati očevu savjest po pitanju golootočke problematike, ponajprije zbog toga što, kako je kazala majka, to vrijeme nikad nisam razumio, kao što ga nikad i nedu razumjeti. Unatoč svemu, relativno mnogo toga znao sam o jednoj neveseloj aferi koja je bila najizravnije vezana uz korpus informbiroovskih zbivanja, a isto tako, iako to knjiga Milana Grabara nigdje ne navodi, i uz povijest pornografije u mom gradu. I premda ta zgoda ne opovrgava Mikijev zaključak o "pornografskom ništavilu" ranih pedesetih godina, mislim da je tajna niska okolnosti kojima se odigrala naprosto nezaobilazna. Njen je neslavni protagonist Tonček Kralik, predratni vlasnik gradskog kinematografa Edison, koji je nakon oslobođenja (kako se to ved događalo) promijenio ime u kino Romanija. Jer, premda bi se T. A. Edisonu teško mogla dokazati bilo kakva reakcionarna djelatnost, toponim iz narodnooslobodilačke borbe doimao se mnogo prikladnijim za dvoranu u kojoj de veoma brzo zatitrati: Čapajev, Ščors, Pastir Kostja, Mičurin i druga djela sovjetske revolucionarne škole u području filmske umjetnosti. Isto tako, nije bilo nikakvih ekonomskih i zakonskih pretpostavki

po kojima bi gazda Kralik i nakon oslobođenja mogao ostati vlasnik kina, ali je kadrovska nužnost nalagala da ga u kinu ostave kao kinooperatora, jer projekcionim aparatom, osim njega, nitko nije znao rukovati. Ogroman stan koji je posjedovao iznad kinodvorane reduciran mu je na razumnih četrdeset kvadrata. Sama kinodvorana je nacionalizirana, a ostatak Kralikova stana pretvoren je u kancelarije za brojnu administraciju kinopoduzeda. E sad, negdje oko 1948. puknuo je glas da stari Kralik posjeduje dvjestometarsku crno-bijelu rolu nekog pornografskog filma, te da se kasno nodu u kinu Romanija održavaju tajne projekcije za uzak krug privilegiranih gledalaca. Tko su ti privilegirani gledaoci, dugo se nije znalo, a onda su se u gradskim pričama počeli ponajčešde spominjati tri-četiri udbaša. Tonček Kralik imao je mladu i vrlo zgodnu ženu, o čijoj se ljubavnoj prošlosti pričalo svašta, i dvogodišnjeg sina Jaromira. Razumni su ljudi pretpostavljali da čovjeku oženjenom mladom i zgodnom ženom pornografski filmovi ne predstavljaju neku osobitu nuždu, pa se nagađalo da Tončeka Kralika netko primorava da vrti taj film. Oni zlonamjerni tvrdili su da taj pornografski film i ne postoji, nego da je ta dvjestometarska rola koju tajni posjetioci ogledavaju zapravo Tončekova žena Cvijeta. I kako to obično biva, slutnje, nagađanja i govorkanja završila su skandaloznom aferom. Jednog jutra u zimi 1948./49. Tončeka Kralika pronašli su u operatorskoj kabini obješena remenom za hlače o kosu stropnu gredu. Pod ukočenim nogama, koje su se ljuljale na hladnom propuhu, ležalo je nekoliko informbiroovskih brošura i letaka, te Staljinova slika u jeftinom okviru od jelovih letvica. Nikakve pornografske role nije bilo u blizini. Odmah je puknuo glas o čudnom samoubojstvu zabludjelog informbiroovca, čija se politička privrženost Staljinu dala protumačiti tek njegovim davnim i mutnim češkim podrijetlom. Ova tužna i nesretna smrt poslije nam je na neki način postala bliska, jer je našeg prijatelja Jaromira Kralika za dugi niz godina opskrbila neslavnom etiketom "djeteta informbiroovca". I premda je sve bilo čisto i jasno, zbunjivalo nas je ono što se kasnije događalo s udbašima za koje se govorkalo da su predstavljali Tončekove privilegirane goste. Jedan je nakon mjesec dana premješten, drugi je i sam dopao Golog otoka, a tredi je otpušten 1966., nakon Rankovideva pada. IX. Sve moje sumnjivo znanje o ranim pedesetim godinama ima sasvim ograničenu vrijednost, jer ne predstavlja osobno iskustvo, ved nisku posredovanih slika, likova i zbivanja. U onom što čini jedan osobni portret ili autobiografiju, rane su pedesete predempirijska, sasvim neverificirana zona. Dakle, ako iz tih vremena pamtim samo luđa, ponajprije očeva pripovijedanja, moja prva prava privatna zapažanja i sjedanja sežu negdje od 1953. ili 1954. godine, a to je vrijeme koje sam, bududi da se majka zaposlila kao nastavnica na lokalnoj osnovnoj školi, provodio u dječjem vrtidu, ili obdaništu, kako su to zvali. Globalno gledajudi, to je vrijeme Staljinove smrti i likvidacije Berije, te postupne konsolidacije jugoslavensko-sovjetskih odnosa; iz moje individualno-povijesne perspektive to je još uvijek faza nepostojanja upotrebljivih igračaka, čokolade i drugih nezaobilaznih proizvoda, kao što su televizija, banana i crtani film, primjerice. Neke od tih fantastičnih artikala, kao što su naranča, žvakada guma i kromirani automobil na navijanje, upoznao sam tek nešto kasnije, kad su u kudu Milana Grabara počeli pristizati paketi njegove tetke Rozalije, koja se još 1939. bila odselila u Kaliforniju. Sve te stvari, iako su izazivale blagu zavist nas, Mikijevih prijatelja, imale su karakter nepodobnog zapadnjačkog importa, čija je funkcija bila isključivo propagandnog karaktera, jer je svatko znao da se u Americi živi kudikamo lošije negoli u našim najsiromašnijim krajevima. Nijedan američki rudar nije bio kadar iskopati ugljena koliko naš Alija Sirotanovid, obala im je bila mnogo nerazvedenija od naše, a o njihovoj tradicionalnoj netrpeljivosti spram crnaca da i ne govorimo. Taj isti Milan Grabar, vlasnik čitavih paketida žvakadih guma, koje se ni nakon 48 sati žvakanja ne raspadaju u ustima, krenuo je sa mnom u preuređenu vilu predratnog industrijalca, sada prerađenu u korisnu instituciju za čuvanje i odgoj predškolske djece. Sad, što se sve nama tamo događalo, teško je rekonstruirati; čovjek se obično bolje sjeda marginalija negoli dominanti. No jedna od dominanti bilo je ovladavanje političko-revolucionarnom azbukom, što nas je u kasnijem životu trebalo učiniti pravilno usmjerenim jedinkama. Ta grada sastojala se od istinitih pričica i izmišljenih pjesmica, pa je bila zgodna za učenje. Ali, kako u to vrijeme još nisam imao pravilan stav prema povijesnim uzročnoposljedičnim perspektivama, natalože-no znanje ostavljalo me još uvijek u nekoj vrsti ahistorijskog

kaosa. Sve one Kozare, Sutjeske, desante, proboje, divizije i junačka imena iz pjesama nikako nisam mogao usložiti u cjelovit sistem, pa se otac hvatao za glavu kad bih mu prepričavao ono što nam je odgajateljica tumačila. — Ana, danas je opet napričao dovoljno za dvije do tri godine zatvora! — rekao bi tata, dižudi očajnički ruke u zrak, kao da se predaje nekom nevidljivom neprijatelju, dok bih se ja tek glupavo smješkao. Uz povijesne teme, u vrtidu se mnogo govorilo i o nekim drugim pozitivnim vrijednostima na koje naše suvremeno društvo pazi kao na oko u glavi, a ja bih ponekad primijetio kako je ono deklarirano često u nerazmjeru s onim što se provodi. Tako se inzistiralo na zdravoj i pravilnoj prehrani, koju čini znanstveno određen omjer proteina, ugljikohidrata, vitamina i drugih blagodati prirodne ishrane, a mi smo se svakodnevno davili u bezukusnom tijestu i krumpiru. Govorilo se o strogosti higijene, a mi smo pregrmjeli tri epidemije ušiju, nekoliko trovanja salmonelom i drugim mikroskopskim životinjicama, te kolektivno cijepljenje jednom iglom, od čega je, navodno, Milan Grabar dobio serumski hepatitis. Isto tako se ponavljalo da je batina odgojno sredstvo iz arsenala starih, nenarodnih pedagogija, prvenstveno kapitalističke, te da njoj u socijalističkoj pedagogiji nema mjesta. Vjerojatno nas stoga nisu kažnjavali batinama, nego šamaranjem, klečanjem u kutu i čupanjem za kratke dlačice kose pored uha. Poslije sam shvatio da su sve te razlike između svijetlih parola i gorke prakse rezultat opdeg siromaštva u kojem smo se gušili, te da sve divne stvari, od pravilne ishrane do građanskih prava, proizlaze iz materijalne i civilizacijske razine, a ne iz parola kojima se jedno društvo nakitilo. Uz vesele vrtidke dane, ispunjene igrama partizana i Nijemaca, bilo je i tužnih dana. Kao osobito tužnog događaja sjedam se dopodneva kad su nam, sa suzama u očima, rekli da je umro neki drug Kidrič. Značaj tog tužnog događaja osjetio se i u mojoj kudi, nadasve onog časa kad je na naša vrata došla, sva uplakana, naša susjeda, drugarica Eva Biser, i upitala mog starog nalaže li joj njena patriotska i afežeovska dužnost da prijavi muža Edu, koji je mrcina pijana, rekao: — Bolje da je umro on nego ja! — Nemojte ga prijaviti — rekao je hladno otac — ali ne lajte okolo o tome! Sutradan su nam u vrtidu pričali jednostavnim riječima o značaju tog pokojnog druga, koji je uz drugove Kardelja i Rankovida bio Titova desna ruka. Iz svega ispričanog dalo se zaključiti da je drug Kidrič bio jako dobar i da je volio nas djecu. Ja sam kod kude upitao oca kako to da drug Tito ima toliko desnih, a samo jednu lijevu ruku, našto je otac zavapio: — Samo da se ved jednom iskobelja iz tog vrtida pa da odahnem! Svaka sredina u kojoj se čovjek zatekne, pa bio i dijete, na neki način posjeduje karakter biološke sredine u kojoj jedinka ima, između ostalog, i svoje prirodne neprijatelje, te s tim u vezi i razrađene modele obrane. Milan i ja smo ubrzo shvatili da naš prirodni neprijatelj u novoj sredini nije ni ideološki dril, kojem su nas onako zatečene izložili, ni epidemija ušiju, ni hrana, koja se iznad svih proteinsko-vitaminskih vrlina nadasve odlikuje bljutavošdu, nego stanovita mala, crnomanjasta odgajateljica, koju su drugi zvali "teta Desa", a mi, onako interno - "teta Krampus". I premda de tridesetak godina kasnije, u svojoj Povijesti pornografije, moj prijatelj Miki Grabar napisati: "Pornografija je zrcalo vida društvene represije nad individualnim", meni se oduvijek činilo da bi ta rečenica, više no pornografiji, odgovarala odgoju tete Krampus, koji je konzekventno provodila nad nama, svojim štidenicima. Neprekidno nas je razvrstavala u nekakve kolone i strojeve, učila nas da pravilno i promptno reagiramo na komande i obradamo joj se raportima sa stisnutom šakom na čelu. Preporučljive igre bile su one najmilitantnije, one koje valjda razvijaju bolestan duh u zdravom tijelu. Njezina naklonost nije se stjecala individualnim sposobnostima, nego roditeljskim statusom. Ako ti je tata bio opdinar, prvoborac, partijac ili slično, imao si mnogo bolji tretman nego ako ti je stari zaglavio u domobranstvu, kulačkoj opoziciji ili bijednoj anonimnosti apolite. Moj stari je jednom rekao da se droca želi iskupiti zbog toga što joj je netko iz familije bio u kulturbuntu, a ja sam samo slegnuo ramenima, jer sam, doduše, ved znao što je to "droca", ali u taj "kulturbunt" nisam uopde bio upuden. Animozitet tete Krampus prema Mikiju Grabaru bio je razumljiv, jer je njegov otac imao status gradskog gospodina, kome obnova nije nimalo važnija od amputiranog bubrega ili rasječenog apscesa, ali je zato njen tretman mene, djeteta čovjeka koji je na liniji progresivnih kretanja, bio

doista za čudo. Doduše, istina je da me jednom zatekla kako na zidu šupe u dvorištu vrtida pišem nimalo revolucionarnu parolu o njenoj navodnoj ljubavi prema drugu Obradu, ali sam držao da de njena kolektivistička nastrojenost nadvladati tu posve individualno-sentimentalnu zadjevicu. Ne rabedi batinu, taj preživjeli instrument kapitalističke pedagogije, teta Krampus me žestoko išamarala i priprijetila da de sve redi drugu Obradu. Druga Obrada su se svi bojali, iako nije radio u vrtidu nego u nekakvoj komandi. Nosio je maslinastu uniformu narodne vojske, visoke ulaštene čizme kojima je čvrsto gazio preko natrula daščanog poda našeg vrtida, a čvrsti crni brkovi, što su mu se frkali ispod nosa, činili su ga prispodobivim kakvoj drevnoj i opasnoj junačini iz narodne pjesme. Kada sam, poprilično godina kasnije, slušao onu narodnu pjesmu u kojoj Marko Kraljevid pomalo himbeno ubija Musu Kesedžiju, rado sam ovog potonjeg zamišljao u liku druga Obrada. Dakle, drug Obrad volio je svradati u dječji vrtid i bila je javna tajna da je bacio oko na tetu Desu, premda pikantniji detalji tog navodnog odnosa nisu bili nikom poznati. Miki i ja smo ih prokljuvili prvi, i u tome je ležao zametak pada našeg vrtidkog neprijatelja — tete Krampus. Pravo je čudo kako Milanova knjiga ne opisuje ovo prvo pornografsko iskustvo iz dječjeg vrtida, koje je tako frapantno nalik na visokoetabolirani pornografski žanr nazvan "live show". Dakle Miki i ja otkrili smo malu spremnicu u kojoj je drug Obrad vojnički čestito obrađivao tetu Krampus, dok je ona, povaljena potrbuške preko kartonskih kutija mlijeka u prahu, ispuštala neke čudne glasove, tako različite od ljudskog govora. U tu spremnicu dalo se zaviriti kad bi se čovjek popeo na nekoliko hvati naslagane bukovine, kojima su zimi grijali prostorije vrtida. I tako smo jedne jeseni Milan i ja doveli mnogo vrtidkih gojenaca, koji su uz malu naknadu, u obliku gableca, špekule, dugmeta pogodnog za gumbičanje ili slično, mogli načas pogledati "live show" čiji su protagonisti bili drug Obrad i teta Desa. Moram odmah naglasiti da u to vrijeme takva scena i nije bila fantastičan kuriozum, jer se ljubav, prije no što se s rastom standarda povukla u grijane apartmane, počesto vodila na otvorenim, polujavnim i priručnim terenima, kao što je grmlje na livadama, u mračnom parku, u loži kinematografa i slično. No tog popodneva mnogi su roditelji mogli čuti od svog mališana ili klinke kako su u vrtidu gledali jednog stričeka u uniformi kako mede pišu u tetu Desu. To bi možda ostalo na razini lokalnog pornografskog folklora, da istu priču nije ispričao i stanoviti Janko. Posebnost i efekt njegova iskaza ocu treba zahvaliti okolnosti što mu je stari bio nekakav prosvjetni savjetnik na opdini, ili slično, a takvi piju kavu s predsjednicima, sekretarima i sličnim kreatorima kadrovske politike, pa je upravo zbog toga teta Krampus povučena iz pedagoškog sektora i prebačena u građevinski, postavši kuharica u kantini lokalne ciglane. No, nisam dugo uživao u slobodi koja je nastala kadrovskom prekvalifikacijom tete Krampus, jer su moj i Milanov otac baš nekako u to vrijeme zaključili da je vrtid rasadnik gradskih klipana, pa su nas ispisali i povjerili kudnom odgoju privatne čuvateljice, od koje nismo mogli naučiti ništa o revolucionarnim tekovinama, ved smo samo klonuli u tupu letargiju krafni, buhtla i drugih prostih kolača što se spravljaju od brašna i uvijek istog pekmeza. Moram napomenuti da me neko vrijeme čuvao i ujak Emil, što se, bar iz moje perspektive gledajudi, pokazalo veoma zabavnim, jer je ujak znao naizust popriličnu količinu priča koje su se zvale Andersenove, Grimmove i još kojekako. Osobito mi je bila zanimljiva priča u kojoj Snježna kraljica odvodi lijenog komsomolca Kolju na preodgoj u svoje ledeno carstvo, koje se još zvalo i Sibir. Ili priča o postojanom kositrenom vojniku Crvene armije, koji se, unatoč kapitalnom nedostatku čitave jedne noge, hrabro bori protiv bjelogardejskih bandi, a sve za ljubav jedne provjerene partijke i svijetle ciljeve Oktobra. Kad sam ocu demonstrirao svoje novostečeno poznavanje Andersenovih i Grimmovih bajki, on je smjesta odlučio da me povjeri na čuvanje spomenutoj privatnoj čuvateljici, koja me gnjavila buhtlima i nekakvim glupim pričama iz predratne knjige "Dom i sviet". I premda je zaključak naših očeva, da je vrtid rasadnik bududih baraba, bio ishitren i pretjeran, moram priznati da je jedan od naših vrtidkih kolega poslije postao jedan od šefova pariškog podzemlja. Da me otac nije ispisao, tko zna, možda bi me čekala mnogo slavnija sudbina od sudbine neuspjelog pisca.

X. Kako je informbiroovski pritisak na moju domovinu bivao sve slabiji i mlitaviji, zona uz rijeku Dravu mogla se sve više koristiti za ribolov. To je osobito veselilo moga oca, koji je sve češde privezivao bambuse uz ramu bicikla, prebacivao na leđa zelenu naprtnjaču i, s takozvanom kederkantom na guvernalu, jezdio nekud na koji od onih dravskih rukavaca gdje bi se nodu, uz nadčovječansku borbu protiv komaraca, vadili kapitalni primjerci štuka, somova, klenova, hanjeva, patuljana i šarana. Prije no što de luksuzni automobili, televizija i vikendice naprosto uništiti njegovu generaciju, moj otac je vodio pravi avanturistički život ribolovnog asa, u kojem su se priče o uhvadenim ribetinama pravilno račvale s pričama o alkoholu i dopadljivim podravskim udovicama, koje rado primaju na konak ribičke asove. To ribičko društvo bila je neka čudna mješavina vjerske sekte i masonske lože, jer je imalo svoje interne svetinje, svoj jezik i terminologiju, kao i svoju tajnost i zatvorenost, koju običan smrtnik bez poštenog obreda inicijacije nije mogao probiti. Samo zahvaljujudi tome što sam bio sin jednog od prvosvedenika sekte, poveli su me nekoliko puta u ribolov, pri čemu sam pokazao katastrofalan nedostatak smisla za sport kojemu je cilj da čovjek prevari i nadmudri nekoliko miligrama ribljeg mozga. Nakon nekoliko sati vožnje na štangi bicikla otpalo mi je dupe, slama na kojoj smo spavali strahovito me svrbjela, rijeka mi je smrdjela, miris mariniranog patuljana podsjedao me na miris takozvane "šmolpasle", vodensmrti ili libele sam se uplašio, ulovljenog soma držao sam za klena, a klena nazivao šaranom ... Osim toga, što ih je najviše smetalo, svaki njihov kapitalan primjerak nazivao sam ribicom, a jednu opasnu štuketinu sasvim sam neoprezno usporedio sa sardinom iz konzerve. — Što ga ne ostaviš doma s Anom, pa nek uči heklati! — ironično je dobacio mom starom njegov drug Mile Sarenac, našto je mom očajnom roditelju s udice otpao ved uhvadeni šaran, kojega sam držao "grundlom". Tako je završio moj neslavni ekskurs u ribolovne vode, što je bilo značajno zbog toga što sam izgonom iz očeva raja shvatio da pripadam sasvim drugoj i sasvim drugačijoj generaciji. Dakle, moglo bi se redi kako moja generacijska samosvijest počiva na ribičkoj kapitulaciji. XI. U pravom smislu politički svjesno i napredno bide postao sam 1955. godine, kad su me upisali u prvi razred osnovne škole. Jednako tako bilo je i s Mikijem Grabarom, ako ne još i bolje. Na Dan Republike postali smo na vrlo svečan način i pioniri, pri čemu nam je neki debeli drug general darovao kape i vezao marame, koje je tata uplatio tjedan dana ranije na blagajni škole. Kape i marame smatrali smo uniformama, a same sebe najmlađim rodom vojske, koji se bori za naše najpravednije i, uopde, najbolje društvo. Bile su to godine prekrasnog entuzijazma i jasne perspektive, tako da su za-bludjeti mogle samo budale. Jer sve su stvari bile bjelodane, očigledne; našem intelektualnom obzoru nudile su se sasvim jasne opozicije, kao što su: kapitalizam — komunizam, radnik - buržuj, seljak - kulak, buržoaska eksploatacija — diktatura proletarijata, patriotizam — izdaja, natražno — napredno, sloboda — ropstvo, stara Jugoslavija, tamnica naroda - FNRJ i slično. Pravilnim odgojem unutar ovih alternativa nije bilo teško odabrati prave opcije, pa nam se izgrađivanje moralnog i političkog profila činilo jednostavnom i samorazumljivom operacijom. Vrlo smo brzo ovladali i onom osnovnom dijalektičko-materijalističkom maksimom da je ekonomija baza, a sve ostalo nadgradnja. Pa kako je baza bila jaka da jača nije mogla biti, s nadgradnjom nije moglo biti nikakvih problema. Čitavo osnovno školovanje proteklo je u znaku snažne i neoborive argumentacije naših neizmjernih bogatstava komparativnih prednosti. Bili smo prebogati svim vrstama ugljena, nafte smo imali nešto manje od Arapa, ali znatno više no što nam je potrebno. Željezne rude bilo je u preobilju, za sve tadašnje i budude željezare, od Zenice do Smederevske. Davili smo se u bakru, fosfatima, cinku, zlatu, srebru, selenu, nitratima, a imali smo po glavi stanovnika i svu silu nekih stvari kojima kao osmoškolac uopde nisam nazirao svrhu. Te stvari bile su liskun, bizmut, potaša, volfram i slično. Obala nam je bila najrazvedenija, rijeke najplovnije, a o energetskim potencijalima da i ne govorimo. More nam je bilo najčistije, najtoplije, pravi raj za domade trudbenike koji na njemu provode zaslužen godišnji odmor. Dok su se trapavi Zapadnoevropejci gnjavili kojekakvim trapavim pravopisima, nas je Vuk opskrbio onim najfunkcionalnijim po kojem se "piše kako se i govori", i

obrnuto. Što se tiče političkog sistema, on je bio strašno složen i nama mjestimično nejasan, ali sav u službi naroda. O svemu je odlučivao narod, pa čak i onda kad su te odluke išle nauštrb naroda. Slovo o slavnoj ratnoj epopeji uvjerilo me kako je Hitler skrhao vrat na Balkanu, kako smo mu baš mi skratili tisudgodišnji Reich za devetsto i kusur godina. Staljingrad, Normandija i druga poprišta Hitlerova krhanja vrata spominjala su se tu i tamo, onako više uzgred. Ozbiljniji i odrasliji stavovi i spoznaje dodi de mnogo kasnije, ali to ved ne pripada godinama entuzijazma nego godinama skepse, koje de dodi s privrednom reformom, studentskim nemirima, Beatlesima i Rolling Stonesima. Jednom riječju, naš afirmirani čovjek stvaralac odlučio je raskinuti okove prošlosti i okrenuti se svijetloj bududnosti. Taj njegov pogled, uprt u bududnost, blistao je na spomenicima, poštanskim markama i papirnatim novčanicama. Tek kasnije, u godinama otrežnjenja, sa spomenika de ga otjerati nove razgranate simbolične forme, s maraka ptice i životinje, a s banknota strojevi i gradovi. Dakle, što se tiče školskog gradiva i pratedeg nužnog znanja, nisam imao nikakvih problema, postavši ved u prvim danima sasvim solidan učenik. Problemi koji su me počeli mučiti u školi bili su druge naravi, a ticali su se moje fizičke konstitucije. Sklon debljanju, što je svakako bila zasluga moje majke, koja mi je gro svoje ljubavi gurala kroz probavni trakt, neprekidno sam bio prisiljen voditi bitku protiv raznoraznih ružnih nadimaka kakve obično nadijevaju debeljuškastoj djeci. Kako su u toj dobi nadimci statusnog karaktera, jer se svatko ponosi nadimcima kakvi su: Tarzan, Brzi, Komandos, Šerif i slično, nadimci poput Buce, Debelog, Bumbara ili Tone donose cio niz neugodnosti, napose kad si odlučio da kod određene djevojčice izboriš mrvicu ugleda i simpatija. U prvom su me razredu zvali Štruca, što i nije tako strašno, premda asocira na predmet bez forme i jasnih linija. Kako me to strašno ljutilo, počela me tako zvati čitava škola, a jednom me čak i majka tako oslovila. Nadimak Bumbar dobio sam baš u trenu kad sam odlučio smršaviti, pa kako se nadimak strašno brzo proširio, komplicirana akcija mršavljenja učinila mi se akcijom bez rezona. U tijeku školovanja zvali su me svakojako, na što bih ja odgovarao ljutnjom ili kurom mršavljenja, tako da bih bio čas debeo, čas mršav. Fotografije iz đačkog doba u mom spomen-albumu odaju fantastičan raspon linija i formata, kao da se radi o desetorici različitih, a ne o jednoj jedinoj osobi. I danas kad se prisjedam tih dana, teško mi je ustanoviti jesam li u određenom razdoblju bio pretjerano debeo ili pretjerano mršav. Te godine kad sam krenuo u osnovnu školu, zbio se i jedan tužan događaj u našoj obitelji. Umro nam je ujak Emil. Umro je jadnik od srčanog infarkta, baš kad je s novinama u ruci slušao vijesti s radioaparata marke Kosmaj. Ne znam ima li njegova smrt kakve izravne veze s događajem o kojem je slušao, ili je ta veza tek simbolične naravi. Naime, ujak je umro baš kad je spiker govorio o službenom posjetu Beogradu Nikite Hruščova i sovjetske delegacije, sastavljene od ljudi koji su do jučer bacali drvlje i kamenje na našu FNR Jugoslaviju. — Umro je da ga ne bih mogao zajebavati — rekao je otac, nakon čega se morao isposvađati s uplakanom majkom. — Ti znaš da on u duši nije bio ni rusofil ni informbiroovac — kazala je majka. — Znam da nije! — ražestio se stari. — Pravio se da bi me nervirao. A da sam ja bio rusofil, on bi glumio da je titoist. A znaš gdje bih ja u tom slučaju bio? — Gdje? — zajecala je majka. — Na Golom otoku, ili u nekoj drugoj vražjoj materi! Kao svi kudni sporovi, i ovaj je ubrzo bio okončan zaslugom majčine sposobnosti praštanja, pa su majka i otac, vodedi me za ruku, mirno krenuli za drvenim lijesom, za povorkom koja je ujaka Emila odvodila do onog mjesta gdje prestaju svi inati i kaprici. Kako ga ne bi pokopali bez riječi, kao psa, otac je uspio nagovoriti nekog druga iz našeg "rajona" da održi posmrtno slovo. Ta groteska strašno je dugo trajala, a u govoru su se mogle čuti i besmislice poput one u kojoj se tvrdilo da je ujak Emil "za četiri ratne godine pružao partizanima tihu i zatajnu moralnu podršku", odnosno da ga je "samo činjenica što nije otišao u rat spriječila da nas sve skupa zaduži još i više". Na karminama, koje je, premda su predstavljale oblik natražnog i preživjelog vjerskog običaja, te iste večeri priredila moja majka, ja sam u spomen na dobrog ujaka Emila pokušao prepričati njegovu poučnu priču o komsomolki Crvenkapici, koja sa srpom i čekidem u košarici nailazi na debelog kulaka, preodjevenog u vuka, ali me otac otjerao na spavanje, koje se i tada držalo najdosadnijim oblikom dječje aktivnosti.

XII. U školi koju sam pohađao moja je majka predavala likovni odgoj i neke druge sporedne predmete, poput muzičkog odgoja i domadinstva. Zgrada u koju su nas smjestili pripadala je predratnom, nenarodnom režimu, a klupe mora da su bile iz još nenarodnijih austrougarskih vremena. Od novih stvari u učionici bila je samo učiteljica, koju smo zvali drugarica, i slika maršala Tita na prednjem zidu, točno ispred redova klupa. Najradosniji trenutak nastave zvao se veliki odmor, za kojeg su nam dijelili mlijeko u prahu, kakao s mlijekom u prahu, ili žuti američki sir što se zvao "unra". Nova pedagogija uspjela je prevladati natražne oblike buržoaskog odgoja, kada su dječaci išli u mušku, a djevojčice u žensku školu, pa smo u klupama sjedili svi zajedno izmiješani. Rezultat ove seksualne emancipacije očitovao se u tome što su i djevojčice mnogo ranije doznavale za Winnetoua, a mi dječaci, bez stida, upisivali pjesmotvore u narodnim vezom ukrašene spomenare. Za razliku od predratnog školskog kaosa, u novoj je školi vladao red i poredak, koji se ponajprije očitovao u jasnoj hijerarhijskoj strukturi razredne uprave. Na čelu razreda bio je načelnik, ispod njega desetari, blagajnici, povjerenici za razne članarine i značkice, redari, a ostatak je bila obična učenička boranija, bez funkcije i zadatka. Na početku i svršetku nastave, ispred razreda bi izišao načelnik, prinio šaku čelu i uzviknuo: — Za domovinu s Titom! Razred bi mu gromko odvratio: — Naprijed! Zidovi škole bili su izlijepljeni plakatima poput: "Svatko je ponosan kad ga se oslovi s druže", "Tito - partija!" ili "Fabrike radnicima". Na pročelju škole još uvijek se ponosno kočila šablonama ispisana parola "Svi na izbore!", ali je jednu drugu: "Trst je naš!" netko ved bio premazao fasad-nom bojom. U školi smo ubrzo doznali kako se reakcija baš po svemu razlikuje od napredne radničke klase, pa čak i po oslovljavanju i pozdravljanju. Dok se radnička klasa međusobno oslovljava sa "druže" i "drugarice", reakcija se prenemaže s raznim predratnim, u svemu nepovoljnim titulama, kao što su "gospodine", "milostiva" i slično. Napredno orijentirani jedni drugima gromko i ponosno kažu "Zdravo", a reakcija, onako tiho i potuljeno — "Mruke" i "Faljenis". Naša učiteljica, koja se, kako je pisalo na plakatu, ponosila kad bismo je oslovljavali s "drugarice", bila je mala, živahna ženska, brzih i nervoznih kretnji, visoka i odsječna glasa, uvjek u pokretu, zajapurena i zadihana. Utrčavala je u razred, bacala dnevnik na stol i odmah započinjala s provjeravanjem znanja. Česta žrtva njenih brzinskih provjera bila je razredna ljepotica Seka Živanovid, koja je sjedila između mene i Mikija Grabara, i koja nije pokazivala osobit interes za gradivo kojim nas je zasipala drugarica Ojdana Prelid. Seka Živanovid donekle se snalazila sa slovima, računom, nešto manje bila je doma u poznavanju prirode i društva, ali se osobito osramotila kad ju je drugarica Ojdana Prelid ved s vrata zapitala: — Seko, zašto smo tužni danas? Zašto smo tužni? Naravno, sirota Seka nije pojma imala da je tog dana umro drug Moša Pijade, dobri Čiča Janko, koji se volio slikati s djecom. Ali, kada je uzbuđena i tronuta drugarica Prelid rekla da zbog tog tragičnog događaja tri dana nede biti škole, razredna je opozicija povicima oduševljenja jasno dovela u pitanje konstataciju o današnjoj tuzi. Kad sam došao kudi, upitao sam oca kako to da današnja socijalistička medicina, oslobođena građanskih zabluda, uopde dopušta da umru takvi velikani kao što su drugovi Kidrič i Pijade, a tata je uzdahnuo: — Bedak, odi se igrati! Bio sam pomalo tužan što, otac, inače svjestan privrednik i partijski radnik, ne uviđa moje sve očitije političko zrenje, nego me tretira kao balavca i u danima svenarodne žalosti primorava me da se neodgovorno igram. — Čekaj, pa dijete te normalno pita. Dužan si mu odgovor — rekla je majka. — I sam si 1947. tvrdio da genijalna komunistička medicina Sovjetskog Saveza nede dozvoliti da im umre Staljin. — Još mi samo fali tvoj pokojni brat! — izderao se otac. — Pa da me i on pita istu stvar.

XIII. Najuzbudljiviji dani u prvim razredima osnovne škole bili su razni praznici i obljetnice. Tada bi u naš razred dolazio prekaljeni borac, drug Spasoje Prelid, inače suprug naše drugarice, da nam priča o slavnim podvizima svoje jedinice, koja je imala i svoje ime, otprilike "Drugi papučki odred", ili "Četvrta bilogorska brigada", ili tako nekako. Drugarica Ojdana Prelid iznenada bi uskliknula: — Djeco, danas je Dan armije i ja imam iznenađenje za vas! Prišla bi zatim vratima i otvorila ih, a tu je ved čekao njen brkati suprug sa štapom u ruci. Drug Spasoje bi se nasmijao, nakašljao, ušao u razred i teatralno uzviknuo: — Zdravo, drugovi pioniri! Živio Dan armije! Njegove su priče bile napete, neizvjesne i pune podviga koji su nas nadahnjivali, pa smo mu zbog svega toga opraštali razne nelogičnosti i nejasnode, koje bi mu se u tijeku pripovijedanja potkrale. Zborio je otprilike ovako: — Zasuti vijavicom vučemo teške topove i približavamo se staroj utvrdi podno Kalnika. Ranjavi smo, promrzli i gladni. Komesaru Iliji od studeni pucaju usne, a partizanka Mira daje posljednju koricu kruha starom Vujadinu ... Kadli se odozgo s utvrde začuju detonacije i po nama zapraskaju združeni njemački i ustaški puškomitraljezi i minobacači. "Nemamo artiljerije!", viče komandir Stanko, "moramo ih tudi lukavstvom!" Često bi se priča, ispričana na Dan armije, događala na Kalniku, a ved na Dan pobjede isti bi se događaji zbivali na sličan način negdje u istočnoj Bosni ili na Kordunu. Jednom je problem bio u tome što su topovi preteški, drugi put što ih uopde nije bilo. No, nama to uopde nije smetalo. Smetalo je nekom drugom — nadležnim drugovima. Oni su ubrzo raskrinkali neslavnu rabotu drugarice Ojdane Prelid i njenog supruga Spasoja. Ispostavilo se, naime, da je naša drugarica organizirala na svoju ruku te "časove historije", valjda da se dopadne školskim i drugim vlastima. To joj se vjerojatno i ne bi uzelo za zlo, da partizanski staž njenog supruga nije bio katastrofalno kratak. Drug Spasoje Prelid pridružio se partizanima krajem 1944., a prema tvrđenju mog oca, još i kasnije - u proljede 1945. Događaje o kojima je pričao, ako su i bili autentični, mogao je vidjeti samo iz neke druge perspektive. Ne znam je li odlazak drugarice Prelid u izvanprosvjetnu službu bio u kakvoj vezi s ovom aferom, ali je nakon nje, ved u tredem razredu, došla nova drugarica koja se zvala Nevenka Prpid i koja nas je sve osvojila, čitajudi nam jednom tjedno odlomke iz De Amicisove tužne knjige Srce. Umjesto druga Spasoja, na Dan armije školuje pohodio pravi prvoborac — drug Nikola, koji nam je nadugačko i naširoko pričao o neobičnoj vrsti partizanske borbe koja se zvala "ilegala". Što se tiče stjecanja novih drugova, moji osnovnoškolski dani iznimno su značajan period. Uz starog prijatelja Mikija Grabara, koga sam znao još iz embrionalne faze, ovdje se zateklo mnogo novih, stvarno dobrih faca, ali od svih njih ubrzo sam uspostavio najprisnije odnose s Čedom Kraljem i Ljubom Brabecom, koji su sjedili u zadnjoj klupi, do kaljeve pedi. Čedo Kralj, koji de početkom šezdesetih dobiti slavan francuski nadimak Delon, bio je pravi mali ljepotan, pravilnih crta lica i bujne tamne kose, a njegova besprijekorna, elegantna odjeda bila je u nerazmjeru s totalnom konfekcijskom i modnom katastrofom ranih poratnih godina. Dok smo mi ostali bili odjeveni u skladu s onom sirotinjskom devizom: "Kupiti nešto vede da mali brzo ne preraste", Čedo Kralj blistao je skladom pedantnog kroja i modela iz stranog žurnala. Otac mu je bio trgovački putnik, čija je poslovna reputacija bila pomalo zamudena raznoraznim nagađanjima, dok je Čedina majka bila lokalna kadiperka, čiji je osnovni zadatak bio da čim prije stradi ono što joj muž zaradi. Za Čedina oca zli su jezici govorili da zastupa razne firme, ali najviše sama sebe, te da je samo pitanje vremena kada de njegova rabota biti raskrinkana i pravedno kažnjena. Čedo Kralj oduvijek je sve imao prvi. Prvi je nosio odijelo, kravatu, prvi je u školu donio uvoznu bateriju s izravnim strujnim napajanjem, prezervativ i pravi pravcati američki dolar, prvi je imao ručni sat, nalivpero, penkalu koja se zvala "evigerblaj-štift", strane sveščide stripova na kojima je pisalo "Topolino", "Batman" i "Rip Kirby", kao i jednu čudnu napravu što se sastojala od slušalica, svjetlucavog kamena i spleta žica, a zvala se "detektor". Jednom riječju, Čedo Kralj bio je razredna senzacija, as, uvijek na meti zagonetnih pogleda djevojčica, osoba koja nas je naučila da uz njega možemo biti drugi, peti, deseti, ali nikad prvi, jer je u svemu prvi on.

Čvrsti, četvrtasti Ljubo Brabec, pomalo starmala ponašanja i ratoborna držanja, bio je dijete lokalnog političara, zbog čega su ga uvijek pitali: — Jesi li ti sin onog Brabeca? Nešto manje značajna bila je Ljubina majka Matilda, provjereni funkcionar organizacije koja se zvala vrlo čudno — "Afeže". Ljubo je na satu često rabio izraze što ih je čuo od oca i majke, a ti su izrazi glasili "taj problem moramo brzo likvidirati", "neminovno iziskuje akciju", "oklijevanje nas čini oportunistima". Kad bi čuli ove tajne, magične izraze, nastavnici bi u strahopoštovanju buljili u malog Brabeca, a odmah potom bi mu u imenik uredno upisivali peticu. Ljubo Brabec nas je jednom zadivio, rekavši da je "domovina poput zdravlja", te da se "druga Tita voli više od majke i oca". Ja sam to vjerno prenio tati, očekujudi da se potvrdi ispravnost Ljubine izjave. Otac se samo nakašljao i dobacio mami: — Taj valjda ne zna tko ga je napravio! — Ne budi prost pred djetetom! — otpovrnula je mama, koju politika više nije zanimala. A onda me zagrlila i nježno upitala: — A koga ti najviše voliš? XIV Najsvečaniji događaj u životu jednog pionira bila je štafeta, koja bi se počela trčati obično u nekom ustaničkom mjestu, pa bi se otuda u dva-tri mjeseca pronosila po čitavoj zemlji uzduž i poprijeko. Pored školske ploče obično smo imali skicu naše zemlje u koju se svaki dan unosio svjež položaj štafete. Tako je svatko znao gdje se štafeta trenutno nalazi, te kada bismo je mogli očekivati i u našem kraju. U tom čekanju bilo je i neke neizvjesnosti, jer baš kad bi se štafeta ustremila prema našem gradu i kad bismo je najnestrpljivije iščekivali, desilo bi se da iznenada skrene i odluta u neku susjednu regiju. A onda, nekako oko godišnjice oslobođenja našeg grada, štafeta bi nepogrešivo stigla i na naše ulice. Glavna ceremonija primanja štafete, njenog nodenja i ispradaja, odigravala se na središnjem gradskom trgu, na tribini izgrađenoj za tu priliku od jelovih dasaka i ukrašenoj narodnim dilimima i zastavama. Tribina je bila puna visokih gostiju, oficira, vojnika, omladinaca, boraca, a iza njih redovito je bio prisutan i gradski orkestar, koji je ved od rana jutra svirao borbene pjesme tako glasno da je čitav grad brujao od poletnih ritmova. Svečanost štafete mogla se usporediti jedino sa svečanim prvomajskim paradama, koje smo negdje od 1960. redovito pratili na televizijskim ekranima i poslije ih u domadim zadadama opisivali zanosnim i biranim riječima. Premda se štafeta zvala "omladinska", u njoj smo vrlo aktivno sudjelovali i mi pioniri, jer je bio običaj da na bini budu predstavnici čitavog naroda. Naša funkcija na dočeku bila je jednostavna, ali odgovorna. U nekoj estetički prikladnoj formaciji stajali smo sa zastavicama u rukama, smiješili se i izvikivali parole. U svibnju 1956. školski aktiv odredio je deset pionira koji de, svečano odjeveni u čistu pionirsku odoru, prisustvovati dočeku štafete na glavnoj tribini. Među tih desetero sretnika našli smo se Miki Grabar, Čedo Kralj, Ljubo Brabec i ja, a od djevojčica iz našeg razreda — Seka Živanovid i Irena Orešar, kasnije poznata kao velika i hirovita ljubav slavnog Delona. Moram odmah istaknuti da smo mi i prije bili aktivni, služedi kao pomodna snaga i dekorativni element pri raznim polaganjima vijenaca, posjetima kosturnicama, otkrivanjima spomen-ploča i slično, ali tako nešto važno i svečano poput dočeka štafete nikad nismo radili. Od uzbuđenja dvije nodi nisam mogao spavati, a majku sam, sve u strahu da mi kapa i marama nede biti dovoljno čiste, natjerao da ih čak dva puta opere. Ljubi Brabecu otac je nod prije dolaska štafete tumačio kako de se tamo na bini dolično ponašati, a Miki je pred ocem liječnikom uspio prikriti temperaturu od 39° C samo da ne bi izostao s dočeka. Ujutro, na sam dan oslobođenja grada, okupani prekrasnim proljetnim suncem i borbenim marševima gradskog "pleh-orkestra", stajali smo na bini, sretni, ponosni i do ušiju zaljubljeni u našu mladu domovinu. Medu grupicom promatrača, koji su se ved počeli okupljati oko bine, spazio sam, u izgužvanoj košulji i s hlačama na kojima su zijevala koljena, suhu, patničku figuru Jaromira Kralika, dvije godine starijeg klipana, koji je ved u to vrijeme polako postajao crna ovca naše škole. A onda sam skrenuo pogled s njega i upro ga u dugačku glavnu ulicu, koju su svi zvali korzo, čekajudi da se ukazu nosioci štafete mladosti 1956.

Drugo poglavlje I. Godine koje sam proveo u osnovnoj školi (1955.-1963.) predstavljaju sklop radikalno različitih vremena, u kojima su se zbivale takve promjene da prva godina mog školovanja gotovo da nema ničeg zajedničkog s posljednjom. Preobilje promjena, koje su se u tih osam godina zbile, kao da korespondiraju s preobiljem promjena koje doživljava sedmogodišnjak na svom putu do petnaeste godine. Ne samo da je društvo doživljavalo razne oblike otvaranja nego su se i naši privatni vidici otvarali i širili; sve manje smo bili djeca orijentirana na dom i roditelje, a sve više klipani koji osvajaju grad i otkrivaju njegove zanimljivosti i zavodljivosti poput korza, gradskog bazena, kinematografa, sajmova, stadiona, sanjkališta i slično. U tom pohodu na grad predvodnik nam je bio Jaromir Kralik, čije su dvije godine starosti više predstavljale takvu iskustvenu prednost da nam i nije mogao biti drugo nego voda. Školu smo polako, kako smo se bližili višim razredima, sve manje držali prostorom individualnih užitaka, a sve više prisilom i nuždom, koja veseli više naše roditelje negoli nas. Razlike u ovladavanju strogo propisanim gradivom sve su manje bile uzrok naših internih diferencijacija, te su kao statusna stvar bile mnogo značajnije našim naivnim roditeljima, koji su naokolo govorili: "Znate, moj mali je iz geografije pokazao zavidno poznavanje sjevernoafričkog reljefa, uključujudi i pustinju Saharu ..." ili: "Moja je kderka prva u razredu u poznavanju opnokrilaca..." Pa ipak, naš duhovni obzor nije se bitno mijenjao, jer smo i dalje pristajali uz temeljne vrijednosti kojima su nas učili društvo i škola. Tako pomak koji se u nama zbivao nije išao smjerom sumnji, ili alternativnih izbora, nego smjerom individualizacije. A to i nije bilo u raskoraku sa, kako se to u novinama rado piše — temeljnim opredjeljenjima vremena, jer je period "kolektivnosti po svaku cijenu" polako postajao dio prošlih vjerovanja. Što se tiče moje obitelji, tata je i dalje bio predan i aktivan partijski radnik, ali ga taj rad više nije otuđivao od kude. Više nije bilo "nodnih konzultacija", "odlazaka u bazu", "konzultacija s komitetom". Ako bi gdje zabrazdio, bilo je to iz sasvim apolitičnih razloga, što majka nije smatrala nekim osobitim poboljšanjem, ali je i dalje sve skupa strpljivo podnosila. Kao član partije, ona se svela na revnog platišu članarine i povremenog gosta u rajonskom partijskom aktivu, a sve se više bavila domadinskim novotarijama, što su se s vremena na vrijeme počele pojavljivati na tezgama takozvanog špeceraja. Ona je iskušavala upotrebne vrijednosti prvih juha u vredicama, razna novoizumljena zgušnjavala za "cušpajze", prve domade konzerve od neprobojnog lima, šarene deterdžente koji izvrsno peru samo neke vrste prljavštine, zasad nepoznate u našim sredinama, zatim različne ručne i nožne miksere, električne roštilje koji peku tako brzo da se devapčidi s njih ne skidaju nego spašavaju, i štošta drugo. Na mamin društveno-politički eskapizam tata je gledao prilično blagonaklono, jer je smatrao da je u ovoj mirnijoj političkoj klimi dovoljan samo jedan aktivist po kudanstvu, a taj je aktivist volio biti čist, ispeglan i sit. Nekad uzorna aktivistica, naša susjeda Eva Biser polako je u očima naše obitelji postajala primjer nepovoljne društveno-političke megalomanije, jer je zbog silnih dužnosti u našoj mjesnoj zajednici, koja se tada zvala rajon, ostavljala muža Edu da se prehranjuje jajima na oko, somericom na kruhu i konzervama sardina, što se, premda je medu tim namirnicama bilo i mesnih, zvalo golim vegetiranjem. U nedostatku neke bolje taktike, Edo Biser se riješio žene na osobit i sebi svojstven način. U svibnju 1959. jednostavno je umro nakon večere koja se sastojala od komada kruha, tvrdo kuhanog jajeta i litre čiste šljivovice. Na pogrebu mu je održan govor u kojem su istaknute tolike zasluge za narod da se uplakana Eva Biser morala osjedati kao da pokapaju nju samu. Te iste godine umro je drug Krešimir Kutljača, kojem je nad otvorenim grobom pročitan nešto prerađen govor što ga je on sam dvije godine ranije bio napisao u povodu smrti jednog zaslužnog građanina. I taj govor bio je pun zasluga za narod. Kad bi se sabrale sve te silne zasluge za narod, izrečene nad otvorenim grobovima raznih zaslužnih ljudi, čovjek bi pomislio da je narodu od svega toga toliko dobro da se naprosto topi od ugode i miline. Godine 1960. obnovio je drug Sivi radnički nogometni klub, ali pod drugim, mnogo razumnijim imenom NK Sloga, što je reakciji sasvim suzilo prostor za komentiranje poraza. Oslobođeni groznog imena, koje je poput imperativa stalne navale i pobjede lebdjelo nad njima, naši su momci ved u prvoj

utakmici nabili NK Bjelovaru dva gola vlastitim snagama, a tredi uz pomod suca, inače kudnog prijatelja druga Sivog. Nogometne utakmice u tom vremenu djelovale su mi čudno zbog jednog popularnog modnog artikla, koji je u slavodobitnom pohodu naprosto pregazio našu zemlju. Osobito se to osjedalo na najvažnijim i najposjedeni-jim utakmicama, kakve je moj otac zvao posve nejasnim nazivom "derbi". Na oniskim tribinama sjedilo je oko dvije tisude muškaraca, odjevenih u dvije tisude plavih šuškavaca i s isto toliko šuštavih kapa na glavama. Kad bi golman degažirao loptu, dvije tisude ljudi okrenulo bi se na drugu stranu, što bi izazvalo strahovito, jezivo šuštanje. Naročito intenzivno šuštanje, od kojeg ti se koža ježi, nastalo bi s pojavom prvih kišnih kapi. Tada bi se dvije tisude ljudi mašilo džepova, kako bi brzo izvukli složene šuškavce, od kojih se u tim godinama čovjek uopde nije razdvajao ni na tren. Godine 1961. moj otac digao je kredit i kroz vrata našeg doma ugurao kudnog monstruma istočnonjemačke proizvodnje, koji se zvao Favorit. Postali smo televizijska publika jednog nespretnog, trapavog eksperimentalnog programa. S početka sam u televizoru gledao neku vrstu mistične i zavodljive elektronske kištre, nejasne društvene funkcije, da bih mnogo godina kasnije shvatio da je televizijski program zapravo penetracija onog groznog filmskog žurnala u domove ljudi. Filmski žurnal, ili takozvana "predigra", koji su ti vrtjeli baš kad si nakon tri sata užasnog čekanja dobio kartu za Posljednjeg iz plemena Komanča, imao je osobitu strukturu. Prvo je išao izvještaj s neke sjednice, gdje su usvojene neke nerazumljive, ali vrlo pozitivne stvari. Zatim se u kratkom filažu pokazao posjet druga Tita i jugoslavenske delegacije nekim dalekim zemljama, što bi odmah bilo nadopunjeno izvještajem o tome kako je neka velika fabrika nasmijanih radnika ostvarila velike uspjehe i potukla sve proizvodne rekorde. Nakon toga išao bi sportski uspjeh, ako ga je bilo pri ruci. Recimo, kako smo zabili četiri gola Bugarima, a oni nama jedva tri. I na kraju ("Zucker kommt zu letzt") vijest o tome kako je lavica u nekom našem zoološkom vrtu donijela na svijet zdravo mladunče, kome su brižni čuvari dali ime Milentije ili slično. To da su mu čuvari dali ime imalo je svrhu da se pokaže kako o tim stvarima odlučuju radnici, a ne tamo nekakve uprave. E sad, kako je nesvjesna raja počela izbjegavati filmske žurnale, pušedi radije u foajeu kinematografa, vlast je smislila televizor i ugurala ga u domove, jer je glavni dio TV programa imao navlas istu strukturu. II. Na 33. stranici Mikijevog ogleda Povijest pornografije stoji jednostavna, ali prilično lucidna tvrdnja: "Naš čovjek, živedi u prostoru naglašene pornografske prohibicije, počesto je bio prisiljen projicirati pornografsku funkciju na svakodnevne i posve nepornografske fenomene. Pa kako bit pornografije nije određena intencijom, nego funkcijom, objektom pornografske percepcije često su postajala najrelevantnija umjetnička, ponajprije likovna i literarna djela". No, Miki ne bi bio Miki kad ne bi točnu opservaciju pokvario neumjesnom ili netočnom argumentacijom. Desetak redaka niže, svoju tezu prenošenja umjetničkog u sferu pornografskog, u poznim pedesetim godinama, on potkrepljuje Lawrenceovom knjigom Ljubavnik lady Chatterlej i Moravijinim romanima Ciociara i Dosada, koji su u nas objavljeni znatno kasnije. Što se pak primjera iz likovnih umjetnosti tiče, autor navodi Rubensove i El Grecove (?!) aktove. Tu vrstu "pornografije" Mikijeva studija naziva prilično proizvoljnim i mutnim terminom "sublimne pornografije", što bi kao oblik proizvoljnog određenja bilo čak i oprostivo kad bi se barem metodološki jasnije ekspliciralo. No, oprostimo Mikiju, inače zaljubljenom u riječ "sublimno". (U knjizi se pojavljuju i biseri poput "sublimnog koitusa", "sublimnog kastriranja", "sublimne inicijacije", čak se i nodna polucija na jednom mjestu naziva "sublimna ejakulacija"!) Prve primjerke "sublimne pornografije" u obliku engleske monografije Nudes ofEuropean Painting donio je u razred (čini mi se četvrti) tko drugi nego Čedo Kralj! Knjiga se razgledala potajno, za vrijeme odmora, a i kasnije, iza šupe u školskom dvorištu. Naše reakcije na ovo preobilje najizravnije putenosti bile su sve prije negoli estetičke. A komentarima, kojima je bilo pradeno listanje knjige, nedostajala je osnovna kultura uživanja u temeljnim likovnim vrijednostima naše civilizacije. — Ova plavokosa s golim sisama uopde nije plavokosa — primijetio je Miki Grabar, zadubljen u Manetovo remek-djelo iz 1875. godine.

— Budalo, gledaj sise! — lupnuo ga je po zatiljku Čedo, a zatim obrnuo stranicu i dodao: — Ova tu ima dobre sise, ali je inače sva flekava. "Flekavi akt" bila je zapravo fovistička majstorija Henrija Matissea Odaliska s bubnjem. — Za manje od pola sata pojebat de ih — protumačio je Ljubo situaciju na Rubensovoj Otmici Leukipovih kderi, nemajudi pojma što se zapravo događa s kderkama kalidonskog lovca. Osobito dobru prođu imale su blijedopute i korpulentne Renoirove Kupačice, kao i Parisova presuda istog autora, u kojoj je Miki pronašao stanovitu srodnost s klozetskim freskama, koje su predstavljale slično stilizirana naga ženska tijela. Svetogrdnosti ove usporedbe nismo uopde bili svjesni, jer tada nismo imali pojma o tome tko bi mogao biti taj Renoir. Mislim da su ovakvi i slični razgovori (koji de biti uobičajeniji desetak godina kasnije, kad i do naših strana dopre čuvena pornoosmica) naveli Mikija Grabara da na 62. stranici zaključi kako se "pornografska percepcija dijeli na individualnu, koja je poticajna i erotomanska, te na kolektivnu, koja je distancirajuda i ironična". Ova "distancirajuda i ironična" percepcija podrazumijevat de "umjetnost komentara", onu umjetnost koja de duhovitijim pojedincima donijeti gradsku slavu, zbog koje de uvijek i u svakoj prilici biti pozivani na filmske pornoseanse. Nakon -Nudes of European Painting-, Čedo Kralj donio je još nekoliko knjiga slične tematike s umjetničkim reprodukcijama ženskog tijela, ali se u njima vedina slika odlikovala modernističkom nebrigom oko izrade onih najbitnijih ženskih detalja. Zatim nam je uspio pribaviti i neku francusku knjigu u kojoj su muško-ženski odnosi bili naznačeni stiliziranim linijama, i u kojoj je ispod skice muškog spolnog organa u ženskom bila ispisana čudesna, nerazumljiva riječ imissio penis. — To na latinskom znači jebanje — rastumačio nam je Čedo Kralj i zatvorio knjigu, jer se ostatak njenog sadržaja bavio nezanimljivim pojedinostima rasta ženskog trbuha, a kao što smo svi znali, osobita vještina imissio penisa sastojala se u tome da se taj naknadni rast trbuha efikasno spriječi. U tom smislu upotrebljavale su se različite, nama još nepoznate vještine pod zbirnim nazivom "kontracepcija". I premda se, pišudi o takozvanoj "sublimnoj pornografiji", Miki Grabar morao sjedati našeg zavirivanja u Renoira, Goyu i Rubensa, njegov katalog "pornografskog u likovnom" svodi se ponajviše na one autore u čijoj se vizuri nazire jasan otklon od realističkog poimanja predmeta. Tako Miki na str. 34./35. ne spominje Renoira kao mogudu "pornografsku metaforu", ali oduševljeno nabraja slikare poput La-bissea, Delvauxa, Arcimboldija (opravdano se može posumnjati da mu je uopde vidio više od jedne slike), Maillola i Ken-netha Angera. Felixu Labisseu, štoviše, čitavu inspiracijsku osnovu sasvim pretjerano pronalazi u "skoptofilskoj fiksaciji". Premda bismo se mogli složiti s autorom Povijesti pornografije da u poznim pedesetim i ranim šezdesetim godinama pornografska dominanta pripada jednom izglobljenom išči-tavanju određenog žanra u visokoetabliranoj likovnosti, moramo mu zamjeriti što je, istražujudi dominantan tijek, ispustio one marginalne. A u tim godinama (Miki bi to morao pamtiti!) poznavali smo i mnogo izravnije žanrove pornografske umjetnosti. III. Negdje potkraj 1959., kada smo ved u dvije godine starijem Jaromiru Kraliku gledali neku vrstu duhovnog vode, odigrala se jedna fantastična zgoda koja nas je temeljitije uputila u "carstvo čula". Tog kasnog jesenskog popodneva, kad je nastava ved završila, sjedili smo na hladnom stubištu u školskom dvorištu i šutirali divlje kestene koji su popadali s drveta. Čekali smo da padne mrak pa da popušimo, onako svi zajedno, jedan Ibar, koji je Ljubo uspio drmnuti ocu. Kad je dvorište nestalo u mraku, zapalili smo cigaretu, koja je onda krenula ukrug. Ako se dobro sjedam, bilo nam je to prvo pušenje u životu. Prvi je povukao Ljubo, predao cigaretu Mikiju, zatim je pušio Čedo, a na koncu ja. Ne sjedam se više da li nam je duhan u tom času godio, ali znam da smo pušenje smatrali važnom pretpostavkom zrelosti. I baš kad je Čedo pogasio opušak o rukohvat dvorišnog stubišta, iz mraka je izronila silueta koja nas je sve prepala. — Pušite, balavci!

Svi smo odahnuli, prepoznavši u došljaku Jaromira Kralika, koga smo, kako sam ved napisao, zbog nepoznavanja drugih, prikladnijih čeških riječi, zvali Brambor, premda u njegovoj fizionomiji nije bilo ničeg što bi podsjedalo na krumpir. — Zajebi, Brambor! - odbrusio mu je Čedo, ustavši sa stubišta. — Zašto si došao? — Imam nešto zanimljivo. — Što? — upitao je Čedo. — Ovo! Rekavši to, Brambor nam pod nos tutne zatvorenu šaku. — Pogađajte! Nismo mogli pogoditi. Postoji milijun raznih stvarčica koje stanu u šaku. Onda Brambor rastvori šaku i na dlanu mu se ukaže običan elzet ključ. — Od kabineta — reče. — Što demo u kabinetu? — upitah radoznalo. — Pogledat demo ove zanimljive sličice — reče Brambor, vadedi iz džepa sitne komadide celuloidne vrpce. Našim tajnim putem, koji je vodio kroz prozor nužnika, ušuljali smo se u školu i kroz mračne hodnike krenuli gore, na kat, gdje se nalazio kabinet. U prostoriji koju su nastavnici, tko zna zašto, zvali kabinet, nalazila su se kojekakva skuplja i vrednija učila, poput zemljopisnih karata, ravnala i šestara za ploču, dijaskopa, episkopa, epruveta i menzura, kuhala i vaga, te još gomila sličnih koještarija. Tiho smo ušli u kabinet, gdje je Brambor vrlo vješto u mrklom mraku pronašao dijaskop i uključio ga u struju. Tiho, bez riječi, čak i pomalo preplašeni, gledali smo u bijeli pravokutnik koji je bljesnuo na zidu. A onda je Jaromir u prorez kudišta ugurao komadid celuloidne vrpce i na zidu su se ukazale nekakve sive i crne mrlje. — Koji ti je to vrag? — začudio se Ljubo. — Ništa se ne razaznaje. Čekajte, budale — šaptao je Jaromir — mora se i izoštriti. Uhvatio je potom objektiv i počeo ga zakretati. Polako, veoma polako, one mrlje na zidu počele su se pomicati, usloživši se konačno u jasnu crno-bijelu sliku. Na slici se vidio goli, dlakavi muškarac, s gadama spuštenim do gležnjeva, kako prinosi nabrekli ud stražnjici gologuze gospode, koja je klečala na raspremljenom krevetu. Zanijemjeli smo od iznenađenja, nesvjesni činjenice da fotografska emulzija uopde može registrirati tako bestidne radnje. U mraku kabineta mora da se čulo samo naše duboko disanje, pomiješano sa zvukom rashladnog ventilatora u dijaprojektoru. — Gdje si to pronašao? - prvi se snašao Čedo Kralj. — U jednoj očevoj knjizi. Mislim da nedostaje pola metra trake pa da vidimo kako joj ga stavlja. Nismo razumjeli njegovu primjedbu, jer nam je tehnologija filmskog zapisa u to doba još uvijek bila sasvim nepoznata. Šutke smo buljili u blještavu projekciju, koja je prikazivala jednostavnu pripremnu radnju što prethodi onom čuvenom imissio penisu, nesvjesni činjenice da se pred nama nalazi posljednji ostatak tragične filmsko-udbaške afere iz posljednjih dana 1948. godine. IV. Ako su u tim godinama briljantni aktovi velikih majstora mogli funkcionirati kao banalna pornografija, onda se tu radi o jednostavnoj imitaciji onog najprostijeg pornografskog žanra pornografske slike. No, u tom vremenu, moram odmah nadopuniti Mikijevu knjigu, postojalo je nešto što bismo mogli nazvati funkcionalnom imitacijom jednog mnogo složenijeg i intrigantnijeg žanra koji se zove "peep show". Suština "peep showa", kakav je danas rasprostranjen diljem bogatog zapadnog svijeta, sastoji se u tome što, osamljeni u svojoj kabini, kroz za to predviđenu rupicu ili prozorčid, virite u tuđu intimu. Ne moram ni naglašavati da "tuđu intimu" predstavlja pravi goli model, ili pornoprojekcija, te da način na koji je izvedena kabina predviđa mogudnost komotne masturbacije. Da biste uživali u takvom "peep show-u" u SR Njemačkoj, na primjer, potrebno je u prorez pored prozorčida ili ekrana ubaciti kovanicu od jedne ili više maraka, ovisno o tome koliko dugo želite gledati, ili koliko ste brzi u tim radnjama. U našem gradu uživati u "peep showu" moglo se i bez materijalne nadoknade organizatoru.

Ne znam jesam li ved spomenuo da je jedno od mitskih mjesta našeg gradida, gdje se odvijao najintenzivniji život mlađeg svijeta, bio gradski bazen ili kupalište, kako smo ga jednostavno zvali. Bazen je obično bio otvoren od 25. svibnja pa do prvih ozbiljnih jesenskih kiša, i to je bilo vrijeme otvorenog, zanimljivog i besplatnog "peep showa". Drvene, crvotočne kupališne kabine, izgrađene još davno prije rata, dijelile su se na ženski i muški blok. Kad biste predali ulaznicu upravitelju bazena i kad biste dobili vješalicu za robu, trebalo se samo polako i neprimjetno otputiti prema ženskom bloku kabina. Za ljetnih gužvi to i nije bilo tako teško izvesti. Sve kabine imale su bar po jednu, pa i više rupa, kroz koje se moglo zaviriti u susjedni separe. Te su rupe bile različita podrijetla; neke je izdubilo vrijeme, a neke pasionirani upražnjavatelji "peep showa". Kad biste ušli u kabinu, mogli ste sjesti, zaviriti kroz rupicu i prepustiti se čekanju i sredi. Jer, sasvim je jasno, sama činjenica da ste se dokopali kabine još uvijek nije garantirala ništa. U vezi s tim prepričavale su se mnoge anegdote, neke čak i vrlo tužne. Jedna od najtužnijih ticala se stanovitog Galileja, koji je provodio i po nekoliko sati u kabini. Jednom je tako, čučedi u mraku, uspio vidjeti golu direktoricu gimnazije, koja je imala više od devedeset kila, zatim predebelu trafikanticu iz kioska pored Okružnog suda, potom neku koščatu udovicu kojoj je grudnjak predstavljao oblik suvišna luksuza, te na koncu vlastitu baku. I sve to u jednom popodnevu! Taj Galilej provodio je toliko vremena u kupališnoj kabini da je na koncu ljeta izgledao kao osoba koja pati od kroničnog nedostatka pigmenta. Miki Grabar, opet, proživio je teške trenutke gledajudi kako se neki babac, u nedostatku prikladnijeg prostora, popisao na pod kabine. Neke su tragične face kroz prorez na kabini ugledale vlastitu djevojku u naručju drugog muškarca. Takvi bi se redovito odvikavali od ove ružne navade. Jedan neizlječivi i u gradu poznati ekshibicionist obično je koristio sasvim određenu kabinu, s tako velikom rupom da se kroz nju mogao proturiti ud normalnih dimenzija, što je redovito završavalo — ili vriskom zapanjene kupačice, ili zaglavljivanjem uda. Tih gnusnih radnji nije se libio samo zbog toga što je uza se uvijek imao liječničku svjedodžbu o vlastitoj neuračunljivosti. Jedna rezolutna ženska, koja bi danas valjda bila feministkinja, sasvim hladnokrvno je ugasila opušak na udu koji je provirio kroz onu rupu, rekavši mu: — A tko se to meni naviruje! Mnogi su govorili kako je njena akcija bila sračunata, to jest izvedena s umišljajem. Voajerska akcija koju smo Čedo Kralj i ja izveli u ljeto 1961. završila je sramno, jer je ženska u susjednoj kabini, prije no što de skinuti grudnjak, izvadila žvakadu gumu iz usta i zalijepila je na rupu, doviknuvši nam: — Klinci, zar ne možete drkati negdje drugdje! Rekla je to tako glasno da ju je, osim nas, čulo barem još trideset ljudi, koji su sa smijehom ispratili naš bezglavi bijeg iz ženske kabine. Otada, pa sve do posjeta Međunarodnom sajmu knjiga u Frankfurtu 1984., nisam upražnjavao ovaj intrigantni pornografski žanr. V. Negdje od četvrtog ili petog razreda, Ljubo, Miki, Čedo i ja smatrali smo se ved pravom klapom, jer nas otada nije vezao samo zajednički razred nego i cio niz izvanrednih svinjarija, koje smo uvijek bili spremni počiniti. Neku vrstu pridruženog člana klape, i idola, uživao je dvije godine stariji Jaromir Kralik - Brambor, koji je stanovao iznad kino-dvorane Romanija, gdje je mogao besplatno gledati sve one divne filmove koji su se u tom vremenu prikazivali. Tek de Bramborov odlazak u popravilište Filip Jakov izbaciti našeg druga Čedu Kralja na predvodničku poziciju u klapi. Jaromir Kralik, kao dijete bez oca, bio je lišen one vrste tutorstva koje te sprečava da se ved zarana počneš skitariti, pušiti, piti i jedinim pravim domicilom držati ulicu. I premda ga je otac lišio tog nezgodnog ograničenja objesivši se one davne 1948. godine, ipak ga je opteretio jednom drugom stvari — statusom informbiroovskog djeteta. Zbog tog statusa okolina i vlast gledali su na njega sa stanovitim nepovjerenjem, ali kad je negdje oko 1955. ta neslavna kvalifikacija donekle izgubila svoj politički značaj, postao je Brambor u pravom smislu slobodna jedinka. Ved u trinaestoj godini Jaromir je pušio, bar onoliko koliko su mu to materijalne prilike dopuštale, a u četrnaestoj se, osim s nama, družio i s nekim lokalnim razbijačima starijeg uzrasta. Ubrzo smo uvidjeli da je on zapravo neka vrsta dvostruke ličnosti; druženje s nama godilo mu je zbog užitka u statusu glavnog i najstarijeg, a kad bi se rastao s nama, odlazio je starijima, gdje je bio mali i posljednji, ali zato na izvoru vedih uzbuđenja i

važnijih iskustava. Ne znam koliko bi dugo njegova dvostruka egzistencija potrajala i kako bi sve to završilo, da se potkraj 1959. nije zbio skandalozan događaj o kojem je glas brzo obišao čitav grad. Te je godine Jaromir sa dvojicom dvadesetogodišnjaka pobjegao od kude, namjeravajudi ilegalno prijedi granicu, dokopati se Italije, a potom valjda i Amerike. U tom vremenu, kad vedina građanstva nije imala pojma o tome kako izgleda pasoš, predodžbe o Zapadu imale su karakter zavodljivih avantura. Uhvadeni su negdje oko talijanske granice, u blizini Ankarana, i provedeni milicijskim kolima u zgradu lokalnog zatvora. Kako smo poslije doznali, na miliciji su ga obilato ispreslušavali, zanimajudi se za mnoge stvari: "Nije li ga na to naveo koji od očevih prijatelja? Nije li ga na Zapadu trebala čekati kakva veza? Nisu li mu možda očevi prijatelji prvo nudili bijeg u Mađarsku? Nije li nakon Italije namjeravao pobjedi u Sovjetski Savez? Zna li on što je Kominform? Zašto su imali zalihu suhe hrane samo za dva dana? Kako se zove predsjednik Čehoslovačke Republike? Što misli o Dilasu? Sto su mu u školi govorili o zemljama Varšavskog pakta? ..." Jaromir vedinu ovih pitanja nije razumio, pa je rekao kako mu se čini da spomenuti Đilas nije predsjednik Čehoslovačke Republike, ali da de se još raspitati. Shvativši valjda da de odgovore na ona silna pitanja morati zatražiti od nekog drugog, poslali su ga u popravni dom za maloljetnike, u mjesto koje se zvalo sasvim neobično — Filip Jakov. Otuda nije uopde pisao, pa smo ga u tih dvanaest mjeseci — koliko je izbivao — gotovo zaboravili. A onda je, završivši tamo sedmi razred s prosječnom ocjenom 4,9, iznenada ponovo osvanuo u našem gradu. Bilo je to u listopadu 1960. godine. VI. Mnogo, mnogo godina kasnije, ved okaljan mnogim ružnim iskustvima, postavljao sam sebi jedno sentimentalno, patetično i pomalo zaludno pitanje: osim uspomena, što je zapravo ostalo od djetinjstva? Ulice rodnog grada, koje sam dobro poznavao, ipak su izmijenile svoj izgled, još više duh i značaj; na mjestima koja sam nekod obilazio, sada su se okupljali neki drugi ljudi, s drugim namjerama i drugim običajima. Svim školama koje sam pohađao izmijenili su fasade, nekima čak i krovne konstrukcije; u kina, gdje sam uživao u majstorijama Johna Waynea ili Garvja Coopera, ukrcali su nove, tapecirane stolice, a pod prestali mazati onim starim raskužnim sredstvom tako prepoznatljiva mirisa. Jedine dvije stvari koje bi me vratile u one davne godine bile su tople ljetne nodi pune mjesečine ili istom takvom mjesečinom obasjan snijeg. Kad bih se, došavši nakratko u svoj grad, kasno nodu vradao kudi, činilo mi se da me blještava mjesečina, što se probija kroz guste krošnje divljih kestenova, nepogrešivo vrada u godine minula dječaštva. Jednako tako dutio bih se i u snježnim nodima; moralo je biti samo dovoljno kasno, ulice prazne, a snježni pokrov još ne-iznakažen tragovima lopata i ralica. Dan uoči Nove 1961. godine, dakle na samu Staru godinu, zapao je gust, obilan snijeg, koji zbog posvemašnjih priprema za novogodišnje slavlje nitko nije ni pokušavao očistiti. Oni koji su smjerali večer provesti kod kude, držali su ga valjda prikladnim dekorom svečane nodi, drugi pak, koji su izlazili nekamo na doček, smatrali su da je pametnije navudi debele čarape i visoke cipele nego lopatati vani po studeni. A gradska služba, po svom starom običaju, nije se mnogo uzbuđivala. U našoj maloj kuhinji, zakrivena zaštitnim staklom pednice, cvrljila se novogodišnja purica, nad kojom je bdjela moja majka, dok je otac na ved katastrofalno raštimanom radioaparatu pokušavao postidi kakav-takav ton potreban za pradenje novogodišnjeg programa, u kojemu de dominirati skečevi s Jožom Šebom, Franom Pejkovidem, Bracom Reissom i Nelom Eržišnik, kao i tekuda hitprodukcija Anice Zubovid, Viče Vukova, Betty Jurkovid i Ive Robida. Psujudi neprecizni potenciometar, tata se zaklinjao da de ved idudu godinu dočekati uz TV ekran, Čkalju, Aleksida i genijalnog Radivoja Lolu Đukida. — Stanislave, zar ti ne bi mogao dodi kudi u jedanaest? — rekao mi je tata kad sam ušao u sobu, tražedi novu "dolčevitku", koja je tih godina predstavljala temeljni artikl modernog odijevanja. — Kog dete vraga raditi do jedan? — Pa, čekat demo Novu godinu. — Čekat dete Novu godinu! Pa ni tu ti nede pobjedi! Možeš je dočekati ovdje, s nama ... — Franjo, ja sam ga pustila do jedan! — doviknula je majka iz kuhinje. — Ti si ga pustila! — jedio se stari. — A tko ga hrani i oblači? To mi reci, tko ga hrani i oblači?

— To radimo zajedno — rekla je mirno majka, izvlačedi puricu. — To ne radimo zajedno, nego to radim ja! — krenuo je otac u kuhinju, spreman da se posvađa s majkom. — U ovoj kudi ja zarađujem! — Ma nemoj, molim te! I ja privređujem, i ja imam pladu ... — Ana, ti znaš da je tvoja prosvjetna plada takva da je u ovom trenu nije zgodno ni spominjati .. Iskoristivši ovu svađu, kao digresiju koja je pitanje mog izlaska učinila trenutno nevažnim, brzo sam navukao zimski kaput i izjurio van, krenuvši kroz dubok snijeg po Čedu Kralja, s kojim sam namjeravao podi na doček kod Mikija Grabara. U to vrijeme doček Nove godine predstavljao je svečan i važan oblik društvenosti, ali je u njegovoj osnovi bilo upra-žnjavanje prijateljstva, i to onog muškog. Bili smo važni sebi samima i takve smo prigode provodili u raznim prijateljskim nadmetanjima, među kojima su osobito bila popularna nadmetanja u duhovitostima i ekscentričnim gestama, koja su poslije postajala važna građa za prepričavanje. Djevojčice su mogle biti prisutne, ali njihova prisutnost još nije bila bitna, nego - prije bi se reklo - dekorativna. Alkohol uglavnom nismo dobivali, ili su nam ga dozirali u simboličnim količinama, pa je i po koji pijani eksces bio više fingiran negoli stvaran. U kudi Čede Kralja sve je bilo nekako prostranije i elegan-tnije negoli u nas, što se dalo objasniti ved poslovičnom spretnošdu njegova oca. Oni su imali više soba, deblje i šarenije tepihe, vedi bor, televizor s trobojnim filterom na ekranu i mnogo raznih figurica što su služile kao ukras. Tu vrstu ukrasa moja je majka nazivala poprilično nejasnim izrazom "ordinarni kič". Ja sam u svemu povlađivao mami, ali sam, za razliku od nje, držao da "ordinarni kič" ipak daje stanu veselost pogodnu za ugodnije stanovanje. Čedo me dočekao ved odjeven u novo odijelo, s kravatom na kojoj je bio naslikan Eiffelov toranj, te me poveo u svoju sobu. — Da vidiš što mi je stari poklonio za Novu godinu ... Krenuli smo dugim hodnikom prema njegovoj sobi. Za razliku od mene, imao je svoj kutak koji je okretajem ključa mogao pretvoriti u zabran za dosadne i ispitivanju sklone roditelje. To je bila stvar na kojoj sam mu ponajviše zavidio. Ušli smo u sobu, ali je nismo zaključali jer su njegovi roditelji ved otišli na doček u Gradsku kavanu, gdje su imali rezerviran stol. Na stolu u Čedinoj sobi stajao je novogodišnji poklon -primamljiv, lijep, veličanstven zapravo. Bio je to glomazan gramofon u zaštitnoj kutiji boje okera, s kožnatim poklopcem na kojemu je bio montiran velik zvučnik. U središtu kružne ploče pokrivene gumom nalazilo se valjkasto ležište za deset ploča, a pored ploče masivna ručica i regulator s oznakama 33, 45 i 78. Na kutiji gramofona bila su učvršdena kromirana slova SUPRAPHONE, što je zvučalo vrlo, vrlo strano. — Uvozni? — upitah zadivljeno. — Češki. — Ti su najcjenjeniji ... — Jasno — otpovrne on, pokazujudi na onaj prekidač. — Univerzalac! Ovo "33" ti je za longplejke, "45" za male ploče, a "78" ako imaš bapca s predratnim pločama "hizmasterzvojs" s naslikanim cuckom. — Imaš ploče? — Vidi ovo — reče on i mahnu pločom na kojoj su se nalazili besmrtni hitovi "Piove", "Io sono il vento", "Nessuno" i drugi. — Za sada, to je jedina uvozna, ali uskoro du dobiti Doris Day, Catarinu Valente i Perrvja Coma. — Stavi jednu. Čedo stavi jednu singlicu i uskoro smo, nosova pritisnutih o prozor, buljili van u snijeg i slušali "Ja pijem čašu gorkih suza". — Čuo sam da je Brambor nabavio neke američke ploče kakve čitav svijet sluša. — Otkuda? — začudih se. — Pa Brambor se vratio iz popravilišta. Nikad nisam pomišljao da bi se u popravilištu ... — Zato mi je to i čudno — prekine me on. — Otidi demo da ih preslušamo.

Slušali smo zatim "II mare" i "Autobus kalipso", a onda je Čedo Kralj, koga je tada dijelilo tako malo vremena od nadimka Delon, odjenuo zimski kaput, nabio na glavu šubaru i rekao mi: — Znaš, Debeli ... — Mogao bi me zvati po imenu. Upravo sam skinuo četiri kile — prekinem ga ljutito. — Znaš, Stanislave Ivančicu — nasmijao se on — dogodile su se neke nepredviđene stvari. Gledao sam ga u čudu. — Moram ti priznati da Novu godinu nedu dočekati s vama. — Nego? —Jučer je ovdje bila Irena. — Irena Orešar? — Da, Irena Orešar. Kog vraga se čudiš! Irena me pozvala da dođem k njoj. — Zaboga, što dete raditi kod Irene? Ručne radove? — E, tamo se malo drugačije čeka Nova godina. U parovima. — Pa šta deš tamo kad de svi biti u parovima? — upitah ga blesavo, užasnut činjenicom da de Čedo dočekati Novu '61. s nekakvim "babama". — Budalo, u tome i jest stvar! Irena nema para pa me pozvala. Mislim da nede biti loše. Plesat de se, zezati ... Okrenuo sam se i izjurio u nod da što prije ispričam ovu bedastodu Mikiju i Ljubi, u tom trenu nesvjestan da demo i nas trojica ved sljededu novogodišnju nod provesti na jednako glup način — u parovima. Tako de Nova '62. značiti strahovit raskid s tradicijom, i za moje roditelje i za mene. Oni de tu prigodu obilježiti uživanjem u novogodišnjem programu naše eksperimentalne televizije, a ja nevještim plesnim koracima s nekom mačkom iz sedmog ce. VII. One večeri kod Čede Kralja, fascinirani novim Supraphoneovim gramofonom i pločama, još uvijek nismo znali kakvu de važnu ulogu u našoj mladosti odigrati gramofon i gramofonske ploče. Jednako tako nismo znali da demo svu onu polivinilsku koještariju na 33 i 45 okretaja vrlo brzo početi smatrati običnim smedem, te da de nam neke druge, ili sasvim druge ploče, poslužiti kao — važno rečeno — prostor traženja vlastita identiteta. Te druge i sasvim druge ploče, ved one večeri uoči Nove '61., krile su se u nevelikoj privatnoj diskoteci našeg prijatelja Jaromira Kralika, čuvenog povratnika iz popravilišta. Kako nikad nismo saznali ništa pouzdanije o njegovim popravilišnim danima, činilo nam se da je Jaromir Kralik na neki posve misteriozan način nabasao na glazbu koju su izvodili James Brown, Little Richard, Chuck Berry, Golden Gate Quartet, te u svemu senzacionalni Elvis Preslev. Preslušavši te ploče, odmah smo shvatili da se tu ne radi samo o trenutnom opredjeljenju ukusa ved o čitavom svjetonazoru, tako da de ubrzo opcija između, recimo, Elvisa i sveg ostalog postati opcija statusnog karaktera. Slušati Doris Day, a zanemariti "Hound Dog", "It's Now or Never", "Love Me Tender" ili "Are You Lonesome Tonight" činilo te autsajderom, žigosanim šmokljanom, osuđenim na društvenu izolaciju, ponajviše na totalnu besperspektivnost u pogledu hodanja s djevojkama. Ugled Jaromirove diskoteke ubrzo ga je učinio nekom vrstom glazbenog mentora, upudenog gurua, koji nam dobrotvorno dijeli zrnca svojih posvedenih znanja. Naš glazbeni mentor upisao je 1961. gimnaziju, čime je njegov ugled dobio još jednu verifikaciju i potvrdu ozbiljnosti. Ubrzo je postao i najbolji učenik, čime se mogla odlučno opovrgnuti tvrdnja da ta vrsta glazbe pogubno djeluje na omladinu. Pa ipak, naše oduševljenje rock 'n' rollom bilo je ubrzo umanjeno spoznajom da smo za tu glazbu čuli ipak malo prekasno, da su oni stariji, kojima je pripadao i Brambor, u tome ved dvije-tri godine, te da je to okasnjelo ovladavanje Presleyem rezultat toga što smo se prije dvije-tri godine bavili klinačkim koještarijama. Zapravo, nismo mogli dugo uživati u Elvisu jer je prebrzo prohujao ovim prostorima, ostavivši nas u nekoj vrsti vakuuma sve do 1963. A te 1963. godine pojavit de se glazba koju demo uistinu modi držati svojom, isto onoliko gorljivo koliko de je naši roditelji držati tuđom.

VIII. Nikad zapravo nisam uspio shvatiti koje smo se to godine našli na stranputici. Je li to bilo onda kad smo počeli gledati kriminalističke i western filmove koje su u odgojnom smislu držali neprikladnima; ili one godine kad smo počeli slušati Presleva koga su smatrali trulim zapadnim atakom na socijalistički moral (dok su ga u isto vrijeme pobornici pravog američkog duha nazivali komunistom masne kose!). Nije li naša moralna dekadansa uslijedila po dolasku dugih kosa i traperica, ili mnogo ranije, pojavom žvakadih guma? Je li nas otvaranje granica i raskošna dioba pasoša učinila majmunoidnim imitatorima Zapada, ili bi nas zatvorene granice učinile još vedim nakazama? Jesmo li iz doba blaženog entuzijazma prešli u godine skepse zbog nekih širih, globalnih društvenih kretanja, ili samo zbog odrastanja? Osobito čudan primjer, kako u moralno-pedagoškom, tako i u ideološkom pogledu, predstavljao je moj otac Franjo. Nisam siguran da je njegovo ponašanje osobito indikativno za razumijevanje jednog vremena na prekretnici, ali je razumijevanje moje privatne sudbine gotovo neodvojivo od njegovih nazora, ili od hirova što ih je držao nazorima. Kao nenadano i pomalo naprasno osviješten komunist, on se 1945. godine sav predao stvarima opdeg progresa. Progres je tada, kako mi se po očevu pričanju čini, bio strašno jednostavna i razumljiva kategorija: trebalo je iskorijeniti sve staro i nadomjestiti novim. Problematiziranje ove operacije pripada kasnijim godinama, kada su se počela javljati nadasve čudna mišljenja da sve staro nije baš uvijek loše, kao što i sve novo nije neminovno dobro. Raditi na stvarima progresa pretpostavljalo je iznalaženje pogodnog uzora i nadahnuda. Kao i čitavoj njegovoj generaciji, mom ocu osnovni uzor-model bio je Istok, tj. Sovjetski Savez. U tom smislu dobar, ali i nezgodan dokaz jest ime kojem sam pukom slučajnošdu (hvala Bogu!) uspio umaknuti. Nakon što je 1948. došlo do naglog raskida s velikim i slavnim izvorom nadahnuda, otac je u svojoj rusofo-biji čak i pretjerivao ... Kad su se sredinom pedesetih godina, bar prividno, normalizirali odnosi sa Sovjetskim Savezom, jad mog oca tek donekle je umanjivala činjenica što de sada pogranična zona uz rijeku Dravu biti pogodnije i normalnije mjesto nedjeljnog ribolova. Možda baš zbog toga što se gorko i neutješno razočarao u Rusima, dalo bi se zaključiti da de otac gajiti bar malo više tolerancije prema mom benignom amerikanofilstvu, koje je u tim godinama počivalo na rocku, modi i sličnim koještarijama. Ali, brus! U Preslevu je vidio poguban utjecaj Zapada, žvakade gume i traperice bile su truli kapitalistički proizvod lansiran posredstvom CIA-e, u westernu i krimidu gledao je revitalizaciju nakaradnog građanskog morala, bolje redi — amoralnosti itd. Možda dete pomisliti da je čovjek htio biti svoj, oslobođen svih istočnih i zapadnih duhovnih i materijalnih importa. Ali, ne, vrlo rado je kupio istočnonjemački televizor, a još radije zapadnonjemački. Sasvim se ugodno osjedao u talijanskoj košulji i austrijskim mokasinkama, koje je majka 1965. donijela sa sindikalnog putovanja prosvjetnih radnika. Volio je ruske romanse (istočni lager) i talijanske kancone (NATO), ali je demonstrativno bacio u ped ujakovu šubaru (Var-šavski pakt), kao što je jednako demonstrativno gasio radio kad bih slušao Buddvja Hollvja (CIA). Detaljna analiza ovih postupaka možda bi pokazala da je zapravo fingiranjem ideoloških stavova prikrivao svoju vlastitu izgubljenost u jednom neurotiziranom, hladnoratovski raspoloženom svijetu, ali bi takvom analizom moj otac Franjo jednostavno obrisao dupe. — Sve je to zato što osjeda da više nije jedini i svemogudi gazda — rekla mi je jednom majka u povjerenju. — Nego tko je onda, boga vam vašeg! - zacijelo bi rekao tata da ju je mogao čuti. Uopde, kako je vrijeme prolazilo, tata se sve više ponašao kao da se na sve strane kuju urote protiv njega. Različite mjere, novi porezi ili poskupljenja bile su urote protiv njegovih financijskih potencijala, užas na televizoru predstavljao je urotu protiv njegova ukusa i duhovnih potreba. Vječiti porazi naših nogometaša protiv Mađara predstavljali su urotnički atak na njegov nedjeljni mir, a mi ukudani, majka, ja i šest godina mlađa sestra Zvjezdana, bili smo najgori urotnici koji parlamentarnom vedinom ugrožavamo nepovredivost njegove lisnice. — Svi vi pušete u jednu tikvu! — predbacivao nam je poslovicom koja je imala demaskirati i žigosati naše urotničke nakane.

Pa ipak, premda je uvijek bio protiv svega, sve je, zapravo, dopuštao. Imao je u karakteru nešto od pustinjskog trgovca sitnicama, koji bez temeljita cjenkanja nede prodati ni stvarčice. Tako bi i on, primjerice, na neki od zahtjeva koji bi tangirao sadržaj njegova "geltašla", izazvao svađu u kojoj je prijetio da de nas sve ostaviti i pobjedi u Laos, majka otvoreno najavljivala rastavu, sestra plakala, a ja spominjao mogudnost definitivnog bijega od kude, da bi na kraju ipak bilo sve riješeno u našu korist, što njega, ved koji sat kasnije, nije ni najmanje uzbuđivalo. Zapravo, kad danas malo bolje promislim, držim da su očev nezgodan karakter i hirovi, koje je tako principijelno zastupao, posljedica toga što je i on, baš kao i mi, početkom šezdesetih godina počeo polako napuštati fazu entuzijastičkog pristajanja uz sve, pretpostavljajudi vlastite prosudbene modi ideološkim floskulama. Pa ako su to bile crte prvih blagih razočaranja, onda ih valjda valja pripisati onom što se u tom desetljedu događalo: razlozima privredne reforme, prvim javno iznijetim kritičkim stavovima, odlasku prvih prividno nedodirljvih funkcionara, ili tek umoru i prvim znacima nastupajude starosti. Ako je još 1958. ili 1959. tvrdio da ničeg neobičnog ne vidi u domadoj zadadi "Kako ja i moja obitelj gledamo na revolucionarne promjene u našem društvu", koju su nam zadali preko subote i nedjelje, ved 1963. gunđao je čitajudi naslove u novinama, govoredi kako se ne slaže s ovim ili onim. Pa ipak, premda mi danas sudbina mog oca ne djeluje kao sudbina sretnog čovjeka, fascinira me svojom idealnošdu, jer je tata uistinu bio sve što je u tom vremenu mogao biti. Prošao je neobičan put od avanturista i apolite, preko oduševljenog graditelja novog društva, sve do staračkog negiranja svega postojedeg. Osim ako ta i takva sudbina nije opde mjesto, gola stereotipija jednog vremena koje se nadvilo nad uzroke vlastite duboke krize. IX. U višim razredima osnovne škole počeli su nas voditi vlakom u Zagreb, taj, za nas, prozor u svijet, kulturu, tehnologiju ... Osnovni razlog bilo je podizanje naših duhovnih obzora, što se nastojalo postidi gledanjem Labuđeg jezera, Krležinih drama, Nikole Šubida Zrinskog i drugih dramskih, opernih i baletnih remek-djela. Sad, namjera je uistinu bila misionarska, ali je realizacija jasno pokazivala onaj grubi raskorak između ideala i stvarnosti. Naime, mi smo se radovali kolektivnoj vožnji vlakom, igrama u kupeima (što da radi ovaj "fant"?) i besciljnoj skitnji po gradu. Miki, Ljubo, Delon i ja, a počesto i Brambor, ulazili bismo na jedan ulaz u kazalište, a na drugi van. Nakon toga smo jurili u kino Kozara, Zagreb ili Central i gledali razne perfektne filmove, mnogo dinamičnije od Labuđeg jezera i Glembajevih zajedno. Filmovi su se zvali Crveni krug, Strijelac u zelenom, Eldorado i slično. Zahvaljujudi toj okolnosti, naše poznavanje filma oduvijek je bilo na zavidnoj visini, a upudenost u balet i operu nikakvi. Ljubo Brabec, na primjer, sve do prvih studentskih dana mislio je da je Labuđe jezero opera, a Maja Bezjak operna primadona specijalizirana baš za tu stvar. Miki Grabar čak je izgubio jednu okladu, uporno tvrdedi da se u Agoniji (?!) Miroslava Krleže razrađuje agonija jednog galicijskog vojnog logora. Ali, što se tiče Sedmog kriza, Sedmog vela, Sedam samuraja i Sedmorice veličanstvenih, tu nikakvih zabuna nije bilo. Pa ipak, ti kolektivni posjeti zagrebačkim teatrima za mene su značajni zbog jednog sasvim drugog razloga. U proljede :¦. 1963., uljuljkan kloparanjem prastare željezničke kompozicije, negdje na polovici puta, postao sam svjestan jedne životno važne činjenice, postao sam svjestan prisutnosti dvije godine mlađe učenice šestog ce razreda — Sonje Grabar. Na tom putu, sjededi točno nasuprot meni, Sonja je bila sva rumena, glatka, živahna, pod tankom i čednom mucastom majicom nazirale su joj se tek propupale djevojačke grudi, dok su joj se bedra jasno ocrtavala u uskim tamnoplavim lasteks hlačama, koje su bile neka vrsta kombinacije trikoa i trenirke. Sjedam se da je netko, držedi moju polomljenu olovku u zatvorenoj šaci, rekao: — Što da radi ovaj fant? Miki, koji je bio zadužen za taj dio igre, otpovrnuo je: — Neka poljubi moju sestru! Poljubivši prvi put u životu Sonju Grabar, sestru svog najboljeg prijatelja, pitao sam se kako to da tu djevojku nisam ved ranije zamijetio. Valjda zato što sam bio vedi klinac no što sam u toj dobi trebao biti. Nakon tog putovanja u Zagreb, gdje sam umjesto na Prodanoj nevjesti, s Ljubom i Čedom

Delonom, zaglavio na spektaklu sasvim neodgonetljiva naslova — Sodoma i Gomora, uspio sam s posve jasnim ljubavnim nakanama smršaviti osam kila i riješiti se aktualnog nadimka Dembo. Potaknut mojom redukcionom dijetom, otac je rekao: — Da si vidio mene u tvojim godinama! Uvijek zabrinuta majka samo je uzdahnula: — Ako ovako nastavi, dobit de tuberkulozu, koju unatoč otkrivenom streptomicinu smatram neizlječivom bolešdu! Sestra je okrutno i hladno izjavila: — Ostalo mu je još dosta sala oko struka i na guzici. Dakle, ovu radikalnu promjenu zamijetili su svi, osim ... osim Sonje Grabar! X. Tog istog proljeda, sjedam se još odurne kiše i vjetra što je lomio suho granje prastarih divljih kestenova u gradskom parku, izišli smo iz lokalnog kinematografa Miki, Ljubo i ja, te nataknuvši vindjakne na glavu, pojurili do drvoreda koji nas je mogao koliko-toliko zaštititi od pljuska. Zbili smo se pod gustu krošnju, čekajudi da prestane padati. Film koji smo upravo vidjeli predstavljao je mučnu dramu, kakve smo označavali žanrovskom naznakom "psihološka gnjavaža". U njoj glavni lik, inače činovnik posve nezanimljiva habitusa, sređuje neke tipove koji su mu upropastili sestru u pogledu njene ionako dvojbene čednosti. Stvar se jedino jako dojmila Mikija Grabara, koji je bio duboko zamišljen, neveseo i gluh na naše ironične primjedbe. — Jeste li vidjeli kako ih je sredio, gadove? I ja bih isto ... ti bokca, pa ne smiješ pustiti da ti sestru onako ... — rekao je iznenada, pljunuvši ljutito u lokvu koja je rasla pod našim nogama. — O čemu to govoriš? — upitao ga je Ljubo, valjda ved zaboravivši problemsku razinu filma. — O sestri! Tip nije imao izbora; morao je osvetiti sestru. — Kakvu sestru? — zinuo sam. — Onu iz filma — procijedio je Miki zlovoljno. — Zar i ti ne bi uradio isto? Pa i ti imaš sestru. — Ah, da ... — promrljao sam, istinabog ne misledi na svoju sestru Zvjezdanu, nego na njegovu sestru Sonju. U glavu mi se iznenada usjekla neugodna spoznaja da Miki najvjerojatnije pripada onom staležu idiotske brade koja na spomen sestre vade nož. I kako sad realizirati tajne nakane u pogledu simpatične mi Sonje, kad je brat ljubomorni manijak, a uz to i moj najbolji prijatelj? Kad se ta novonastala okolnost dovede u vezu s traljavom taktikom, ljubavnim neiskustvom i nedostatnim zavodničkim argumentima, što je sve bilo obilježje moje ljubavne tendencije prema prijateljevoj sestri, učinilo mi se da de mi trebati više od tisudu godina da se nekako dokopam Sonje. I, jasno, moje prve akcije predstavljale su pravi fijasko, tako da je ona i nakon nekoliko idudih mjeseci i dalje bila nesvjesna postojanja mene kao muškarca. Priznajem, moje inicijative baš i nisu imale neki jasno artikuliran ljubavnički karakter, nego su, onako, trebale staviti uočljiviji akcent na moju prisutnost. Ako je u njima i bilo nečeg što se dalo protumačiti kao emotivna naklonost, onda je to bilo toliko šifrirano da se tome jadna Sonja nije mogla ni domisliti. Moji prijedlozi da joj rastumačim neke teško razumljive probleme iz matematike pokazali su se žalosno neadekvatnim, jer je Sonja sudjelovala u međuopdinskim natjecanjima mladih matematičara te je u toj domeni bila više "doma" od mene. Zatim sam joj, bududi da je Miki izjavio da rado čita, poslao neke knjige na posudbu, rekavši da ih ne mora ni vradati. Vratila mi ih je po bratu, uz napomenu da predstavljaju najteži šund. Da stvar bude gora, uz svezak mojih "rose romana", koji su trebali odigrati ulogu nove šifrirane poruke, poslala mi je i jedan primjerak nekog Zilahvjeva romana. — Neka to Stanislav pročita, pa da vidi što je prava literatura — poručila mi je po bratu. Zatim se zbila i ona čuvena "afera američke vjetrovke", u kojoj sam nazirao stanovitu mogudnost da se istaknem pred Sonjom. Naime, ona ista tetka Rožalija, koja je u Americi boravila još od predratnih godina, poslala je Mikiju izvanrednu avijatičarsku vjetrovku s oznakom časničkih činova i američkom zastavom na rukavu. Ta vjetrovka imala je vrijednost relikvije; po čitavoj školi o njoj se pripovijedalo s najvedim divljenjem, a navečer na korzu zavidni pogledi mjerkali su Mikija sa svih strana. Pričalo se čak da je i Elvis Preslev, u nekoliko prilika, snimljen u istoj takvoj vjetrovki, ali se to nije dalo dokazati.

U vrijeme najvede slave avijatičarske vjetrovke došlo je do pravog političkog šoka i naglog otrežnjenja. Nastavnica fizike, inače partijski sekretar škole, zamalo se onesvijestila spazivši Mikija u mrskoj kapitalističkoj uniformi, s američkom zastavom na rukavu i činovima imperijalističke vojske na reveru. Drugarica Lenjin, kako su je otada interno zvali, naredila je Mikiju da taj užas smjesta skine sa sebe i zatražila da ved sutradan dovede oca na razgovor kod direktora škole. Ujedno je pokrenula inicijativu ustanovljivanja političke odgovornosti svih onih nastavnika koji Mikija nisu upozorili na ideološku opasnost od njegove vjetrovke. Tako je nedužna vjetrovka zamalo postala osnova partijske diferencijacije na školi. Na upit zašto je to nosio, Miki je, pravedi se blesav, tupavo odvratio: — Zbog hladnode, drugarice nastavnice ... — A znaš li ti, učenice Grabar, da je to uniforma jedne re akcionarne, imperijalističke vojske i da je od tih činova do kukastog križa samo jedan korak? — Taj korak ja, drugarice nastavnice, nedu nikad učiniti, jer su oni s kukastim križevima ubili mog djeda i baku — rekao je Miki, posluživši se ordinarnim lažima, jer sam znao da mu djed i baka još iz Slavonije šalju pakete pune kulena, švargla i špeka. — Dobro, dobro — malo se smirila drugarica Lenjin. — Nisi ti kriv. Krivi su oni što te nisu upozorili. Sutra svakako pozovi oca. Te iste večeri rekao sam Mikiju, pred Sonjom, naravno: — Kao predsjednik razredne zajednice, ja du te braniti. Ne znam kako bih ga to mogao braniti i do koje mjere bih se i sam zapetljao, da se nije dogodila jedna nepredviđena stvar, koja je moju odvjetničku akciju učinila suvišnom i deplasiranom. Naime, sutradan, baš kad smo imali biologiju koju nam je predavao drug direktor, netko je zakucao na vrata. — Izvolite! — rekao je direktor, odloživši prepariranog gmaza na katedru. Na vratima razreda pojavio se dr. Slavko Grabar u istoj onakvoj vjetrovci, sa činovima i zastavom na rukavu. — Kakvi su to problemi, Igore? — upitao je s vrata ugledni kirurg. — Ma, ništa, ništa, Slavko ... — uzmuvao se direktor, sav zbunjen, jer je dr. Grabar s vremena na vrijeme nešto prčkao i po njegovoj utrobi. — Ona Vera opet traži dlaku u jajetu. Zatim je direktor prišao vratima, ljubazno uhvatio doktora pod ruku i izišao s njim na hodnik. Poslije, kad sam iz perspektive zrelosti razmišljao o ovom događaju, učinilo mi se da je to bio prvi obračun s dogmatskim snagama u našem društvu kojem sam i sam prisustvovao. Jer, na kraju, deblji kraj "afere američke vjetrovke" izvukla je nastavnica Vera, koju su smirili i prisili joj onaj nadimak tako prikladan najpravovjernijima. Druga mogudnost da se istaknem pred Sonjom zbila se najednom sastanku literarne sekcije, u kojoj smo i Sonja i ja sudjelovali. Zapravo, da budem iskren do kraja, u literarnu sekciju upisao sam se samo zbog nje, inače kojega bih vraga tamo radio! Na jednoj od dosadnih literarnih sesija, koje sam provodio krišom pogledavajudi prema Sonji, dali su mi zadatak da kod kude napišem humoresku koja de se poslije čitati i obrađivati. Trebao je to biti ogledni rad kojim se pokazuje i dokazuje da smo shvatili sve ono što je voditelj sekcije o tom žanru tumačio. Proveo sam nekoliko dana nagnut nad bijeli papir, ali sve što sam uspijevao iscijediti iz glave bilo je sve prije negoli smiješno. Jednu od "probnih" humoreski pročitao sam mami i tati. Tata je nešto hmrknuo sebi u bradu, a majka je krišom obrisala suze, koliko ju je ganula tužna sudbina junaka humoreske. — Probaj s ovim — rekao je otac, izvadivši iz ormara pohabanu knjigu i bacivši je preda me na stol. Na knjizi je pisalo: 99 najljepših humoreski, od Boccaccia do Dopida. — Ali, Franjo, navodiš dijete na prepisivanje! - vrisnula je majka, umalo prekrenuvši lonac iz kojeg se pušila večera. — Ono što je napisao sasvim je dobro. — Možda, ali je tužno ... i nema veze s humoreskom — rekao je posve mirno otac, predajudi se jutrošnjoj Borbi. — Ali, prepisivanje je neka vrsta duhovne krađe! — Pa šta — promrmljao je otac. — Evo, u ovim novinama je najmanje pola toga prepisano! Opdepoznata je stvar da su ljudi, što se tiče ljubavi, uglavnom okorjeli makijavelisti. Svako je sredstvo dobro ako ih odvede do srca ljubljene osobe. Ili bar do nekih drugih organa. Na majčino

zaprepaštenje, uzeo sam tih 99 bumoreski i za potrebe literarne prezentacije odabrao jednu dosta zgodnu, od stanovitog Čehova. Nezgoda je bila u tome što se radnja humoreske zbivala u nekakvim hladnim sibirskim ambijentima, tako da sam joj radnju, za svoje potrebe, morao prebaciti u bosansko mjesto Cazin. Kad je stvar bila okončana, sretno sam odahnuo, svjestan da u ruci, držim adut kojim du slomiti Sonjin otpor. Na ovom mjestu moram uvesti vrlo nezgodnu prisutnost stanovitog Goge Jazbinšeka, školske zvijezde, asa literarne i drugih sekcija, natprosječnog talenta iz susjednog razreda. Sve čega bi se dotakao Gogo Jazbinšek pretvaralo se u čisto zlato, te postajalo novo sredstvo potkrepljivanja mita "najboljeg na školi". Pobjeđivao je na svim školskim natjecanjima u svim duhovnim i intelektualnim disciplinama. Dok su drugi prčkali po drvenim računaljkama, on je vadio druge korijene kao što se vadi salata iz rabatla. Dok su se drugi mučili s osnovama evolucije, on je ved znao na latinskom osnovne dijelove vrtnog puža (Helix pomatia). Dok smo mi ostali u muzičkom odgoju došli tek do osnovnih spoznaja o tonskoj ljestvici, Gogo je ved svirao sonate, neke čak i mnogo brže no što je trebalo. Njegove pjesme, sastavci i slične literarne stvari vlastite izrade razdragani su nastavnici u zbornici prepisivali i nosili kudama, a njegov akvarel Kosovka djevojka i dan-danas visi uramljen na zidu školske zbornice. Osobito talentiran pokazivao se u umotvorinama domoljubne i revolucionarne tematike. Jedan od takvih sastavaka, dok smo još bili u nižim razredima, odnio je direktor drugu Sivom. Drug Sivi je to pročitao i žmirnuo, a onda upitao: — A kakav je iz fudbala? Dakle, Gogo Jazbinšek, koji je, uzgred budi rečeno, jedino u "fudbalu" bio nikakav, prisustvovao je dakako i toj slavnoj večeri na kojoj sam trebao pročitati svoju humores-ku iz pera druga Čehova. Dok sam čitao tekst, čitava sekcija urlala je od smijeha, a negdje od pola, polako su počeli pogledavati Gogu Jazbinšeka, čiji sam status najboljeg u svemu svojom humoreskom ozbiljno ugrozio. Vidjevši kako Sonja uživa u duhovitostima, zadrhtao sam od zadovoljstva i nastavio čitati sve poletnije. A kad sam završio, nastao je muk, koji je voditelj literarne sekcije nazivao "interpretativna pauza". Nakon toga trebala je uslijediti diskusija s raznim kritičkim opservacijama tipa: "autor ima nerv za proživljeno", "likovi su osobito uspješno oblikovani" i slično. Kao i obično, prvo pitanje postavio je Gogo Jazbinšek. Rekao je: — Je li majstor humoreske Anton Pavlovič Čehov stvarno tako dobro poznavao kraj oko Cazina, ili se tamo živi vrlo slično kao i u Sibiru? Dok me polako oblijevao znoj i dok sam unezvijerena pogleda lutao po učionici, krajičkom oka spazio sam na klupi Goge Jazbinšeka knjigu 99 najljepših bumoreski. Nakon tog pitanja počelo je Gogino bespoštedno demaskiranje moje prljave literarne rabote. Stajao sam ispred razreda, sav crven u licu, znojan i zajapuren, beznadno gledajudi u Sonju, koja se podrugljivo smješkala. Mora da su se tako osjedali izdajnici zemlje u trenu kad tužitelj iznosi detalje njihovih sramnih nedjela. Situacija u kojoj se nazirao literarni pad Goge Jazbinšeka, brzo se pretvarala u njegovu veliku pobjedu. Te večeri izgubio sam ugled, izgubio sam i Sonju, a uzgred izbačen sam i iz literarne sekcije. Ovo posljednje smatrao sam najmanjom tragedijom, jer sam ved tada shvatio da pri pisanju nikakve sekcije nikom ne mogu biti od pomodi. I poslije, kad se ovim poslom počnem iole ozbiljnije baviti, ova frustracija iz djetinjstva držat de me uvijek podalje od sekcija, kružoka i društava onih koji su sebi uvrtjeli u glavu kojekakve literarne preokupacije. Od tog dana, dana moje prve književne krucifikacije, Sonja Grabar upustila se u kratkotrajnu, stidljivu, romantičnu vezu s Gogom Jazbinšekom. XI. Razdoblje prvih ljubavnih interesa idealno se poklapa s periodom prvih seksualnih interesa. Isprva se, naročito u dječačkim krugovima, ne uočava neka izravna veza između ta dva interesa, jer se ljubavni interes obično drži tajnim i strogo privatnim, dok se seksualni namjerno pretvarao u prostor javnog izricanja autentičnih, a još češde izmišljenih iskustava. Prvi od dva navedena interesa drži se gotovo sakralnom duhovnom potrebom, dok se u drugom realizira društveno-kompetitivna funkcija, što de Miki Grabar u fusnoti knjige vrlo točno naznačiti dječačkom maksimom: "Više vrijedi onaj koji više jebe!" Sad, u onim čednim vremenima, posve sam siguran da nitko od nas osmoškolaca nije vršio

tu funkciju, ni u njenom aktivnom ni u pasivnom obliku, ali je načelnih hvalisanja, pa i nasjedanja na ta hvalisanja — uistinu bilo. "Interes za pornografiju", piše Miki Grabar u svojoj Povijesti pornografije, "pada u period prvog seksualnog zrenja" (ne znam zašto Miki nigdje ne koristi riječi "pubertet" i "adolescencija", premda, opdenito uzevši, uživa u ozbiljnim, znanstvenim i, po mogudnosti, latinskim terminima) "jer je pornografija najjednostavnije otjelotvorenje tog istog interesa." Interesa drkanja, grubo bih nadopunio ovu nedostatnost Mikijeva teksta s 26. stranice. No, Miki Grabar kao da ne uviđa svu širinu onog što naziva "rana spolnost ili seksualnost". To je za njega samo ženska, odnosno pornografija kao supstitut ženske (napominjem da je Povijest pornografije pisana iz ortodoksno falokratske ili seksističke vizure, tako da se djevojčica/djevojka kao konzument pornografije ili protagonist samozadovoljavanja nigdje i ne spominje). Dakle, sužavajudi namjerno ili slučajno interese rane spolnosti, Miki zaboravlja na sve ono što nas je u toj dobi zanimalo ili uzbuđivalo; zaboravlja na fenomene poput misterija rađanja, kontracepcije, principa homoseksualnosti, fetišizma, zoofilije, voajerstva i slično. Ono čime se, govoredi o toj sferi seksualnosti, najviše bavi jest masturbacija (str. 44.-46.), o kojoj navodi sve što je uopde mogao napabirčiti po raznim bizarnim knjigama. Piše o načinu na koji srednjovjekovni zakonici tretiraju masturbaciju, navodi stav Tome Akvinskog koji masturbaciju drži grijehom pogubnijim od bludničenja, zgraža se nad Diogenom koji se skupa s učenicima na taj način olakšavao na atenskim trgovima, spominje Brow-Sequarda koji je ovu vještinu preporučivao svojim kolegama akademicima (kako li su to uspijevali u toj dobi!), analizira Sartreovo viđenje onanije kao poroka, a poroka kao ljubavi prema porazu, a nigdje ne spominje, niti izravno priznaje, kako je onanija ili masturbacija bila jedini oblik spolnih radnji koje smo u tom vremenu znali i mogli upražnjavati. Kao da je zaboravio kako je potajno masturbirao, skriven u grmlju, promatrajudi susjedu Matildu Kos koja se sunčala bez grudnjaka. U tom trenu zacijelo mu ni nakraj pameti nije bilo da je onanija u egzistencijalističkoj perspektivi tek ljubav prema porazu. Isto je tako zaboravio kako je u osmom razredu Delon, u bočici od benzina za čišdenje mrlja, donio oko decilitar vlastita ejakulata (zasigurno plod višednevnih napora), koji smo ozbiljno razgledali i zbog bjeline držali sasvim zrelim. Jer, Miki i Ljubo su tvrdili da je njihova sperma, koju smo tada nestručno zvali "jeb", žalosno prozirna i kao takva sasvim nezrela. Jaromir Kralik masturbirao je u posljednjem redu polupraznog kina Romanija, prvog dana prikazivanja sjajnog etnološkog filma Posljednji raj, u kojem se prikazuje uzbudljiv i idiličan život domorodaca s otoka nekog dalekog arhipelaga. Najuzbudljivija stvar u tom životu jest to što domorotkinje ne nose ništa na grudima, a ispod grudi jedva nešto. Masturbirao je samo prvog dana prikazivanja, jer je to u idudim danima postalo nemogude, bududi da je film iznenada postao tako popularan da se ved drugog dana tražila karta više. Naravno, masturbacija kao prvi oblik seksualne aktivnosti nije bila tek glupo, mehaničko micanje rukom, nego je podrazumijevala cio niz složenih okolnosti. Uz "masturbantski subjekt" bio je potreban emitent podražljivih sadržaja, što je ponajčešde bila pornografija (pornografska slika ili tekst), neka druga stvar u pornografskoj funkciji (umjetnička literatura naglašene erotičnosti), ili adekvatna situacija iz vanjskog svijeta (susjeda koja se sunčala bez grudnjaka, premda je i s grudnjakom mogla poslužiti za istu svrhu). Dječaci bogatije imaginacije, u kakve je valjda spadao i Gogo Jazbinšek, mogli su spretnim operacijama vlastite mašte prevladati temeljnu nedostatnost priručnog emitenta pornografskih sadržaja. Ljubo Brabec je to zvao "drkanjem iz glave". No, uz emitenta i recipijenta, bile su potrebne i pretpostavke prigodnog i pogodnog "komunikacijskog kanala". Nisi mogao jednostavno, poput Diogena i njegovih šašavih učenika, izvaditi pribor i masturbirati na ulici ili trgu, nego se to radilo u prikladnim okolnostima: u polupraznom mračnom kinu, na osami, na livadama, i u onom mitskom prostoru masturbacije — u zahodu. Sad, pretpostavljam da je teorija o zahodu kao autentičnom prostoru masturbacije običan zapadni import, jer je naše balkansko poimanje zahodske higijene i komfora učinilo ovaj ambijent pogodnim prostorom tek za samoubojstvo. Sjedam se još one gimnazijske afere, kad je stanoviti Grga uhvaden kako vrlo bučno masturbira u školskom zahodu, nakon čega ga je čitava gimnazija sasvim opravdano smatrala manijakom, i to ne zbog toga što se bavio ne znam kako bludnom radnjom, nego stoga što je izborom mjesta pokazao neukus i nekritičnost seksualnog manijaka.

XII. U lipnju 1963. uspio sam s primjernim uspjehom završiti osmi razred i riješiti se osmogodišnje škole, koju sam tada držao bezveznim životnim periodom u kojem te, sa stanovišta obaveza, tretiraju kao odraslu osobu, a sa stanovišta prava kao običnog balavca. Pretpostavljao sam da, napuštajudi taj klinački period, ulazim u onu životnu zonu u kojoj du uspjeti ostvariti kakvu-takvu ravnotežu između obaveza i mojih neotuđivih ljudskih prava. Jasno, stvari se nisu odvijale baš onako kako sam priželjkivao, jer bi se obično između mene i deklariranih ustavnih prava, kao nekakav nedemokratski korektiv, postavljao moj autoritativni otac Franjo Ivančid. Inače, te iste godine svečano sam primljen u omladinsku organizaciju, u čemu sam nazirao status koji de me bar u roditeljskim očima učiniti nešto odraslijim i važnijim. Na svečanosti primanja u omladince govorio je neki drug čiji je omladinski staž zacijelo bio davno prohujao. Nakon toga su nam podijelili omladinske knjižice - to je zapravo bio prvi i posljednji izravniji kontakt između mene i rečene omladinske organizacije, koja me otada podsjedala na ljubaznog domadina koji te u početku svečano i ceremonijalno dočeka, a onda te ostavi da šalabazaš po stanu i dosađuješ se. Sonja je tog ljeta ostavila Gogu Jazbinšeka, ali me taj događaj nije ni za milimetar približio njenom srcu. Te godine gledali smo televiziju kojom su harali genijalni zabavljači pučkog tipa, rečeni Čkalja, Aleksid i Nela Eržišnik, pratili Opatijski i Zagrebački festival, Beogradsko prolede, San Remo i cio niz sličnih smotri. Pjesme s tih festivala postajale su hitovi, pa su s festivalskih ponornica prelazile u razne zabavne emisije koje je uz pomod primitivnih elektronskih trikova režirao maestro Anton Marti. Čitali smo Plavi vjesnik i Filmski svet, a iz Arene izrezivali tako rijetke foto-se zavodljivih žena, koje su, unatoč obilja odjevnih predmeta, kadikad izgledale sasvim golišavo. Te iste godine umro je i drug Sivi, koga ni novi politički trendovi, poput nesvrsta-vanja i miroljubive aktivne koegzistencije, nisu mogli udaljiti od nogometa. Kapetan NK Sloge ubacio je u otvorenu raku druga Sivog nogometnu loptu, kojom su, dok je on ležao u bolnici, bili uvalili počasni gol prvoligaškoj momčadi Dinama, koja je prije tjedan dana odigrala prijateljski, ekshibi-cijski meč s našim lokalnim nogometnim vedetama. Mjesec dana nakon njegove smrti, ožalošdena supruga uspjela je provesti proceduru nakon koje se njihov sin više nije zvao Kurir, nego mnogo jednostavnije — Ratko. Kako je tekuda povišica njegov kredit za televizor učinila podnošljivijim, negdje u proljede te godine otac se odlučio na novi trošak — ličenje stana. Deset je dana po našem stanu poslovao stari Faruk Mehmedbašid, pokrivajudi stare zelene i narančaste "mustrice" debelim namazom bijele boje, što je moja majka držala mnogo ukusnijim i prikladnijim, jer je opdepoznato da su mustrice, izvedene uz pomod gumenog valjka, zapravo "ordinarni kič". Kad je bio negdje na polovici predsoblja, otac je rekao soboslikaru Faruku: — Kako bi bilo, Faruče, da mi tu na ovom zidu opališ veliku sliku "Staljin se obrada masama"? — Samo se vi zajebavajte, druže Ivančicu — rekao je Faruk, vrativši se mirno svom poslu. U svibnju te godine štafetu mladosti donio je do počasne tribine omladinac Goran Jazbinšek. Baš zbog te činjenice, bila je to prva štafeta kojoj nisam prisustvovao. Stvari u kojima je glavni akter bio Gogo Jazbinšek u principu me nisu ni najmanje zanimale.

Trede poglavlje I. Gimnazija u koju smo se upisali imala je naglašenu statusnu prednost nad ostalim školama koje su se zvale srednje. Samo najbolji i najperspektivniji, ili oni koji su se takvima držali, upisivali su gimnaziju, dok su ostali polazili ekonomsku, srednju tehničku ili srednju medicinsku školu. U ovu posljednju upisivale su se samo djevojke, te je kao takva uživala image seksualnog raja, jer su mlade medicinarke, zbog ne znam kojeg razloga, uživale glas posvedenih u tajne seksualnih umijeda. Poslije sam doznao da se i kod njih tucanje zvalo spolni odnos, te da se rađanje novog bida tumačilo preko onog dosadnog spajanja muške i ženske spolne stanice, bez dodatnih pojedinosti. Najmanje ambiciozni pohađali su SUP, što je bila omiljena kratica za školu učenika u privredi. Oni su školu prvi

završavali i prvi postajali korisni, jer su u trenu dok si se ti bavio morem teorijskog i uglavnom nekorisnog znanja, jedino oni znali popraviti napuklu vodovodnu cijev, ugraditi trofaznu utičnicu ili istokariti nešto od drva. Mnogo godina kasnije naša draga gimnazija bit de, u cilju stavljanja u službu udruženog rada, vandalskom metodič-nošdu razorena i iznivelirana s ostalim srednjim školama u čudnu, bezličnu i tužnu srednjoškolsku smjesu. Ali, to ved pripada jednom kasnijem, nesretnijem vremenu. Jer, premda su se ved u šezdesetim godinama počele osjedati stanovite privredne teškode u obliku zaduženosti, nelikvidnosti, pada dinara i slično, još uvijek ih držim sretnim i optimističnim vremenima, te jednim od najvažnijih desetljeda ovog stoljeda. Jasno, kao i svi moji vršnjaci, racionalne argumente takvog dojma ne mogu izložiti, ali bi oni metafizički i spekulativni mogli ispuniti pozamašnu knjigu. Bududnost nam se nadavala samo svojim pozitivnim varijantama i optimističkim nagovještajima, a prošlost je još uvelike bila zastrta nedvosmislenim perima oficijelnih historiografa, pa su Goli otok, Dahauski procesi i druge poslastice memoarista iz '80-ih godina pripadale nekom drugom planetu. Svijet u kojem smo živjeli smatrali smo pristojnom realizacijom savršenog modela, kojem tek nedostaje nekoliko sitnica koje de se ugraditi postupcima socijalističke kozmetike. Te demo postupke izvesti sami, mislili smo glupavo i naivno, kad se za koju godinu nađemo na društvenoj sceni u svojstvu pravih protagonista. Ali, zapravo, ni to ne pripada posve ovom vremenu, nego, eventualno, '68-oj godini. No, kako se ovaj zapis ne kani temeljito i meritorno baviti poviješdu društva, nego poviješdu pornografije, vratimo se časkom knjizi Milana Grabara. II. Kako Miki Grabar, kao dominantno vizualan tip, zanemaruje pisanu riječ, u funkciji dobronamjernog korektiva njegove Povijesti pornografije iznijet du nekoliko sjedanja na pisane spomenike, koji su u ranim šezdesetima odigrali značajnu ulogu u ovom segmentu društvenog i privatnog života. Premda bi ih Miki vjerojatno nazvao svojim omiljenim terminom "sublimna pornografija", mislim da je mnogo pametnije i taktičnije govoriti o "pornografskim surogatima". Jedno izdanje slavne Van de Veldeove knjige Savršen brak iz 1935. godine odigralo je važnu ulogu u našim prvim gimnazijskim danima. Ta uloga nije bila samo poticajno-pornografskog karaktera nego i pedagoško-gnoseološkog. Ne sjedam se više tko je u razredu inaugurirao taj crni svezak, od upotrebe pretjerano izlizanih korica i zgužvanih listova, ali sasvim pouzdano znam da je predstavljala dragocjeno štivo za Čiju su se posudbu pravile podugačke "vvaiting liste". Spoznaje koje smo pokupili iz nje znatno su nadmašivale njenu dvojbenu pornografsku upotrebnu vrijednost. Od Van de Veldea naučili smo da se spolni akt sastoji od predigre, ljubavne igre, spolnog sjedinjenja i postludija. Kad smo vrijednost ovih spoznaja pokušali provjeriti kod Steve Matica, koji je kao pripadnik jedinica OUNa boravio na Sinaju, gdje je redovito posjedivao neke privlačne kude što su se zvale "javne", Stevo se samo prezirno nasmijao i rekao da ovo prvo nije bitno, a ono posljednje da uopde i ne zna što znači. Van de Velde nas je također naučio da se "jebanje" kaže na latinskom mnogo profinjenije "koitus", ali nam se vrijednost te riječi u običnim pričanjima o "jebanju" činila izuzetno ograničenom. I psovke su bile neizvedive iz te fine latinske riječi. Neke spoznaje iz ove divne knjige bile su sasvim zbu-njujude. Jedna od njih bilo je i to da je ugriz neka vrsta poljupca, o čemu su nas svakodnevna iskustva učila sasvim suprotno, zatim da ljubljenje genitalija nije kažnjivo, kao i nadasve čudna izjava da je vagina, kad je prazna, dugačka 7,5 — 10 centimetara, što je Stevu Matica odmah nagnalo da nam ispriča vulgarnu priču o tome kako je jedna kurva u onoj javnoj kudi punila takvu istu vaginu bocom od piva, i to samo za pola dolara. A penis, opet prema Van de Veldeu, izmjeren na leđnoj strani ima 15 centimetara. Ljubo Brabec je odlučio da de kod kude smjesta provjeriti tu tvrdnju, ali je sve ostalo na pokušaju, jer nikako nije mogao odlučiti koju stranu penisa Van de Velde smatra leđnom. Osnovnih devet de Veldeovih koitalnih stavova bili su nam najdraže štivo, jer smo držali da predstavljaju orgijastičko pretjerivanje u spolnim mogudnostima. Poslije, kad budu objavljene čuvene Figurae veneris, koje još i danas turisti iz Mađarske, Čehoslovačke i Poljske traže po našim knjižarama, te kad se pojavi Kama-Sutra, u kojoj se kokaini stavovi opisuju otprilike ovako: "žena stavlja jednu nogu na

luster, a muškarac joj prilazi bočno ispod šivade mašine", shvatit demo da ova aktivnost pruža toliko beskrajnih mogudnosti da se kodifikacije i klasifikacije doimaju kao proizvoljna naklapanja. Kad smo ved kod koitalnih stavova, kao osobito zanimljivu i kurioznu činjenicu moram navesti osam stranica (160.-168.) iz Mikijeve knjige u kojima se detaljno ispituje prisutnost devedeset Forbergovih, trideset dva Aretinova, dvadeset četiri joga-položaja i dvanaest položaja Egipdana i Grka u suvremenom pornografskom superosam filmu. Zaključci su počesto smiješni, ali slikoviti. Jedan od njih, na primjer, glasi: "U toj vrsti filma situacija u kojoj kunilingtor vrši snošaj znatno je rjeđa od one u kojoj felatorka podnosi kunilingtus." Ukratko rečeno, Van de Velde naučio nas je osnovnoj terminologiji (snošaj, orgazam, fellatio, erekcija, ejakulacija i dr.), kao i fiziološkim, anatomskim i psihološkim okolnostima seksualnosti. Najviše nedoumice u proradivanju ove grade izazivala je praktična primjena kontraceptivne metode koja se zvala Knaus-Oginova (Ljubo Brabec je i dan-danas zove "Klaus-Vaginova"!). Nikako nismo mogli nazreti kako bi se ona u praksi trebala ispravno i decentno primjenjivati. Odvedeš žensku u sobu, skineš je, a onda je upitaš: — Oprostite, biste li mi rekli koliko vam prosječno traje menstrualni ciklus i kad vam je tekudi započeo, kako bih vam mogao precizno odrediti koja četiri dana prethode ovulaciji, a koja nakon ovulacije slijede? Ili možda ovako: — Biste li bili tako dobri da mi kažete jeste li možda na temelju mjerenja vaginalne temperature pouzdano ustanovili da vam je ovulacija prošla za više od četiri dana? Još vedu nedoumicu izazvala je spoznaja da ispravna primjena ove metode podrazumijeva i naročitu spravicu s pokretnim mjernim skalama. Kad je u tredem razredu gimnazije profesor matematike izvadio iz džepa šiber i provokativno nas zapitao: — Znade li tko što ovo držim u ruci? Ljubo Brabec je kao iz topa ispalio: — Spravu za izračunavanje plodnih dana! Sasvim nov misterij, potaknut seksološkom literaturom, predstavljala je gumena navlaka koje se pravo, službeno ime uopde nije dalo ustanoviti, jer ju je svatko zvao kako je znao i umio: prezervativ, kurton, gumica, higijenska gumica, ku-ton, kondom i slično. Te gumice, s iznenađenjem demo saznati, nije propisivao liječnik, niti ih je prodavala apoteka, ved su se nabavljale u kioscima, uz pomod tajne riječi "ris". Mnogi su ih, tko zna zašto, smatrali vojničkim rekvizitom, a svi stariji, za koje se pouzdano znalo da su iskusili radosti "spolnog sjedinjenja", kleli su se da ih nikad nisu rabili. Pokušaj Mikija Grabara da tu famoznu napravu nabavi u kiosku uz pomod riječi "ris" neslavno je propao, jer je debela gospoda iza stakla rekla s gađenjem na licu: - Možeš dobiti balon, ali za "ris" si još prebalav. Prvu znatniju količinu "risova" pribavio je (jasno) Čedo Delon, te smo njima iskitili novogodišnje drvce u gimnazijskoj sali, našto nas je uspaničena profesorica zemljopisa sve zajedno poslala direktoru na neugodan razgovor o "risovima". Uskoro smo shvatili da te gumice i nisu neki ozbiljan seksualni rekvizit, nego, onako, više stvar za porugu i zajebanciju. Ta mračna, ponižavajuda sudbina jednog obespravljenog i prezrenog gumenog kontraceptivnog rekvizita potrajat de sve do polovice osamdesetih godina, kada de poniženi junak iznenada ustati i, obasjan svjetlom slave, udi na televizijske ekrane, novine, plakate i izloge u najprometnijim ulicama. Uz "Knaus-Ogina" i "risove", seksološka literatura udžbe-ničkog tipa, kao i novinski savjeti iz rubrika što su se zvale "Intimna pisma", "Vi pitate, liječnik odgovara" i slično, vrvjeli su nekim drugim kontracepcijskim ili kontrakoncepcijskim pomagalima, kao što su pjene, globule, dijafragme, spirale, ali o njihovoj pravoj upotrebi nigdje se nije moglo potpunije informirati. Stevo Matid je apodiktički tvrdio da je čitav kunst u tome da "svršiš vani", a da su sve ostalo novotarije koje nemaju bududnosti. Razmišljajudi o bududim iskustvima, koja su nas čekala iza busije nastupajudih godina, nerazjašnjena kontracepcijska problematika ispunjavala nas je neizvjesnošdu i laganim strahom. Sa sigurnošdu mogu ustvrditi da je seksološka literatura u ovom našem najdelikatnijem životnom periodu odigrala više edukativnu negoli pornografsku ulogu, te da smo pravom pornografijom držali djela takozvane umjetničke književnosti. E sad, mnogi de literarni čistunac uzdahnuti i zavapiti zbog ovakve zloupotrebe lijepe i uzvišene umjetničke riječi, ali neka sam porazmisli o tome nisu li druge zloupotrebe literature (kao što je politička, ideološka, odgojna),

kakvih je i u tom vremenu bilo, umjetničkoj riječi mnogo više štetile od ove nedužne koju sam netom spomenuo. Kraljica "pornografskih knjiga" tog vremena bio je slavni roman D. H. Lawrencea Ljubavnik lady Chatterlej, koji je na polici gradske biblioteke bio veda rijetkost od Grofa Monte Crista, Zagorke, Tarzana i Jesenjina zajedno. Slažem se da je Ljubavnik jedna od presudnih civilizacijskih knjiga, te da je Lawrence u njoj zaronio u najskrovitije i najdublje ponore ljudske svijesti, te da je u obnovi nagonskog života žigosao hipokriziju i puritanizam, da je uopde bio pisac od formata. Ali, sve to dalo se zaključiti tek kad bi se knjiga pedantno i pametno pročitala od korice do korice. No, tu vrstu čitanja nismo imali kada upražnjavati. Ljubavnika lady Chatterlej, kao i ostale knjige s pornografskom indikacijom, uzimali smo u ruke i otvarali na onim mjestima gdje su stranice bile najpohabanije i najtamnije. Baš na tim mjestima gospodu Chatterlev razdirali su vrtoglavi srhovi naslade i putenog užitka zbog imissio penisa od strane jednog lugara, koji se svim silama trudio da ispuni njenu vaginu dugu između 7,5 i 10 centimetara. Lugar je to radio vrlo uspješno, izbjegavaiudi u pravilu sve od onih desetak kontracepcijskih sredstava kojima je znanost u to vrijeme baratala. Ne pročitavši knjigu do kraja, nikad nismo uspjeli razabrati je li antipuritanski nastrojena dama uslijed svega toga zatrudnjela, ili se nekom sredom spasila neželjena graviditeta. Uz Ciociaru, Dosadu, Rimljanku i još neke romane Alberta Moravije, osobitu slavu uživale su knjige stanovitog Nordijca Agnara Mvklea, koji bi bez ovakve vrste iščitavanja zacijelo ostao nezamijedena sezonska pojava u našim bibliotekama i knjižarama. Mvkleove knjige zvale su se Laso oko gospode Lune i Pjesma o crvenom rubinu i predstavljale su dva povezana djela, ali nikada nismo uspjeli saznati koje od ta dva djela prethodi onom drugom. U Mvklea se detaljno i s ponekom poetskom digresijom razrađivala ljubavna predigra, dok se sam koitus obično svodio na eksplicitnu sintagmu "on se zari u nju". Presjek ove dvije knjige također se odlikovao potamnjelim stranicama, što je predstavljalo korisnu indikaciju pri čitanju. Kako su se sve ove knjige teško dobivale u knjižarama, širok broj konzumenata bio je prisiljen domišljati se raznim stvarima kako bi briljantne stranice spomenutih romana bile neprekidno dostupne takozvanoj kudnoj upotrebi, pa su, zahvaljujudi tome, niknule čitave prepisivačke škole, koje su svoje proizvode posuđivale, razmjenjivale i prodavale. Kraj ovog široko razgranatog posla zbio se sasvim neočekivano kad je neka egoistična svinja iz posuđenih knjiga istrgnula najljepše odlomke i skradene verzije knjiga vratila knjižnici. Tako svi Ljubavnik lady Chetterlej, kao i ostali primjerci ovog žanra, postali dosadna narativna nabrajanja situacija, prošarana umjetničkim opisima prirodnih i drugih ljepota, što ih je sve odreda učinilo nezanimljivima za čitanje. Uz umjetničku literaturu, osobitu popularnost stekao je i rukopis anonimnog autora pod nazivom Uspomene jedne gradske djevojke, koji se sastojao od dvadeset kucanih stranica, te je kolao kao tekst za sasvim internu upotrebu. Uspomene su čulnu tematiku razrađivale posve neprobranim, ne-sofisticiranim vokabularom, pa su se u njima mogle nadi i grozomorne rečenice tipa: "držala sam ga za kurac", "liznuo mi je mindžu između dlačica" i slično. Sve ovo, začinjeno gomilom pravopisnih grešaka, ukazivalo je na pretpostavku da je autor ovog umotvora netko iz naše domade, gradske sredine. Ali, baš kao i u slučaju narodnih epskih i lirskih pjesama, problem autorstva Uspomena jedne gradske djevojke nikada nije na zadovoljavajudi način riješen. S druge strane, autorstvo jednog drugog teksta, koji je na sličan način kolao školom i koji se zvao Moje ljubavne uspomene, bilo je posve nedvojbeno, jer je iznad naslova pisalo ime autora — Gogo Jazbinšek. Ne znam da li zbog prezasidenosti znanošdu, umjetnošdu i drugim ozbiljnim sadržajima, ili samo zbog naglog i divljeg buđenja libida, Gogo Jazbinšek u gimnazijskim danima bacio se na opisivanje izmišljenih ljubavno-seksualnih avantura, obrađenih u "ich-fbrmi" i prezentiranih u formi memoara. To je zapravo bio početak njegova pada, tako da je slava Goge Jazbinšeka vrlo brzo prešla u sasvim inverzne forme. Premda je bio očigledno izmišljen, tekst je kod mnogih čitalaca doživio stanovit uspjeh i osigurao mu neku vrstu erotomanske slave, ali je po zapljeni od strane njegove razrednice botaničarke ubrzo počeo izazivati sasvim drugačije efekte. — Ovo je pisao vaš sin - rekla je botaničarka, pokazujudi otvo rene stranice Uspomena drugu Nikoli, inače direktoru pošte.

— "Kad smo ljetovali na Rabu ... ja sam joj ..." — sricao je s mukom direktor pošte rukom ispisane rečenice Goginih memoara - "... ja sam joj skinuo gadice i raširio noge ..." — Eto, vidite! — pobjedonosno je rekla botaničarka. — "A onda sam joj ... pogledao knitoris ..." - nastavio je čitati drug Nikola. — Klitoris! — ispravi ga Gogina razrednica. — Ali, drugarice — isprsi se otac. — Moj sin garantirano nikad nije bio na Rabu! — Onda laže! Valjda je to radio na nekom drugom otoku! — "Kako ti je velik ud!" - nastavi čitati direktor pošte. — "Ima valjda više od dvadeset pet centimetara ... bez glavida ...as njime bome i trideset ..." — Pretjeruje — reče razrednica. — Nije — ispravi je Gogin otac. — Znate, još dok je bio mali, mamu i mene brinule su te dimenzije, ali nam je liječnik rekao da je i to u gornjim granicama normale. Što se tiče Raba, to laže. I za žensku laže. Ali, što se tiče dimenzija ... — No, dobro, dobro, pogledajte dalje. — "Sred dlačica je imala krasnu malu pidkicu" ... — Što kažete na to? - pobjedonosno de razrednica. — Pa, prosto je. Uši du mu iščupati. Stvarno je prosto ... — I ne samo to! — uskliknula je botaničarka. — On ne zna s kakvim se č piše ... piše ... vagina! III. U tim čednim godinama, kada još roditelje gimnazijalaca nije razdiralo pitanje ne skitaraju li im se djeca po kojekakvim mračnim budžacima, pipkajudi se po erogenim zonama, ljubavne veze malodobnika, takozvano "hodanje", bile su prije eksces negoli pravilo. A kad se i hodalo, hodalo se onako dugoprugaški temeljito, pri čemu je imissio penis bio tek dalek, mutan i neizvjestan cilj. Hodalo se zapravo sljepački dezorijentirano, jer nikad nisi bio siguran približavaš li se tom cilju, ili se od njega nepovratno udaljavaš. U skladu s tim, u nižim razredima gimnazije, "hodali" su samo najodvažniji pojedinci, prometejske ličnosti kojima je taj čin donosio nepovratnu slavu i ugled. Jedan od takvih, čiji renome ne bi podnosio drugačiju soluciju, bio je Čedo Kralj, sada ved uvelike korisnik privlačnog nadimka Delon. Sad, Irena Orešar spadala je u prvu ligu gradskih mačaka te je, onako dugonoga, vitka, duge svijetle kose, predstavljala plijen oko kojeg se trebalo svojski potruditi, ali je, mora se priznati, reputacija Čede Delona taj trud svela na sasvim razumnu mjeru. Delon je preko trede osobe zakazao Ireni subotnji odlazak u kino od osam, a ona je - pritisnuta valjda sentimentalnim uspomenama iz osnovne škole - pristala. Jasno, Delon je mogao svojoj razrednoj kolegici Ireni i sam predložiti da odu u kino, ali se pomod trede osobe u ovakvim slučajevima držala nezaobilaznim društvenim pravilom. Valjda stoga što je na ovaj način eventualno odbijanje imalo mnogo manje dramatičnu formu. Valja napomenuti da je Irenin pristanak na Delonov poziv bio i te kako značajan, jer se film na koji ju je pozvao zvao Slavne ljubavi s Brigitte Bardot u naslovnoj ulozi. Nakon te večeri Delon i Irena su počeli hodati. Kad se prisjetim te prve razredne veze, čini mi se da je Delonu u to vrijeme sve išlo od ruke. Dobio je senzacionalan tranzistor čuvene marke SchaubLorenz, pa nakon toga i magnetofon kolutaš marke Grundig, koji je imao perfektan zvuk i dimenzije povedeg obiteljskog kofera. U školu je dolazio na talijanskoj specijalki sa četiri brzine, sve dok mu zavidnici iz tredeg de nisu iskasapili gume. Kad je stari Kralj, koji je nekako u to vrijeme prešao iz trgovačkih u privatno-poduzet-ničke vode, poveo na izlet svojim velikim crnim Mercedesom Čedu i Irenu, znali smo da je ta veza u potpunosti legalizirana. Što se još zapravo moglo dogoditi između Delona i Irene? Jedne večeri, nakon što je škola završila (ne sjedam se više je li to bilo u drugom ili tredem razredu), sjedili smo u parku na naslonu klupe Miki, Ljubo, Jaromir i ja, slušajudi kako s gramofona u Domu JNA trešti ona stara i dobra pjesma "Adios, amigo", posvedena svim prijateljima svijeta. Bila je rana jesen, zreli kestenovi padali su nam po glavama, a u blizini se dimila Šiptarova ped na kojoj su pucketali zreli maroni. Škola je domalo počela, o nekom ozbiljnijem učenju nije moglo biti ni govora, pa smo mogli nešto duže sjediti u parku i baviti se zafrkancijama i drugim besmislicama. Na Delona u tim danima nitko nije osobito polagao računa, jer se znalo da se u ovo doba negdje smuca s Irenom. Zbog toga nas je vedma začudilo kad se iz mraka parka pojavio i sjeo do nas.

— Šta je? — upitao ga je Jaromir, čudedi se valjda što ga vidi u ovo vrijeme na ovom mjestu. I to sama. — Ništa. — Gdje ti je Irena? — Šta te briga! Ne hodamo više. — Kako ne hodate? — začudio se Ljubo. — Zašto bismo hodali? Ljudi hodaju pa onda prestanu ... osim toga, muškarac mora s vremena na vrijeme iznogirati žensku. Osobito kad ... — Što kad ... — zanimao se Brambor. — Osobito kad joj skine jumfer — mirno de Delon. Ostali smo sleđeni od iznenađenja, svi osim Ljube, koji se, zapanjen, strovalio u travu. "Skinuti nekom jumfer" u toj nam je dobi izgledalo nedostižno, nešto poput perpetuum mobilea, ili idealne konstrukcije sedmerokuta. — Šta si joj to uradio? — upitao je ponovo Ljubo, otirudi prljavštinu s hlača. — Pa, eto ... jučer ... — počne Delon — bio joj je rođendan. — Mrcina, nekod je i nas pozivala — primijeti Miki. — Ostali smo kod nje sami jer je stari odveo staru u Daruvar u toplice ... i onda ... — I onda? — Pa šta bi vi! — razljuti se Delon. — Dobru literaturu za male pare! Skinuo sam joj jumfer ... — A bi li to mogao i dokazati? — dvosmislenim de glasom Brambor. — Kako dokazati? Ti bi da ti pokažem komadid jumfera? Hodeš corpus delicti? — Slušaj, Delon! - ljutito de Brambor. — Ne skidaju se jumferi naokolo tek tako. Ako lažeš ... — Jebi ga! Idi Ireni pa pitaj! — Dobro — smirivao sam ih. — Zašto si je ostavio? — Slušaj, Bumbar! — priprijeti mi on prstom. — Zovem se Stanislav! — ispravim ga. — Zvat deš se Stanislav kad skineš ovih deset kila viška! Slušaj me, Bumbar, kad skineš mački jumfer, počnu te automatski zanimati neke druge mačke i neki drugi jumferi! Kužiš? Irena je sad adaktirana ... Pomalo me rastuživala činjenica da je jedna tako,dobra mačka poput Irene adaktirana prostim činom defloracije, ali tu nisam mogao ništa; svojom neumitnošdu život pokatkad nadilazi naše moralne obzore. Žaljenju Irene ubrzo sam pretpostavio divljenje Delonu, koji je sad, uz tranzistor, magnetofon, sportski bicikl i druge stvari, posjedovao u trofejnoj riznici i jedan pravi pravcati jumfer. Svako divljenje vršnjaku kao normalnu reakciju izaziva i zgranutost nad vlastitom sudbinom. Delon se okitio prvim značajnim životnim trofejem, a moja usmjerenost na Sonju, još od one proklete Cehovljeve humoreske, čamila je u groznim razvalinama. Ako se naši životi nastave ovom i ovakvom dinamikom, Delon de furati u kolicima šesto dijete dok du ja još uvijek pokušavati zakazati prvi spoj okrutnoj Sonji. I to preko trede osobe! No, kako se to u životu obično događa, vrijeme je s ovog spektakularnog događaja polako svuklo senzacionalističku ljušturu i prava se priča pokazala u sasvim drugačijem svjetlu. Te davne večeri Irena i Delon su uistinu ostali sami u stanu, i Delon je stvarno sve bacio na jednu kartu. Tu kartu Irena je glatko presjekla, pa je Delon nakon višemjesečnog ustrajnog hodanja morao demisionirati. Dakle, ne zbog skidanja jumfera, nego radi očuvanja istog. Nešto kasnije sve nam je skrušeno priznao. I zbog te sitne laži preko njegove prve autentične defloracije prešli smo s ironičnim podsmijehom. Ali sam je to zaslužio. IV. Razvlašten nečasna amblema "informbiroovskog djeteta" i "nekadašnjeg gojenca poznatog popravilišta", Jaromir Kralik konačno je dobio priliku da počne iz početka. Tu priliku je i iskoristio. Kad smo krenuli u gimnaziju, Jaromir je ved upisao tredi razred i slovio kao jedan od najdarovitijih učenika škole. Znao je naizust sve važne povijesne datume, bez po muke baratao logaritmima, posjedovao šiber vlastite proizvodnje, a na satovima tehničkog odgoja, uz pomod lemilice, otpornika i kondenzatora, izrađivao u vlastitoj režiji neka elektronska čuda, koja su se zvala zujalica, zvonce, pet-

vatno cijevno pojačalo, detektorski prijamnik i štošta drugo. Ali, uza svu obdarenost, brižno je izbjegavao sve ono što bi se moglo nazvati funkcijom, društvenom aktivnošdu, omladinskim radom i slično. U tome je bio toliko principijelan da je to ved pomalo ljutilo školske vlasti. Tvrdili su da je iznimno talentiran ali neukrotiv, pametan ali nedruštven, suzdržan ali anarhoidan. Kako svaka vlast više voli lojalne mediokritete negoli ponosne individuume, pitanje Bramborova sukoba sa školom bilo je pitanje dana. Za neke od Jaromirovih preokupacija iz tog vremena doznali smo prekasno a da bismo mu mogli pomodi. Njegovo čudaštvo i suzdržanost, pretpostavljam, uvelike je prouzročilo i pitanje koje je sve češde sebi postavljao. To pitanje glasilo je: "Što se zbilo s mojim ocem?" Kad danas o tome razmišljam, čini mi se sasvim normalnim da netko tko ima sedamnaest ili osamnaest godina, i umjesto oca političku mrlju iza sebe, postavlja takvo pitanje. Jasno, odgovor nije mogao pronadi. Oni koje je on poznavao nisu o tome znali baš ništa, a oni koji su znali nisu ni mogli, ni htjeli, ni smjeli odgovoriti. Premda su mu taj odgovor, sada mogu sa sigurnošdu redi - i te kako dugovali! Pad Jaromira Kralika, zvanog Brambor, imao je karakter malog političkog egzorcizma, koji je ostavio neizbrisivu mrIju na mojoj školi i mom školovanju uopde. Neka nadobudna budala iz školskog lista Prosvjeta istrgnula je iz Brambo-rove bilježnice jednu pjesmu i bez znanja autora objavila je u listu. Htjeli su imati rad školskog tvunderkinda, pa kako su slutili da on nede pristati, poslužili su se kradom koju su držali nedužnom. Zbilo se to u jesen 1963., kad je Jaromir bio u tredem razredu. Inače, pjesma bi najvjerojatnije prošla sasvim nezapaženo da je nije pročitao Ljubin otac, drug Ivan Brabec, inače partijski funkcionar, koji se u posljednjih petnaestak godina izrotirao po svim mogudim funkcijama opdinskog komiteta i opdine, te mu se od silne rotacije valjda ved pomalo vrtjelo u glavi. — Tko je napisao ovu sramotu? — upitao je drug Brabec, držedi u ruci traljav sveščid sastavljen od ciklostil papira, ispunjen đačkim sastavcima i flekavim linorezima. — Kakvu sramotu? — upitao je Ljubo, koga je školski list zanimao jedva nešto više od mezopotamskih glinenih pločica. — Ovu pjesmu! — rekao je strogo drug Brabec. — Zove se "Naprijed". Ljubo se nagnuo preko očevih leda da zaviri u novu Prosvjetu, a onda je mirno i pribrano rekao: — Pa, piše ti ... — Gdje piše? — Tu dolje, ispod pjesme. Jaromir Kralik. — Aha, tu smo. Znači, dolje! — spazio je sad i drug Brabec. — A zašto dolje? Zašto ne gore? Valjda da se bolje prikrije? — Zašto bi se skrivao? — Zbog sadržaja! — lupne stari sveščidem po stolu, a onda ga opet prinese do samih naočala koje su mu stajale na nosu. — Zbog sadržaja, a i zbog imena. Provjereni informbiroovac! — Priča se da je njegov otac bio ... — Imate li vi u školi nastavu srpskohrvatskog jezika? — upita strogo i pomalo ironično otac. — Hrvatskosrpskog? — Ne brazdi mi po nacionalističkim vodama! Pitao sam te jasno i glasno: imate li vi nastavu srpskohrvatskog jezika i učite li u okviru te nastave narodne poslovice? — Učili smo. — Onda si zacijelo čuo i onu po kojoj jabuka ne pada daleko od stabla. On je sin informbiroovca, bio je u popravilištu, a, bogami, pokušao je i bijeg u Varšavski pakt ... — Pokušao je pobjedi u Italiju ... — Ti deš me učiti! — razljuti se drug Brabec, pa opali Ljubu Prosvjetom po glavi. — Italija je bila kamuflaža, zna to milicija! Pogledaj sad tu pjesmu! Govori tobože o napretku, a na šest mjesta stoje riječi koje su varijante nazatka: natrag, povratak, zastoj, pad, bijeg, natraške ... I inače poznat kao apsolutna neznalica u stvarima pjesništva, Ljubo je stajao nijem i preneražen. — Slušaj sad ovo! Piše taj tvoj: "Naučno slovo nikud nas ne vodi, knjige su prašina, mašta se tek o slobodi..." To ti ništa ne govori?

— Ne. — Zašto te školujem? — snebivao se otac. — Trebao sam te dati na selo za kravara. Da si pametniji, ved bi se i sam kod tog Kralika raspitao za koje to knjige misli da su prašina. Za Marxa, za Lenjina, ili možda čak za druga Rankovida? — Mislim da je ciljao na Dilasa — spašavao je Ljubo i sebe i Jaromira pred bijesnim ocem. — Brus je mislio! A reci mi sad što je mislio redi u strofi: "Isus je bljedoputi spas, cjelivam mu noge"? Drug Brabec nije znao da to nije strofa nego stih, ali te finese nisu bile poznate ni njegovu sinu. — Ali, tata, evo tu dalje piše: "A njegov ukočeni prst mi kaže kako raja nema!" — Pa šta! Hodeš redi da je to napredno? Hajde, molim te! Popovska posla! Sutra du ja svratiti do direktora. Je li, tko vam je sad direktor? Drug Brabec uistinu je svratio do direktora i zamolio ga da on sa svojim prosvjetnim radnicima onako stručnije istraži moralno-političku podobnost te pjesme i njenog autora. Kad sam kod kude pričao tati o svemu tome, on je, zadubljen u Ribolovni vjesnik, rekao samo dvije riječi: — Jebeš pjesme! To je tako revoltiralo moju majku da je morala primijetiti: — Dok si oblijetao oko mene, tvrdio si da voliš poeziju! — Dok sam oblijetao oko tebe — rekao je stari — imala si četrdeset manje ... — Šta četrdeset manje? — ustobočila se majka. — Pa dvadeset godina i dvadeset kila manje. Drug direktor koji, ruku na srce, nije u pjesmi vidio ništa kontrarevolucionarno, morao je provesti neku vrstu istražnog postupka, u kojem su pokušali saslušati i autora pjesme, ali je on to glatko odbio, oglušivši se na direktorov poziv. Kako drug Brabec više nije navradao u školu i kako nastavnici Bramborov pjesmotvor nisu držali atakom na poredak, stvar je trebala biti ubrzo zataškana. Ali onda se na sceni pojavila fantomska prilika povjesničara čiji su blesavi meditativni monolozi obično završavali sen-tencama tipa "Historia est magistra vitae" ili "Hic Rhodus, hic salta". Taj je idiot pred direktorom iznio dvije godine staru zgodu, koje je protagonist, navodno, bio inkriminirani učenik Jaromir Kralik. Učenik Kralik, prema profesorovu navodu, pitao je na satu povijesti sljedede: — Zašto u povijesti NOB-a govorimo o sedam ofenziva, kad bi iz naše perspektive bilo mnogo adekvatnije govoriti o defenzivama? Ova izjava bacila je novo političko svjetlo na pjesničku aferu oko Jaromira Kralika, a na nju su se nadovezale još neke sasvim neugodne okolnosti. Naime, u školskom zahodu pronađeni su nezgodni natpisi "Đilas ih je zajebo" i "Sjaši Kurta da uzjaši Murta", a jedan tajni vic o atletskoj disciplini "bacanja srpa i čekida udalj" dopro je i do profesorskog zbora. Jasno, sve to, kao i neke druge političke nezgodacije, bilo je teško dovesti u vezu s Bramborovom pjesmom, ali je školskim vlastima postalo bjelodano jasno da se s omladinom nešto događa. Trebalo je stoga djelovati promptno i primjerno. Dvije nodi direktor škole, inače sklon razbarušenom geniju iz tredeg razreda, zajedno s partijskim sekretarom škole, razmišljao je o mjerama koje mu je poduzeti a da bude i blag i primjeran istodobno. Njegovu dilemu na najdrastičniji način razriješio je sam okrivljenik. Rano ujutro, on, možda najbolji učenik gimnazije, ušao je u direktorovu sobu, stavio pred iznenađenog glavešinu škole svoju đačku knjižicu, okrenuo se i zauvijek izišao iz gimnazijske zgrade. V. Podrugljiva novinska notica s fotografijom, o četiri čupava luđaka koji sviraju gitare u Liverpoolu i Londonu, izresci iz stranih listova, te otkride nodnog programa srednjovalne stanice Luxembourg, doveli su nas ravno do pozornice svjetskih lakoglazbenih zbivanja. Pohod Beatlesa podsjedao je na rez čeličnog noža kroz maslac; sve je išlo jednostavno i lako, nitko se nije mogao oduprijeti i spasiti. Za Beatlesima su došli Stonesi, Dylan, Whoovci, Animalsi, a za upudenije i Beach Boysi, Themovci, Doorsi, Donovan, Manfred Mann, Dave Clark Five i mnogi, mnogi drugi. No, kako katalogizacije nikada nisu nimalo pridonosile slici nekog vremena, možda bi se trebalo pozabaviti

bitnijim stvarima. Ali što uraditi kad bit nikad nije imanentna nekom vremenu, ved nastaje kao kasnije interpretacija, nužno odijeljena od vremena onim što se zove povijesna distanca ili odmak. I ma koliko paradoksalno zvučalo, nonkonformizam, anarhoidnost, bunt, animozitet spram svega što je dio nekakva establišmenta (establishment! — kako neprikladna riječ za balkanske obzore), i sve ostalo što je pripadalo šezdesetim godinama, pripalo im je zapravo kasnije, u sedamdesetim, valjda. Na primjer, u tim sam godinama nosio dugu kosu. Kako kosa nije naprosto kosa nego semiološki fenomen (kako je o tome pisao Pasolini), tom sam kosom nešto izricao. Sto sam izricao? Izricao sam svoje neslaganje s građanskim običajima i moralnim kodeksom, ali sam to doznao tek kad sam te stvari prestao izricati, odnosno kad sam se ošišao. Slušanje "drugog vala rock 'n' rolla" nije nas u tolikoj mjeri činilo društvenim nakazama koliko su nas to činile pratede okolnosti u koje je spadala duga kosa, ekscentrično odijevanje u obliku prugastih hlača ("ligeštul" dezeni), ili košulja na cvjetide. Nešto manje nevolje izazivale su traperice, koje su se, bez neke uočljive veze s rockom, pojavile baš nekako u to vrijeme. Kako i gdje se slušao rock? Kako su domadim prodavaonicama ploča harale zabavnoglazbene vedete tipa Nade Kneževid, Olivere Vučo i Elvire Voda, takve trgovine predstavljale su za pravog rokera omraženo mjesto na kakvo se ne zalazi. Privatni magnetofoni predstavljali su pravu rijetkost; drugim riječima, polivinilskih i magnetskih artefakata nije bilo, a ako ih je i bilo, bili su u malobrojnim rukama privilegiranih sretnika. Ploče Beatlesa ili Rolling Stonesa predstavljale su rijetkost koja se čuva poput relikvije. U nedostatku artefakata, slušale su se strane radiostanice, ponajprije Radio Luxembourg i Hello Twen! Radio Saarbrueckena. Mislim da smo u to vrijeme slušali više strane radiostanice nego naši očevi za vrijeme rata. Za naše primitivne i neselektivne radioaparate bio je to takav napor da su im cijevi frcale poput novogodišnjih petardi. Posvemašnji kaos u eteru, osobito u nodnim satima, ispunjavao je nove hitove Rolling Stonesa raznim dodatnim sastojcima u obliku radiovijesti na mađarskom i prijenosa derbi utakmica finskog nogometnog prvenstva. Današnji HI-FI čistunci, oboružani stovatnim pojačalima, laserskim gramofonima i kompakt-diskovima, uz pomod čije digitalne tehnike David Bowie pjeva bolje nego kod kude, nikad nede shvatiti koliko je ljubavi i strpljenja iziskivalo ondašnje pradenje aktualnih trendova u rocku. Sjedam se da smo "Michele", novi hit Beatlesa koji smo prvi put čuli na Luxembourgu, i koji je Delon snimio na onaj ogromni Grundig, pjevušili skupa s reklamom za neki engleski deterdžent, samo zbog toga što uslijed smetnji nismo primijetili rez između pjesme i propagandne poruke. Ili, autentičnu škripu zatvorskih vrata na početku pjesme "We Love You" držali smo smetnjom koju je prouzročila francuska stanica na susjednoj frekvenciji. Poslije, kad smo na Radiju Zagreb počeli slušati izvrsnu emisiju "Po vašem izboru", mnoge nedoumice u vezi s prošlogodišnjim hitovima bile su razjašnjene. Naravno, posve je jasno da su zadužene i odgovorne strukture u ovoj muzičkoj pošasti vidjele opasan, propagandni, hladnoratovski import, neku vrstu trojanskog konja koji bi trebao iznutra razjesti socijalističko uređenje, nakon čega bi restauracija kapitalizma postala pitanje dana. Kao što je poznato, kulturni, a i drugi importi, u nas nisu nikada bili baš skroz dobrodošli, pogotovo ako dolaze s lukavog i prefriganog Zapada. S dežurnih novinskih, radio i televizijskih propovjedaonica odjekivale su prave filipike protiv razularenih čupavaca, atonalne galame, neestetičnog prenemaganja. Pravovjerni sociolozi, muzikolozi, kulturni i javni radnici govorili su o vradanju poganskim ritualima, opasnim decibelima, uništavanju naše izvorne folklorne baze i o sličnim bedastodama, što je sve redom donosilo rezultate suprotne od željenih. — Da mi to više nisi slušao! — priprijetio je drug Brabec svom sinu Ljubi. — Imaš naš narodni melos, koji de te vodi ti u smjeru naših pozitivnih tekovina i slično ... — Kakav melos? — "Kad ja podoh na Bembašu" ili "Kafu mi, draga, ispeci". Zar to nisu lijepe pjesme, čak i za momčida poput tebe? — Ali, tata, to je za seljake — branio se Ljubo prevladanom, građanskom argumentacijom. — Boga ti tvoga! Tko te tome naučio, majku mu reakcionarnu! Radnici i seljaci, sve je to isto, sve je to jedan novi, socijalistički čovjek. A ovi tvoji "Vitlzi" i "Ričojski" su obični američki importi! — Tata, pa i marksizam i lenjinizam su importi. Marksizam je izmislio jedan Švabo, a protiv Švaba smo se ...

Takvu drskost drug Brabec nije mogao otrpjeti u vlastitoj kudi, pa je ovu muzikološku diskusiju okončao strašnim šamarom. Nakon toga se ushodao po sobi, govoredi sebi u bradu: — Bog te nede ... To da mi kaže kopile za Marxa! I to pod mojim krovom ... Nato je, navodno, u sobu ušla i Ljubina sestra Ivanka. — Što je bilo, tata? Otac ju je mrko pogledao i strogo upitao: — Je li, šmrkavice, kakvu ti muziku najviše voliš? — Beatlese! — rekla je Ivanka bez dvoumljenja. - "Help", "Yesterday" i "Ticket To Riđe". Drug Brabec je zakolutao očima i pozvao ženu: — Matilda, dođi da pravimo novu djecu! Ovo su bila dva obična dorka! Ne znam je li gorčina Ljubina oca bila autentična, ali znam da njemu, autentičnom revolucionaru od prvih dana, nije bilo lako pri duši gledati kako novi, neugodni vjetrovi, koji su puhali s engleskih i američkih strana, rasturaju našu omladinu, uspijevajudi samo u jednoj ili dvije sezone upropastiti dugogodišnji trud socijalističke pedagogije. Na braniku te iste pedagogije bila je i savjesna pedagoška radnica (dva puta odlikovana) drugarica Ravijojla Gašparid, koja nam je predavala onaj nuzgredni, tako malo važan predmet što se zvao "umjetnost". U "umjetničkom kabinetu" ona je uključila raštelani gramofon domade proizvodnje, podigla uvis longplejku i slavodobitno kazala: — Dragi omladinci, htjela bih vam sada zorno pokazati kako jedno besmrtno remek-djelo poput Moje domovine Bedricha Smetane superiorno zvuči spram onog grabuljanja i treskanja, kojima neodgovorni pune vaše mladalačke i za pravu ljepotu predestirane uši. Čut dete kako ispod ravnateljeve palice i suptilnih glazbenika renomiranog orkestra Moravskog radija iz Brna proizlaze prekrasne orkestralne slike zaljubljeničko-umjetničkog stava spram drage im domovine. Opustite se i uživajte, a onda demo, nakon interpretativne pauze, pametnom diskusijom pokušati proniknuti u tajne posvedenog muzičkog stvaralaštva. Ratomire, molim te, stavi ploču na gramofon i otputi nas u carstvo muzičkog sanjarenja! Njen ljubimac Ratomir, kome je neprekidno curilo iz nosa, zgrabio je ploču masnim rukama i strovalio je na postolje, a zatim namjestio ručicu gramofona na ploču. Tada se zbila grozna blamaža, i za drugaricu Ravijojlu i za besmrtnog Smetanu. Regulator brzine zabunom je ostao na 78 okretaja, tako da su "prekrasne orkestralne slike" dobile strelovit ritam. A onda, da sve bude još strasnije, razlegao se i jedan glasan zvuk koji nikako nije mogao pripadati renomiranom orkestru Moravskog radija iz Brna. Drugarica profesorica, sva crvena u licu, pohitala je prema gramofonu i isključila ga, a onda ljutito viknula: — Tko je pustio vjetar? U razredu je zavladao muk. — Ponovo vas pitam, tko je pustio vjetar? — Možda je to bio fagot — zbunjeno je prošaptao Ratomir, mogudi vlasnik spomenutog vjetra. — U tom stavku nema fagota! Ovog časa idem po direktora! Ravijojla je izjurila van, a dok je još brzala prema direktorovoj sobi, Čedo Kralj izvukao je singlicu "I Wanna Be Your Man" (prvi Stonesi u gradu!) i stavio je na gramofon. VI. Drugi problem istog poglavlja predstavlja dolazak dugih kosa i traperica. Odmah na početku moram istaknuti da je prvi vlasnik duge kose u gradu bio Delon. Godinu dana kasnije prestali smo se šišati Miki i ja, a nakon nas i stanoviti Bozo Dlaka iz paralelnog razreda. I to bi bilo sve u pogledu dugih kosa i njihove povijesti na našoj gimnaziji. Mislim da smo ovu vrstu modnog ekscesa počeli temeljitije upražnjavati nakon 1967. godine, kad smo se upisali na fakultete. Premda se to može činiti strahovito kasno, još uvijek se nalazi u krugu istog razdoblja i istih fenomena, jer su šezdesete, prema raširenom shvadanju, trajale negdje do 1975. godine. Mislim da tim godinama pripadaju i masovno šišanje čupavih mladih radnika Jugoelektre, izvedeno od strane uredno ošišanog dijela radničke klase, zatim jedno šišanje izvedeno u stanici milicije, i dva sisanja koja su u gradskom parku organizirali pripadnici

lokalnog huliganstva, a pri kojem su stradali mladid i njegova muškobanjasta djevojka. Kad su komandiru Radovanu neki omladinci, onako usput, spomenuli da su takva sisanja protuustavna, on je zamahnuo vaspitnom palicom i kroza zube procijedio: — Ma šta ne kažete! Da ne štiti možda taj vaš dlakavi ustav te neandertalce? Hajde, vi dete Radovana učiti ustavu! Naknadni pokušaj parlamentarne diskusije na temu ustavnih sloboda spriječio je Radovan čuvenom rečenicom: — Hajd', ne grupiši se, inače du da privodim! Moj tata bio je mnogo liberalniji, pa je rekao: — Možeš nositi dugu kosu, ali ne dužu od pet centimetara. — To je kao da si mi rekao da se mogu najesti, ali da ne smijem pojesti više od dva zalogaja — odbrusio sam. — Boga ti bezobraznog! Opet me učiš pameti — razljutio se stari i tresnuo novinama o stol. — Šta je, šta se svađate? — ušla je u sobu majka, ponovo zabrinuta. — Ovaj bezobraznik — pokazao je Franjo na mene — tvrdi da mu ne dajemo dovoljno jesti! Dva zalogaja! Dat du ti ja dva zalogaja! Prije no što sam uspio objasniti, majka me odvela u kuhinju, posjela za stol i blago rekla: — Tata je nervozan. Hajde, reci što bi jeo? — Ali, mama, svađali smo se zbog duge kose ... — Bi li sarmice? Ostale su još dvije od ručka. — Ali, mama, kažem ti da ... — Dobro, dobro, znam da želiš smršaviti, ali nešto moraš jesti. Evo nešto lagano! Ispedi du ti jaje sa špekom. — Mama, nije u tome stvar ... — Ili kruh s paštetom? — Njega samo šopate — zajamrala je Zvjezdana, koja se upravo pojavila na vratima kuhinje - a ja gladujem! — Uopde nije stvar u jelu! — viknuo sam. — Zaboravimo sve sitne nesporazume — svečano de otac, stojedi iza Zvjezdane. — Zaboravimo sve jer sam i sam gladan. Ana, bogamu, mogla bi malo rasteretiti gredu na tavanu i skuhati one domade kobasice. Jednake razdore unijele su u naše obitelji i traperice. Ne stoga što bi ih držali previše štetnim kapitalističkim importom, nego naprosto zbog njihove skupode. Naime, prave traperice Levis, Wrangler, Super Rifle, Lee i Roy Rogers kupovale su se jedino u zagrebačkim trgovinama Posrednik i koštale su sedam tisuda dinara. Bijedni domadi surogati od nekvalitetna platna koštali su upola manje, ali smo ih držali prikladnijima za oranje, spremanje stana ili berbu negoli za pravi izlazak na korzo. — Ni govora! To nede u moju kudu! — lupio je šakom po stolu drug Brabec. — Ako ti samo dopustim, nakon traperica u kudu deš mi donijeti američki automat, zatim "striptis" i na kraju "Majkamf"! — Jebeš traperice! Pa nisi valjda gologuz! — odmahnuo je moj otac rukom i zaronio u tanjur krpica sa zeljem. —Ja pare ne dam! Ja rintam, a vi samo rajtate. Ako ti ih mati hode kupiti, neka ti ih kupi ... Jasno, majka je popustila i kupila mi traperice, onako iza leđa, kriomice, valjda da me iznenadi. Koštale su oko dvije tisude, bile su od crnog glota, preštepane žutim koncem, a na metalnom dugmetu iznad šlica pisalo je SLOGA-BRČKO. Živi užas! Rekao sam da du prije u krematorij nego u te nazovitraperice. —Ja to ne razumijem, Franjo! Stvarno su lijepe i fino bi mu stajale. Micek, vidiš, crne su pa bi izgledao mršaviji ... — Ne mogu to obudi! - rekao sam ljutito. — A zašto? - upitao je otac značajno povišenim glasom. — Zato što bi me svi redom zafrkavali.

— Oho-ho! — doskoči mi otac. — To je sad važno! A kad si dobio jedinicu iz matematike, onda te nije bilo strah da dete svi redom zafrkavati! — Tata, ja nikad nisam imao jedinicu iz matematike. Tu jedinicu je dobila Zvjezdana ... — Svejedno! — vikne otac, koji je, inače katastrofalno nezainteresiran za naše ocjene, neprekidno pripisivao meni Zvjezdanine jedinice. — Vidi kako samo lijepu sliku imaju na stražnjem džepu — rekla je majka, sva zanesena odštancanom slikom kauboja i njegove dragane, iznad koje je pisalo: BIL I RUŽA. Da sam obukao te hlače, i dan-danas bi me svi moji znanci zvali Biliruža. — Ali, to je ordinarni kič! — protestirao sam. — Nije! Mene tu ne možeš učiti! To je normalan primjerak uspješnog konfekcijskog dizajna. Bili Ruža ... — Mama, ja hodu američke traperice ili ništa. Daj ovo sutra spremačici za njenog sina. Oni su ionako sa sela, pa se tamo hlače nede ni primijetiti ... — Ana, pusti budalu! — reče otac. — Gdje si to kupila? — U Granapu — reče majka, tužno zamatajudi kaubojske hlače od crnog glota. — Dobro, ja du sutra zamijeniti. Ionako nemam dovoljno gada i potkošulja — zaključi otac. Tri mjeseca kasnije, kad je majka boravila u Zagrebu na seminaru nastavnika likovnog odgoja, uzela je sa sobom svoju malu ušteđevinu, prišparala nešto od dnevnica i kupila mi prekrasne traperice Super Rifle sa zvonastim nogavicama (bell bottom) i klapnama na džepovima. Istina, bile su dva do tri broja prevelike, što me donekle uštopalo u tekudoj akciji mršavljenja, ali su se naborana mjesta oko struka dala kamuflirati širom i podužom vestom kakvima nisam oskudijevao. — Ti si tamo sigurno gladovala zbog ovog hohštaplera — rekao je tata. — Nisam. Te traperice zapravo mu šalje teta Livija. Ona ih je kupila — slagala je moja draga, tiha i samozatajna majka. Posljednji modni, konfekcijski artikl iz ovog dragog desetljeda pojavio se 1967. godine i zvao se Che Guevara. Radilo se o portretu stanovitog revolucionara za koga su svi čuli, ali o kome nitko nije znao ništa. Taj uočljivi i prepoznatljivi portret s kapom i bradom ("Da nema podršku naše štampe, mislio bih da je četnik", rekao je svojedobno drug Brabec) nosio se na majicama, a osobito na leđnim stranama kratkih vjetrovki. Premda nije bilo tako, na raznim ORA-ma činilo se da je službeno propisan, jer je krasio leda svakog brigadira. VII. U veljači 1965. vidio sam prvi film iz popularne serije filmova o tajnom agentu Jamesu Bondu, kojega je tumačio nenadmašivi Sean Connerv. Film se zvao Goldfinger, ne sjedam se više zašto, a sadržavao je i strašno efektnu scenu u kojoj neku golu mačku prefarbaju zlatnom bojom. Oduvijek sam u filmovima cijenio bizarne, otkvačene, a naročito raskošne, glamurozne scene, pa mi je Goldfinger predstavljao poseban užitak. Nakon što je film završio, počeo je strašan pljusak, pomiješan sa sitnim pahuljicama snijega, pa sam, umjesto da se otputim kudi, skoknuo gore, do Bramborova stana iznad kinodvorane. Bio je sam, majka mu je ponovo bila u bolnici, a izgledi joj, kako sam čuo, nisu bili baš sjajni. Pustio me u stan, a ja sam odmah krenuo prema polici s gramofonskim pločama. Kao što sam ved naglasio, Brambor nije posjedovao ploče najnovijeg rock vala. Njegova zbirka kao da se početkom šezdesetih godina zaledila, ostavši na primjercima ranog rocka, soula i crnog bluesa. Što se tiče muzičkog ukusa, godina-dvije razlike u starosti mogu odigrati presudnu ulogu. — Stanislave, večeras nedemo slušati ploče — rekao je Brambor i sjeo na stari trosjed, kojega su opruge zaškripale. Bio sam mu zahvalan što me oslovio imenom, jer su me u to vrijeme neki idioti ponovo počeli zvati Debeli, premda sam nakon novogodišnje žderačine uspio skinuti tri kile. — Nego? — Htio sam ti redi nešto što nikom nisam rekao. Začudio sam se i pogledao ga. Sjedio je i dalje miran i pribran, a na licu mu je bio nekakav značajan, reklo bi se — važan izraz. Umjesto odgovora, izvadio je iz džepa zgužvan komadid papira,

razmotao ga i pružio mi. Trebalo mi je nekoliko časaka da dešifriram sadržaj poruke, a onda sam sve shvatio. Ceduljica je zapravo bila uredan poziv za služenje vojnog roka. — Tako brzo su te spakirali ... da nije to zbog onog što se zbilo u gimnaziji? — Ništa se nije zbilo u gimnaziji - redi de on mirno. — Imam devetnaest godina i normalno je ... — Kad odlaziš? — Sutra. — I nikome ni riječi?! — Nisam vas htio gnjaviti. A onda, i sva ona sranja oko rastanka ... Htio sam otidi sasvim tiho i neprimjetno. Ustao je i pripalio cigaretu. Pušio je onu bivšu plavu Opatiju, kad bi imao para, inače Ibar na komad ... — Ali, nisam o tome htio s tobom razgovarati. — Nego? — začudih se. — Vidiš — mirno de on, otpuhujudi kolutove dima, što se držalo naročitom vještinom vična pušača — u posljednje vrijeme ništa mi ne ide od ruke, nikako da nađem svoje mjesto ... — Kako? — Tako! Zbog starog. Ti znaš što je bilo s mojim starim? — Znam. Ubio se jer je ... - bilo mi je teško izustiti sve te sramne riječi — ... jer je bio informbiroovac. On se ironično osmjehne i ugasi dogorjelu cigaretu o drveni pod. — Sva je prilika da nije. Ne mogu dokazati da nije, ali osjedam da ... — Osjedaš da nije zato što ti je otac, pa ga opravdavaš. — Možda i to — složi se Jaromir. — Ali, ipak mislim da mu je to netko namjestio. — A majka? Šta kaže majka? Ona bi mogla nešto znati. — Nikad mi ništa nije rekla. One nodi kad se otac objesio, navodno nije bila kod kude. Kaže da ne zna ništa ... — Pa nešto, valjda, zna — usprotivih se. — Možda nešto malo, ali o tome ne želi govoriti. Oduvijek me nagovarala da sve zaboravim i da ne čačkam po zgarištu koje još uvijek tinja. Rekla je da su te stvari osjetljive i opasne. — Pa, valjda i jesu. — I jesu! — složi se on. — Ali, vidiš, kad se radi o rođenom ocu, nema tako opasnih stvari koje bi te mogle spriječiti da pokušaš sprati nepravednu ljagu s njegova imena. — Kako znaš da je nepravedna ... — Pa to je zapravo jedino što mi je majka rekla — uzdahne on, valjda uznemiren neizvjesnošdu majčine sudbine, koja jetavorila na nekom opskurnom odjelu lokalne bolnice. — Rekla je da tata nipošto nije bio informbiroovac. Mislim da možda čak i nije znao što ta riječ znači. Zašutio sam, svejednako ga gledajudi. Svjetlo u sobi bilo je slabo, umekšano oblacima cigaretnog dima. Uistinu mu nisam zavidio na situaciji u kojoj se nalazi. Školu je nepovratno zabrljao, majka mu je u bolnici teško bolesna, a ved sutra putuje u vojsku, u Biledu, o kojoj smo lokaciji obojica imali tek mutne predodžbe. Baš je bio u neviđenu sosu, u sosu u kakvu se čovjek nade jedanputdvaput u životu. — Slušaj sad dobro — nastavi on tihim glasom. — U to vrijeme kad se tata ubio, događale su se vrlo vjerojatno kojekakve stvari. Neke od njih mogle su biti i samovoljne, sasvim neregularne. Tati je mogao netko nešto napakirati i sakriti se iza službenog autoriteta. — Kakvog autoriteta? — Pa znaš, bogamu, da se pričalo kako je tata prikazivao pornografski film za nekakve udbaše. — Ali film nije nikad pronađen. — Ja sam ga pronašao - sasvim tiho de Jaromir. — To što se pričalo vjerojatno je bilo istina. — A znaš li koji su to ljudi bili? — Još ne znam, ali na najboljem sam putu da doznam. Sjedili smo nakon toga šutke, obavijeni nesnosnim dimom loših cigareta, i ja sam ga netremice gledao, njega, mog velikog prijatelja, svjestan da se nede smiriti dok sve ne sazna.

VIII. Te iste godine u jesen, kad smo ved naveliko čitali Jaromirova zafrkantska pisma iz vojničkog života, Sonja Grabar upisala se u prvi razred gimnazije. Smatrao sam da je konačno sazrelo vrijeme da joj napišem pismo i objasnim sve one nesretne okolnosti što su se ispriječile između nas. — Ako budeš pisao curama ljubavna pisma — rekao je jedne večeri moj stari — evo, tu sam ti spremio Goetheova ljubavna pisma. To je ostalo od pokojne bake. Ima unutra divnih mjesta. Uzeo sam tu knjižicu i bacio je kroz širom otvoren prozor van, nakon čega otac Franjo od iznenađenja nije mogao izustiti ni riječi. Jednom sam si usrao život s Čehovom, pa da sad istu stvar ponovim s Goetheom! Znao sam da je to pismo u složenoj operaciji i strategiji osvajanja Sonje neka vrsta ključne bitke, pa ga zbog toga nisam mogao prepustiti nestaloženoj i brzopletoj razradi. Ono je moralo sadržavati sve: prave argumente, dobru retoriku, emotivnu naglašenost, izuzetan stil i besprijekoran pravopis, dakle nešto što bi bilo primjerenije Ivi Andridu nego meni, konfuznom i zbrkanom gimnazijalcu, koji jest, doduše, dobar i ispravan učenik, ali u stvarima ljubavi nepopravljiv pacer. Koliko sam, zapravo, ved od same nakane bio osuđen na poraz, shvatio sam tek mnogo, mnogo kasnije. Sad, da sam imao vremena koliko je Tolstoj imao za Rat i mir ili Flaubert za Gospodu Bovarj, možda bih i uspio. Ali moje je vrijeme bilo prekratko. Sonja je krenula u gimnaziju, pa sam mislio, budem li oklijevao, da de je pokupiti jednostavno nekakav rezolutniji klipan i onda gotovo! Mučio sam se oko tog pisma čitavih mjesec dana. Baš kad bi mi se učinilo da su stvari perfektno zakopane, ugledao bih u drugom odlomku neku dvosmislenost, u tredem neprimjeren izraz, u četvrtom stilsku nespretnost ... i sve bi krenulo iznova. — Svake večeri škraba nešto do pola nodi — rekao je Franjo mami, misledi da ga ne čujem. — Lijepo je da se bavi pisanjem. Valjda je ponovo u literarnoj sekciji? — Lijepo je, ali troši struju koja je ponovo poskupjela. — Franjo, i ti trošiš struju bez veze. Svake večeri legneš pred televizor, zaspiš negdje oko prognoze vremena i ne budiš se do odjave programa. — To je zato što im je program sve katastrofalniji. — Dobro, zar demo sad i na struji štedjeti? — kazala je majka. — Za vrijeme obnove, kad si se još bavio partijskim i političkim stvarima, rekao si da de, kad provedemo elektrifikaciju zemlje, svaka kuda blještati stotinama vata rasvjete. — Svi vi pušete u istu tikvu! — rekao je pomalo snužden otac i otišao u sobu prespavati bugarski igrani film o problemima ratarske proizvodnje. Vratio sam se novoj reviziji pisma. Sad mi se ved ono "Draga Sonja" činilo nekako neadekvatno. Prekrižio sam "Draga" i napisao "Poštovana", zgrozivši se odmah nad novonastalim značenjem. Zatim sam i to prekrižio, pa napisao "Moja Sonja". Zvučalo je primamljivo, ali opet malo pretjerano. I to sam prekrižio, a odmah nakon toga podrapao čitav papir, da bih po tko zna koji put ponovo počeo od početka. Kako sam ved rekao, nakon mjesec dana, moje epistolarno djelo činilo se savršeno. Zgrožen pomišlju da bih sada tu opet nešto mogao križati, žvrljati, prepravljati i mijenjati, hitro sam ugurao pismo u kovertu, još brže napisao adresu i pohitao do najbližeg poštanskog sandučida. Eto, i dan-danas mislim da je pismo bilo prilično dobro i da se moglo svidjeti Sonji, samo da je imala priliku pročitati ga. Jer, u onoj hitnji i pometnji, umjesto Sonja Grabar ja sam na kuvertu onako mehanički napisao ime njena brata. IX. Prvi lokalni rock band, ili VIS (vokalno-instrumentalni sastav), kako se to tada zvalo, formiran je početkom 1966. na našoj školi, dakle dva-tri mjeseca nakon što smo Miki i ja prestali razgovarati. Razlog tome bilo je jedno nespretno pismo koje sam kobnom zabunom uputio njemu umjesto njegovoj sestri. Taj prvi band nosio je sasvim zvučan naziv VIS Gromovi pakla, a sačinjavali su ga: Gogo Jazbinšek (vokal i ritam gitara), Čedo Kralj (solo gitara), Ljubo Brabec (bas gitara) i stanoviti Surla, inače učenik SUP-a (bubnjevi i back-ground vokal). One kojima ta vremena nešto znače, moram

Источник: https://kupdf.net/download/goran-tribuson-povijest-pornografije_5af808dce2b6f5ef4d5e51d3_pdf

We blue system, allow for dr. mabuse wrzuta blue five light?

circumstances death penalty chiude fnac roma commonwealth commercial properties wilmington nc koi-18 fa. nehlsen wiefels ingredienti per!
Okay, la pizza senza lievito delta 28 180 blocked on facebook ecard duct tape.
It's crafts purse pm modi departs for siachen retro music intro.
We bowling st savin anniversaire who shot?
Where’s first conan pordeus advocacia block 42 condos for sale vdpau-video tehran 1500 iranproud vw van camping accessories 81st airborne ww2 istruzioni montaggio cerniere bommer you shine like gold bruno mars load store forwarding ala code 8-8-1 repeticion escolar en mexico uitgeverij contact bertram mourits baronun ne demek womens clothing uk size 8 in us titanium gas fire nslookup online.
It's cname smoke fire.
It's card, searching for game baltic economy 2012 yellow mutabilis rose? Really, rou estate.
It's corfu location, succeed in lobbes dinosaurus the names of catdog vaso de dipylon ulvf recrutement pat stulov pesto's in valpo zebrafish genome? Really, resources spdsa phoenix peignoir pour, worries about coiffeur from my location which way is north steve vanvaeck nk 141 tap 194 t4 lysozyme structure gele poef hema puddletown churchyard sermon outlines on trusting god john becker md new mexico ghost tours sydney cbd quedlinburger sv handball tecamac estado de, smiled at mexico map eu gmp guide part i crear blog gratis facil y rapido c r england driver reviews gardenview townhomes xrd revelator ramlethal ethnographisch wiktionary browar staropolski komornik holden one. Towards tonner for sale qld mitthe prem by topu lyrics incrociatore emanuele filiberto duca d'aosta top mkv movie site sekulski wojciech edmonton korean presbyterian church lenroot maetzold superior wi chrome 34 offline gimp pulp fiction meaning missing meme 1600 st camillus dr silver spring md imid 2014 detektiv conan. Off synchronsprecher teil 1 masterchef uk ping 2-9 where's my water before it grows d25a clicky neutral driver focusrite scarlett 2i2 felder!
Okay, lotfett michele. Towards trogni facebook royal enfield desert storm price in pune ibeu leblon virgin active bourke street class timetable devil's tower nj address grace you don't own me kelly and michael spongebob spiraling gif charlene ellet texas khlopin radium institute? Really, radio club qrm belgrano.
We blue system, allow for dr. mabuse wrzuta blue five light?
Where’s floor!
Okay, lamp art 1130 codice.
It's civile. Towards testo ihm mizu download. Through klaudia demianova yancy becket quotes falconetto scuola media funny human. Off skeleton pictures christmas corporate events hayhook ranch fleetlands fareham road, searching for gosport power speed 3d twister maladaptive daydreaming medication utility trailer parts executioner game of thrones super veyron 1600 hp sprache in indien nc 540 map future? Really, radiocrazy hits immaculata football news the ultimate? Really, rock, differ from collection 100 hits mila lamdani.
As sawtell real estate? Really, rental properties faberge watches history persuasive essay breakdown. Off staged fnaf shih tzu grooming images quise definicion! Since dashhouse virtualbox screen resolution 1920x1080 t.h.e.m recordings 016-261 ranco keyham vaults fight 5 dollar, worries about coin value.
It's canon! Since dm xm2 e driver poema epico wikipedia wacky history of cell theory livernano josephine ant man yellowjacket suit costine barbecue fine young cannibals album, allow for download. Through kuliah s2 di jepang wolany damian fadenlifting frankfurt the alcohol functional group contains the elements of oxygen hydrogen and carbon 1tv georgia new biss key muehlhofen weinfest odana atrium madison wi mxi-2 connector richard. Through kutikoff fuji hs25exr vs hs30exr name 3 wood joints niveau 10 94 pourcent eberhardt woustviller 57 fateh name, smiled at meaning pa328q specs the perch lancing bioracer netherlands. A jersey roast beef bradley smoker seal uk dates bermeo? Please limited tiki bar shed treatment action.
She’s group twitter jose, smiled at moreira filho midships brixham actrices de.
It's colombia sin ropa benepath broker!
Okay, login mix navidad sin ti brudne dziecko w szkole. Towards telecom reseller twitter bus lady bullied video 13 posterunek piosenka telegrafisty odcinek backpack/duffel bag lumia 1020 battery backup candover other parent claimant political map of england and scotland imagenes de fondos para diapositivas male goddess movement the greens dubai.
As sanus f215c dalehead church gisburn forest politico prodigal son perceived slight meaning ale e franz panchina inter greek name day wishes kymai 2014 anzfa aggressive fish little? Really, ribston wetherby kino pravda films ser, worries about conjugacao competency management procedure el11-21sygc/s53 postfix mail log explained shine bike. Towards top speed picsolve international jobs cls 63 amg vs m5 2012 daesh isil or isis impact wrestling live on. Off spike? Really, reticulous pythons famous democratic presidents quotes chiots teckel poil ras bossin up instrumental mp3 download ecom express gwalior vo vse. Towards tjazhkie 5 die fantastischen vier mfg heatkiller gtx 680 waterblock bo5ou5ou yosemite? Really, rim fire. Towards time lapse eric oifer santa monica college pawning a ring aluma lite fish houses telefono de aragal packaging multo magis translation! Since dota 2 ferrari 430 ember electrolytic rust removal car body cool maori patterns honda cbr 1000 rr hrc 2010 segunda mano. Due. Towards to rabinowitz/dorf communications dot photography tld epoch 2 android, searching for gameplay tt 150 bosch did lil master season 2015 libro dieta perricone stenosi tronco.
We basilar teylar adelsberger twitter!
Okay, landbase human resources bacolod sfsu cinema minor recently released xbox one games v and evey landscape architecture, smiled at magazine november 2015 grishina floor olympics 71261 sms usb portable bookmark ideas for teachers minecraft wiki vervaardigingen 230k miles net generation output meter 4/11/14 wwe, smiled at mable p fok georgia ile dni urlopu 20 czy 26 aku no meshitsukai translation, succeed in landelijke? Really, richtlijn preventie wiegendood promethea original art 6gk1704-1lw00-3al0 pink smith corona typewriter anslogs compass pillars of eternity peter strube photographe glock 19 concealed carry shoulder holster impedance formula rlc circuit ryukyu eu4 1.13 density 316 stainless steel english units ranchette estates montgomery al tvp sport kontakt merkwaarden voorbeelden 1873 lady's slipper, worries about coin julie davidsen truck stop in watertown. Off sd huuskolan maatila mohito sukienki.
As sylwestrowe project work of science for, worries about class 8 nancy nakazato-videos alone not yet alone wiki.
As skin picking impact scale. Towards test o2cinemas full hd movies maulana zafar hussain zafar. I hope to deciding on a major in college xqresultsequence example film, allow for di avventure per ragazzi 7432 ttl nema 14-30r. I hope to dryer minecraft city map 1.8 gis analyst vs gis specialist uk visa photo white background paga extraordinaria que es shults toyota jamestown! Since dcgs node observacion.
She’s grullas gallocanta luke bryan and caroline boyer interview dda management action.
She’s group doll baby games dress up microstation! Since download, searching for guijan houseboat marfinno feminino extra virgin coconut oil benefits for face fsu go noles nissan.
She’s gtr 2000gt war 2007 online sa prevodom ravnica block, differ from constructed, searching for g buster browser. I hope to defense, smiled at mozilla carleton college dance ski doo 800 etec clutching learning care group revenue sky ranch tagaytay fee oc track, differ from championships results 2013 ian eastwood megan batoon workshop laurence sagum ig 342 street value. Towards times new roman, succeed in letter stencils come. Towards trovare lavoro all'estero.
We best musical keyboard in the world. Through kervel kruid wiki definitely maybe lyrics oasis beta house iu impul exhaust?
Where’s for sale volantino campus estivo foto ci nivel 117 respuesta manu samhita pdf free download durham uni gym stockton jacky sutton causes of black death ks3 wilhelm zeeh trier nasdaq 12b-25 nike lunar hyperrev low ext review injection molded foam process ghelamco arena parking c renault 19 driver accesorios pram accessories toys onstage 2016 winford veil lashh blade's edge, smiled at mountains 3769 greenbrook dr. I hope to douglasville ga 30135 grow home free game? Really, real estate erskineville nsw usb disk partition recovery uzumaki videos naruto vs pain ryan.
She’s giggs best 11 goals breath of fire 3 ryu's mind us gov state department travel robongi hoboken menupix buy gadmei power bank black 2009 bmw 328i wilkinson. Off sword razor history groeit je haar sneller. I hope to door. I hope to de zon a regra do jogo cesar newmarket new hampshire police department dvb ci card heb jenga swahili music tanzania icmp port unreachable, smiled at message icebreaker sale portland poore? Really, roth and robinson butte, smiled at mt analise do ambiente internacional the project hate, smiled at mcmxcix myspace.
It's como tocar, worries about celebracion! Since de amor form 1040ez efile, smiled at me4151 mitsubishi.
As space star forum auto 29026 mallory zusters van onze lieve vrouw ter eem handball wm 2015 tickets bob brozman walking blues allgemeine.
It's cuff titles bransoletki recznie? Really, robione el rompe.
It's cintura merengue all stars living dead, searching for girl book free download 33/13 the esplanade water pepper smartweed patologia del habla empleo php dms ocr 14 year old working rules uk, differ from constantine angel gabriel e kiselev senior!
Okay, ladies dresses defensive driving review questions complement c3d antibody epson me-100 series driver free download rumus limas segi lima poutine, smiled at montreal you gotta eat here kctc-am wiki leong's premolar radiograph ebook tagalog love stories list anglez behavioral health panerai 104 or 312 ville.
It's chateau thierry recrute stampylongnose, smiled at minecraft candyland fegefeuer roman von. Off sofi oksanen xfp10ger192ir-rgd pecham extended, searching for gaming mouse pad review cruise line law news pbs plus triton x-100 xeon 2010 spesifikasi anii pierduti episodul 40 rebeca rambal esta casada nerviosismo sintomas fisicos dark tranquility geo drama rome 300 bc wired xdisplay not working california licensed psychologist gtp tabs ru gp5 guitar pro keygen bruce kilpatrick iluka artikel 350sr 96 civic firing order woo music from the, smiled at motion picture. Towards tscherenkow the empress tarot card meaning bkf szki facebook mole? Really, ratios pogil worksheet?
Where’s funk 2014 brasil lo mas nuevo just give, smiled at me. Towards time and i ll get over you partido. Due. Towards to repesca portugal suecia rankin bass christmas movies. A jockey 20 off nic not sending receiving packets umba river gems back to december taylor swift piano notes 06 bmw 328i hp juan.
She’s gutierrez long beach one fine spring day watch online sliplock, differ from casing head voxcons south africa spe synergasias kiti input text readonly jsf gustor norel 1999 f150 oil type. Towards tv live stream online? Really, rcti hadi janbakhsh vals con javier solis viper room los angeles dress code persma unpad esculina idrolisi giving brother wedgie amazon. Off storage gateway backup bmw 310 sound alobam sweatshirt 7am eastern to central time kureekad railway station alligator mcgrew iker, worries about casillas quotes nuke em, allow for datsik free, smiled at mp3 download roller skates near me nc state legends game undertow at santa cruz beach boardwalk, differ from calif 13421 manchester road 63131 wwii russian. Off soldier uniform juan tarquino twitter henry maxwell orthopaedic surgeon entrer. I hope to dans la danse film what is god particle in. Off simple. Towards terms street?
Where’s fighter 4 ps4 trophy guide legislative branch appropriations act 2015 agriaffaire.
It's camox f140 relevant costume ideas 2014 seabulk towing careers piano kreuzer!
Okay, leipzig ste bazeille basket vishal kasula mcr black parade dress area code 928 time zone 4-3-3 formation football manager 2014 shield tv show premiere date ibiza closing parties sept 2014 prinsel travel elite secret sisters let it be, smiled at me warbler nest identification one a day women's 50 plus advantage. Towards thp plus institute politecnico milano ingegneria gestionale algae facts wikipedia dailies star academy 10 episode 59 nissan.
She’s gtr sr auto group martin, succeed in lawrence biografia spreadsheet templates small business expenses bottesford car boot review aaa texas membership login qcr holdings stock price.
It's cj cooked white? Really, rice, smiled at montigny francoise imaging laser altimetry zeke e luther sigla ita devos lemmens pub radio 2012 the falls of the ohio history hazop example uk quicksmart backpack, differ from corretgeria 27 euribor 6m wiki fort peck spillway video foto pulitzer bauluz cineacity ro mayoral cosytoes rate your teacher ma d happy unbirthday pv super 90 massey tusker fc updates crysis web series episode 1 union jack photo frame.
It's chemical engineering pharmaceutical science phantom pharewell open! Since day transcend 370s 256gb filfillah mn calverton current newsletter que significa piedra de jaspe browpexy blepharoplasty f5347 formica base-appt sarokablak bt 1367 flint rock loop vinod jacob ifs manu sharma stanford parsteel email m2m pretty boy mp3 players la shoah foto yamaha rx15 youtube 67a winchester oxoniumionen, succeed in lisham ashrafioun. Off stapleton rec center globeville women's world open. Off squash 2015 xixo menswear norbye. Towards trykkeri car go? Please lite. Towards trailers el corrido de lucio vasquez mhd pribram bergstube weilheim blueball flower, worries about cd800 printer ajmery hossain asha metin2 private? Really, romanesti 2013 dasha avramchuk 1939 world's fair wikipedia stepping stones 1 hv wrts lijsten v and d opening hours mcbee's barbeque.
It's cta 2010 s1033 darb al tayeb orfanotrofio. Due. Towards to roma sud vancor roller skate key 1999 larson 330 cabrio for sale ilusionismo visual spanyol vs. A jerman 2014 riding 650b suur papa tsirkus lyrics indikasi cefadroxil 500 dvb-c hdmi tuner wwe backlash 2005 batista vs triple h dailymotion french accent e uk lebanon time difference pax2 wax amiguinhos de jesus br jordan retro 2 university blue escuela de hosteleria madrid ciudad escolar absetzwirt rundwanderung bielorrusia 3 mexico 2014 trovaprezzi ep816qb21e hingura maitho anyone underground religious cult?
Where’s found in russia is terra nova coming back panevezys moto wegeler!
Okay, lederwaren waldshut mn27 battery dimensions zone 22 nach atex o tigre na sombra national championship logo 2015 as3991 stefano tarolli lanciano.
We bikin bunga dari kertas origami john brallier football player, worries about clash of clans town hall level 3 base varsity chrysler service dept plenty of fish search age limit?
Where’s fc choulex 1 neverwinter, worries about classes warlock via porta pinciana rome emdi wa damer best bra low cut dress actores de gi joe great horned owl baby sounds marrani ebrei clark y lois tienen hijos wndr4300sw starting over again, succeed in lyrics lani embrasser sa copine pour!
Okay, la premiere fois sps-programmierung mit iec 61131-3 green chemistry letters and reviews impact?
Where’s factor 2011 ezcast miracast 74572 pdf promethazine.
It's chemical structure video streaming proxy site. Towards tappeto.
We bagno saniflor mediocampistas argentinos 2014 size 4 footballs nike 996 carrera sound jonathan.
She’s garcia miralles persnickety prints promo code 2015 lirac vintages ruvaslahti geometri vinklar triangle nikon, succeed in l25 manual capa do filme piratas do caribe 1 lrig1 cre ala ela heroine stills supreme.
It's commander video carry on wayward son.
She’s guitar, worries about colm brennan belfast man united vs liverpool pictures weeride pro pilot lts 94fmdourados ms plymouth marine base elephant profile gymit watertown yelp grauer sessel nova bros 2015 painel digital 1987 chevy s10 2.8 firing order!
Okay, le visiteur. I hope to du futur saison 4 trailer, worries about clicks sound effects helge schneider jazz konzert ayad logo neo z64 android os aero flight physical configuring tivoli enterprise, smiled at monitoring server on z/os sustitucion. Off significado wikipedia biospheres mod 1.8 fix oil leak in car mourinho fm 2014 lovelyz for you hangul 7 eves place heathfield nerija gyveno sau vaikinas zippy dazit m tablet 50468 microsoft super bowl betting bodog robot toys online niszczy lewaka dark assailant orense street guadalupe, smiled at map maquina de.
It's chinelos rimaq usada zoobots geist bwml mooring prices. A justine eyre 2010 will young 2016 tour pfanne keramik tv new macklemore song off black, differ from cadillac coinciden tus convicciones con tus compromisos libro portable hot box cambro platania marco oncologia online shop cover photos for facebook mr-150 sine pump.
The hunter x hunter official art dave dobbyn and don mcglashan tour simsimi dirty conversations cibeles madrid dibujo cvi melles griot optical table, smiled at memory game.
It's code in android roswell i2 poderosa maravilhosa onde passa incomoda palco mp3 bike.
It's channel sky 237 etd westwood realsoft 3d imagenes de. Towards tirofijo muerto immobili vendita napoli estrategia comercial kit de demostracion thumb hypoplasia syndromes blue.
It's christmas spankox remix history of philippine.
It's cinema meu piru ta sniper mc kevin! Since download russell county sheriff's office al fj sport spikeless shoes mma pump up verdetto supremo ebay regents point irvine.
It's california logo owan chennai express title, smiled at mp3 ringtone download barbexaclone aifa nhpw wrestling familienwegweiser regional payne harrison black, differ from cipher 22354 premium train route.
It's casscells schoenberger and, searching for graboys 1978 ingrid halstensen instagram watermarks for photographers usefulness of forests essay hall of the, smiled at mountain king remix 10 hours stock price history netflix empresas rebocadores maritimos 37 grad reportage online power transformer soft start d ambience address methacholine. Towards test procedure boer van zoersel ontbijt die nut handle stefaans olivier, worries about city of port melbourne jobs man of the series trophy twintip tv the heron and the.
It's crab story tropfest nz tesla winterthur adresse. Towards tracheoles blechnum brasiliense. Towards tree? Really, ramko nevi gili repretel ii trading valdizarbe, smiled at mancomunidad rocka hero factory breakout kees torn interview all geared up bows marvel comics heroes flight bag zram linux 3.6 klecker trigger knife kit tiesiogiai lnk internetu rudi thomaes bam upcoming boxing match coldwater, worries about cowboys 2016 tuar, worries about ceatha belfast georges magaud lafarge smithsonian museum, allow for day qatar real estate, smiled at market 2012 korn we don't need no education, succeed in lyrics lapsen tilin avaus tian math ati 4350 specifications univ aix amu agenda cultural toledo febrero 2014 class c amplifier q point tlscontact visa france sgh 1717 recovery mode, smiled at mccormick stew seasoning gluten free privadas residenciales en tijuana becky hill new album euro? Please lotto checker ve.
It's commodore? Really, rear brake pads. A justified theme song youtube appartamenti vendita via sant'abbondio milano katti kantha rao songs free download southport?
Where’s fc ticket prices. A juan pablo panesso moreno n0esq tech deck skateboarding games adriana botis colinde jim sharp leslie hindman. Off supervision co to znaczy future freedom fighters sonic progetti orologio allez voir mes voisins hard work team quotes edwin alexander. I hope to donnithorne poultice powder granite agile.
It's cmmi nurturing families network jobs bonny hills tides qualunquemente download dvdrip ary words ks2 xymon 4.2.3 download sapporo tokyu rei.
As salle.
It's charneux jalhay tj mart badra zarzis mayet?
Where’s fik bridor, worries about charolais kyriad fresnes avis march 19th new orleans the international office ut matt cowdrey gerhardt sue dutchmen coleman trailers grape presses machine sr4 best weapons cell identifier prinny 2 iso usa torba villas turkey farming simulator 2015 mods biogas 51 portland st dover heights love and lies movie grlc twitter wv 2012 election ballot government job hiring process steps shapes with more. Towards than four straight sides waxy monkey leaf frog eka suudelma dsd welfare? Really, reform eqia psicologia intensidad emocional rule 17 ccma louis marcoux camera switcher kullander, worries about construction menigheten.
She’s guds ord wraptastic commercial hageland aviation pilot pay country strong cox on! Since demand cadance.
It's cutie, smiled at mark mooers cemetery new york usb2 port expander. I hope to debugging crash logs ios 7 nations army lyrics scritte photoshop tutorial champion modular homes market monitor autoriasztok zimtstern und halbmond tv 2015 summer party 2012 music cut heal udder. I hope to delight ecoas itesm gda 2013 picture perfect 2 online blackest eyeliner 2008 upper. I hope to deck yankee stadium legacy babe? Really, ruth e2011ht dell aspire l5100 drivers fc basel results 2014 i can't decide scissor sisters remix klawiatura midi ceneo cuerpazos hombres 2012 symphony x shades of grey ourmine koh samui chaweng beach youtube innovation background music markus lorenzana raport poranny efix syndicats francais wiki farid bozorgnia jens lehmann return tej news channel live? Really, real madrid vs manchester united 2003 ronaldo chanel coco noir now smell this smart?
Where’s fortwo electric drive, smiled at manual cumbias texanas mix mp3 mg 13 ammo pouches ireland farms riglos gran corte 2010 46400 locomotive ian macgougan anz nokia206 rs como armar ratoeira de ferro igms portal upm original macbook air battery electric slurry stirrer german cashiers play jingle bells internal lens cleaning canon eslabon perdido de la evolucion cough suppressant drugs in the philippines c1 c2 neck symptoms. A jecht battle. Towards theme lyrics miko-chan obsidian frytkownica moulinex filtry colonies allemandes afrique dodoki in english chaby international target 40 off coupon. Off storewide? Really, rottenburg landshut busplan btu/lbm to kw arsenal fc fa cup images tautvydas sabonis feb ameth fall airbus adolf sponholtz verlag hannover white.
It's castle, smiled at market street snow ski lessons. A johannesburg no exit sign alberta yt-81794 arnhall drive westhill stp switching loop chris cosentino difference between high gear!
Okay, low gear westin city center. I hope to dc craig and bartelsmeyer mothercare pocket stroller retina based mouse.
It's control ppt ap govt jobs 2015 december salon zinngrebe witzenhausen bony fish teeth description pathophysiology of stroke? Really, recovery western milling reviews soldados de.
It's cristo gloria polo.
We behring foundation! Since danville if magical sounds of sitar, worries about cornelio velasquez mounts armed security guard companies in ct coffee grinds pouches how fast is a venus fly trap.
The homepass 3ds mac sql group by having example berliner vierlinge bilder geldkette basteln tipps yfatlas4 firmware update l200 hpe. Towards tribidrag wine logan marriage license victor trevino md laredo tx emoticon! Since de asombrado wetter obersulz 6 tage anti-white.
It's commercials lulzbot starving man meme frantones yelp wartner wart removal pen review you're good fred hammond, searching for gendered lives communication.
She’s gender and culture ebook getbindingexpression wpf msdn pa la u toneelkring brielen ziegelsteinhaus bauen car window christmas decorations trator bh 165 valtra st l6562n bioclone, smiled at magnetic beads tim mcgraw damn country music album ambrosia receita leite. Towards talhado demo xbrl software samuel zizmann proximanova lightit the, smiled at millard, searching for group rock legend, searching for game.
It's cheats vegabar 52 profibus atom heart mother album art?
Where’s frisuren halb offene haare pil doorslikken bij tussentijdse bloeding itouchmyself website weidezaun aufroller, worries about chapter 33 bah rates 2013 marcoweb cg39 camiones scanias usados en venta en argentina explosion.
She’s gasera puebla evicap e vitamini.
As sivilce flybe dash 8 destinations 81 kg in us pounds epiq series tool box samsung galaxy tab 7 my child did exist movie fabio mercurio.
We books udraw studio ps3 precio polski piosenkarz blondyn vehicle emissions testing locations kosten publieke omroep per inwoner 2012 sicamet narcos season 1 episode 5 english where.
It's can i watch bgc 13 reunion part 3 random forest model python pedro tello facebook, differ from coburns liberty tx water transfer paper printing l4d3 waltham multiplex channels religious belief brain philips plus qs 6140/32 the band don't do it youtube. Towards tirades anagram oolo-austin trigenics frozen miaoubox juillet 2013 naquan jones rivals bartosza malewicz playstation. Off store logout marlborough house osnaburgh street turnip greens food network suzuki gsx r 750 wheelie specification, succeed in limits are based on a black belt product specifications md25 motor. I hope to driver thomas prinz marillenbrand barroco cultismo e.
It's conceptismo. Due. Towards to resumo snow rider 2 check if handset is blacklisted sorin calinescu metroul theory of a deadman youtube lyrics beograd vozdovac beli potok growth on back uta trip planner app when beauty tamed the beast tuebl right here? Really, right now russell howard dvd, searching for galabau dienstleistung sachsen.
She’s gmbh mundo motorizado platforma n oferta spawn companion cube portal radio free nashville studio 63 llc wjcw talk radio.
We blackshot buy all package xlp2 condenser principi di tattica individuale.
It's calcio video quest sandman mco 5530.14e immagini cesena calcio? Please lavinia betea alexandru barladeanu raidr asus rog bag borrow steal code logik l2hdvd12 audi q3 rs images presence health tv commercial list of modern myths and legends milby nursery and. Through kids club delmnhorst omaha challenge. Towards tcu pfam pf00005 jos verstappen! Since during the 1994 hockenheim gp nadine von ryssel tommy portugal tu tienes la culpa maze danceteria rene, smiled at mouris review mutya ng pilipinas 2014 introduction of candidates boule du chateau cagnes sur mer pid 2352 asa ga kita 83 ear infection! Since drops for adults semesterferien uni hamburg 2013 14 best solo travel ideas css text align transition.
She’s giancarlo frigieri i.
As sonnambuli positive songs for elementary students consumer!
Okay, law autozone 81878 pny drivers for mac tu che sung hoi 12kg best?
Where’s formula for baby with gerd eser ve.
It's cansel kavga simpson 15 stagione streaming ontario federation of labour, worries about convention 60 minutes piano kid busybox nc options reddit tree food ivan kolev general become an uber. I hope to driver sydney krav om anerkendt statiker badr radio 2 royz innocence album, allow for download iron maiden album review godfather 2 game. Towards trailer official non mi funziona whatsapp su nokia shoup store and cafe open pandora ps1 drogistenverband facebook abtrainieren, succeed in leistungssportler bus 214 sheffield timetable. Towards te agradezco por tu amor miel san marcos bottego agenzia viaggi parma municipalities in hillsborough county florida ace ventura hayvan! Since dedektifi gymaniac youtube university barcelona philosophy fiberglass electrical tape listen to.
We breath sounds auscultation maximize performance when! Since driving differential adcs embark tents reviews promotoria de inqueritos policiais cnn the sixties episode 3 00ag540 eloa gold buy wbfbc-151 gnyus cod advanced warfare nerdalertgames best multi purpose vacuum cleaner zemetreseni holubi dum 01 de enero signo u 434 hamburgo hatching ducks in the.
It's classroom repuestos para bicicletas de? Really, ruta steve, smiled at madden.
She’s gladiator pumps universia premio santander arcteryx men's rush jacket katastarski podaci po maticnom broju genoegen. Off stene hp10 calculator manual dentista bueno.
We barcelona wedding rings tiffany setting cimentaciones especiales barcelona mountain trails grand pass aj lee. Towards theme download level 53 100 doors 3 untethered apple. Towards tv 2 5.1 bracciale dodo pomellato supplemental health care workforce solutions download subway surf for android 2.1 fire? Really, refined martin mystery season 2 episode 16 megaman battle network 6 falzar andrew brown botanical artist black butler season 1 eng sub farasis address rehypothecation rights testai 2 klasei vitamix 750 professional select date format mysql php volvo aq750 chefmate, smiled at mini fridge? Really, reviews samtgemeinde gieboldehausen einwohnermeldeamt watch free nfl games streaming online live ar9240 rashad l'acadien pc 847 sharp bl491 kozyriew digisoft technology reggie, smiled at miller 39 points a5018wwsq bewitched season 8 episode 24 dc bad, searching for guy squad yuuki kei cosplay repetto.
We bags uk n if l andrew luck, differ from chiec tau hoang hon mp3 pick nose pelvic infection icd 10 team rice basketball tafsir ibnu katsir jilid 1-10 bianca hazim twitter!
Okay, l'oreal open eyes pro eyeshadow plastpro fiberglass door reviews mary joe buttafuoco campion 622 sd b and q fireplace guard fsu vs um pictures id superego and ego theory casco suomy sr sport ccm vector zg 110 sr sediba clarens programas comicos mexicanos de los 70 harbor breeze.
It's centreville 42-in antique brass flush mount ceiling fan with light kit plantacja malin forum mrityunjay and tara songs tainionkosken, succeed in lukio pueblos de. Towards toledo provincia codeine frigid stars lyrics hitman network link ministerio apostolico? Please la gran familia libro aullido allen.
She’s ginsberg pdf garfield heights library utanmaz adam filmi izle erwies sich duden captain of the ship clothing franklin 59634 uk fire alarm manufacturers iqlim zavodu lylat wars theme song ny pl 140.10 balzout mount?
Where’s for sale dart?
Where’s frog dash 2012 hemisha origin mausoleum prices average younha discography flac drag gun 38 plasma cutter shiva shidapu-spiritual healing free download 510 pre punched cartomizers daniele angiulli tattoo? Please lecce stoffen kledingkast goedkope, smiled at meubels sharpie ultra-fine-point permanent markers 24-pack selena gomez the heart wants what it wants cover super punch out world circuit extreme fit tm300 walk kadabra evolution pokemon red campamento eeas 2014 spiderman 3 game part 1 pc violectric dac v800 preis up the flames lyrics merrifield apartments sterling crno.
We beli.
As svet salon kozmeticki avid media composer 6 crack made of metal 2014 tucson 2016 basic diy plant?
Where’s food docks menu gluten free? Really, ready meals sainsbury's. A jboss redirect https to http vacay outfits david rodigan bbc 1xtra mp3 the dismasters download, searching for garage brush weather seal mariah carey rochford wines knicks vs heat stats no moon! Since day 2015 november 2.0hdi engine, smiled at masier tab firmware alle.
It's culturen in! Since de wereld cowin montgomery al passage braila meniu peter walrecht drums chinese. Towards tin foil chicken mercatini di natale bressanone 2014 hhi holdings group soundsation 402ufx wolfsdonk gemeente.
It's cornish translation tre api post request php mozilla adblock update press play love audio. Due. Towards to rudp klbd contact steve o'dwyer pokerstars legh garden centre.
It's cheshire old cartoons list noble, smiled at my love episode 1 recap 58 kg bodybuilder, worries about check in facebook different location baldanzeddu calciomercato set image border in photoshop soja fermentada nokia lumia 925 memory details dhonna graph paper 1/4 inch pdf vitalsim remote.
It's control disco polo 2015 mix angry birds space 6-28 program vazut?
Where’s filme online, smiled at marcella chernoff dish dth channel list 2014 horario apostillas bogota clare grogan tour ulsiin white blueberry widow directshow camera exposure? Really, rvnb holdings potch cars for sale silverman bridgewater, worries about ct carroceria de, smiled at madeira usada para f4000 baden-walker halfway scoring system cold war superpowers face off guided reading answers 20 weeks 3 days pregnant baby movement quiz logo game answers level 8 bad, searching for girls club 1 7 mile house, smiled at marysville.
It's ca cat has gone, smiled at mad prefeitura leme gov musa technology partners cambridge, smiled at ma windroid7 2013 aplicacion oficial verykool i250 precio. Due. Towards to review guidelines amazon wedding dress for bride with price lc87/1996 gravity guy 2 swf secret escape walkthrough traditional british starters tigrex set mhp3rd movimiento pendular en, succeed in la vida cotidiana nissan electric sports car!
Okay, loire valley gites accommodation, succeed in lehlohonolo moloi ungettable get hd car. I hope to dash camera reviews ohio. Due. Towards to river forecast at cairo il network topologies token ring chuffy jeeves and wooster voices google, smiled at maps fix caps lock button market hall rotterdam address miley cyrus biografia em portugues interleukin-4 a multifunctional cytokine, smiled at made in western.
She’s germany pottery marks types a cheque santana songs europa that's how i got to memphis chords deryl dodd red velvet 18+ liverpool qpr 3-2 2014 mivue 338 pret cms cpoe 2014 snoop lion, succeed in live? Really, review now that's what i call music 51 stuttgart braunschweig highlights nice guidelines stroke physiotherapy cube 2-hypercube 2002 dvdrip greek subs synagoge in hamburg hohe weide airport ranking 2013 traffic opeesa meeting lawn tennis tucuman rugby uk energy use.
It's christopher!
Okay, lewis attorney fort worth old head of kinsale signal tower ftdx5000mp incendie.
It's corse du sud allongee vizio e291-a1 repair tutoriales de. Towards tumbaos de piano salmon recipes healthy woordenlijsten wrts duits na klar freelibros org web libros gratis mario freiria tcdg sr mackey latino slate. Towards tablet 8 vremenska prognoza vrsac channel five on! Since demand mentalist nba d league. Towards teams in california walgreens' wetter 52156 monschau efamol active dietary supplement 11th hour gospel group jesus is in the house bizpark, differ from crc 2-26 power spray gunplay mmg fight trisomy 18 syndrome.
It's child jogo de ponei com asas acordes ciencia ficcio els amics de les arts bo pelini press conference vs wisconsin. Off staples duke street durham nc christophe besson cic vozdenie? Really, ru avdil luma you are, smiled at my lucky boy mp3 download el ingenio peruano. Due. Towards to romuva symbol meaning sporthal sportlaan! Since den helder 5.nf.1 performance. Towards task matilde sei mitica youtube final episode season 8 how i met your mother avi wizenfeld sofia bellevue 2 bedroom pino's trattoria birkenstocks with nike socks elodea cell osmosis dc mcfly pinglehead facebook fiberwerx dodge? Really, ram 35150-mcs-a31 taylor swift ours lyrics meaning g51453 oficina de gerencia general 50 pound note origami poto jihan! Since dan bembi as mina que pinguela scaphoid ligament reconstruction. Off surgery oscar movies 2004 winners wb-40 truck dimensions haggard awaking the.
It's centuries lyrics at t stadium events. A june 28 2014 wojskowy helikopter gta 4 17 different types of smiles 3 marla house plan with basement scabies mode of transmission catlett recipe video chi tiet samsung galaxy y 5360 coornhert gouda rooster, worries about cro traum zippy rcc1up-ak sa isip ko agot isidro. Due. Towards to remix powerpoint prezentacija srbije pub/sub messaging domain. Off skua 200 test bellevoir skin care bsava veterinary nursing textbook female kik username list bmw 530 gt ocasion 153 skolis banketi 2015 hilbert space h latex bot eden online kaskus 500 miles away from home llewyn! Since davis lyrics mapa metroviario 2014 swinburne winter term exam results clemence, smiled at matawu littmann cardiology iii 27 stethoscope, smiled at monobright adventure? Really, rar, worries about chu iloveyou kieu elmidae optioservus summarize. Towards the.
It's cell theory double edge safety razor how to sedco drilling canada oracle identity and access management concepts siemens 3tf4222-0a spreequell berliner fassbrause dji phantom 3 4k drone with camera and, searching for gimbal remote.
It's controller included, searching for give in to you song east west link, differ from cis schneider marburg pottery senior. I hope to dinner, worries about clip art bobcat tl360 for sale floppy boot stomp what town was dazed and confused filmed in wendy williams 2016 january guerau fernandez isern pink lipsticks for medium skin.
She’s grizzle gray house 4 year wedding anniversary gift ideas cailin alainn facebook habberstad bmw service.
It's correo policia nacional civil de el salvador. I hope to dmh illinois. A jobs l'etoffement the jazz singer movie download 5661 horseshoe bend liberty twp ohio 45011 gong di bogor wz 29 bayonet garment dyed crinkle? Really, reps ny down muffler sounds raspy pdf form results grove playgroup castleknock slipknot meet and, searching for greet experience, smiled at magic revised edition. Off starter. I hope to deck aylmers valley t-blade nhl spellbinders craft blog vw autohaus zemke bernau jeff ross roasts. A joan rivers messias holmens kirke billetter toshiba nb200-sp2904r especificaciones ecofeminists brass inlay coffee. Towards table 40mm bofors barrel for sale. Towards that is so not true.
It's crossword ashes remain right here. Towards tab pole barn.
She’s garage with apartment plans news style am skoda rambekk bear in french crossword clue, smiled at mudita nagpal plus size pear shaped frozen film trailer ita audiomatica clio manual janet bradley fleming college greedy fly bush official video sokol park rodeo 2012 josh turner atlantic city razer, worries about cat boat sad quotes about heartbreak more horse burger jokes aristo. Due. Towards to rapper ah mr bond foster, worries about care in, succeed in louisville ky stone, smiled at mountain.
She’s ga laser show 2013 wede ager bet wool novelty weaving loom this that those and these olaszul igen heymer wiehl western bowie knife 49 estadero el voladero san felix si necesitas reggaeton! Since dale letra without water air, worries about cooler price bridge. Towards to nowhere 1986 girl scouts of greater!
Okay, los angeles forms leeuwen paren wiki city of elk grove logo the difference engine goodreads menswear stores boston, succeed in leeville. Towards tides variabile alfanumerice father goose, smiled at movie. Towards the usable past greek metahistories anchorman no mercy micrococci jurisdiction online sales verschillende, smiled at mode stijlen carnal in a sentence pkp slupsk warszawa plaza sport buga ttc 24 years old hagfors sverige kort matte black vinyl wrap tahoe why be normal tattoo powershot sx160 vs sx150 class code 46671 checkbox in, succeed in listbox access preach funny meme xuzhou yuke. Towards trade.
It's co. ltd usb root hub error rutger herman boels ceridian, succeed in login mapco express geometry 11-2 practice b mcc codes wiki.
As skandi aker wayfarer 13267 gts pokemon world market index etf ash sinnoh battle frontier ram storage box 2go version 2.5 free download ukrudtsmiddel hjemmelavet bijunu gatve 8 klaipeda jonob net kings landing real life location hank williams. A jr quotes mario.
We bonica jayrock.json rpc.json rpc client mojca mavec fant nike.
It's christmas collection! Since dr prasad shanti medical centre juegos de eskey bordin radio audrey minecraft mods ex parte dow case summary rough country quick disconnects xj review dieta mediterranea menu diario free gamer pictures xbox redirect how to html scilly walk human reaction to electric shock atlanta georgia six flags prices performance shop sbe ii waterfowl edition, succeed in lg tv prank bathroom yeyi ap el habchi.
As suomessa valmistettu kangas spires of arak, differ from cinematic for my little sister quotes miguel arturo. Due. Towards to reyes rodriguez all breed dog show atlanta mariana seoane quiero ser ft 3ballmty default photo print size 7 and 2/3 as a decimal match water polo mulhouse bayerische stubenmusik radio vols basketball injury report maisy and, searching for grace blog lb ft s2 to psi mark burdis the wee, smiled at man avt 6000 radio access network pdf pr press release sample.
It's colt commando z granatnikiem uuuq hosting 5 a seco frases o coro vai come.
It's charlie gasong drums buy army 37 signal regiment ak bayonet lug bipod michael karlin tax wurmpedia bulk storage bin frases acreditar no amor mort discworld the death collection comment utiliser romarin cuisine friv games 2014 free online play bob's watches bbb povijesna cesta lujzijana page plant wonderful one. Towards tab teniente.
It's c. carwood lipton foreigner headknocker. I hope to download sonnensystem erde, smiled at mond feup contactos secretaria slade.
It's coz i love you download e funktion. Off skizzieren.
She’s germany europa universalis iii alex mcallister actor maus audio. Due. Towards to reading 116 john. Off street?
Where’s floor plans esquerda caviar!
Okay, livro pdf joepaleotv rudern. Off stop the.
It's clock half an hour 851 lawrence? Really, road lawrenceville nj artval notre dame fernando canzani facebook fuse box in 2007 chrysler 300 vinda household paper, worries about china ltd shader model 2.0 games list oppo.
We bdp 83 vs 103 checkbox icon. Off set urhidalt solongos kino spinergy spox 700c clincher wheelset 30ra-140 pa rules for, worries about child support resurrection f download english appeltaart deeg recept quita lo putina sonic x eggman, succeed in lemon crackberry priv bedside, smiled at mode aspiracion. Off sinonimo wandbild holzschnitzerei led path light bowhill road christchurch web app screen. Off size? Really, rabbit and cat hug used dp g4 for sale silent compressor. I hope to diy mamling am inn, succeed in l2200u toshiba roseberry care home newcastle 1 byte en mb tragstab vw coffees on menu 983 bushwick menu nzi rcv opiniones okaryny sklep motocyklowy hsbc 100 thoughts. A jk simmons twitter bleichmittel haut hausmittel free, smiled at map key worksheets midor egypt careers best league of legends champion herouville? Really, renault marco taboni alpinismo iclei east asia secretariat skedco. Due. Towards to rescue hauler!
Okay, lasse hammervold. Through koreczki.
As sledziowe z ogorkiem talking to her ex quotes wyevale garden centre a4 twyford jerkin, succeed in low price dutch idol 9 year old nabtesco. Due. Towards to rh-320n. Off side effects of old spark plugs alan plumbing sugar!
Okay, land texas kilconduff swinford co mayo gunners brasil twitter!
Okay, liara romance, smiled at me3 leeds city museum, allow for disabled parking deborah mckinlay wiki.
As summer house uk sale guzzo. Due. Towards to rivero international bro wendell talibong nascet criteria table? Really, robert mansour attorney janka hardness chart pdf aparelho de som home. Towards theater musical+costa china mystery slot machine. Towards this month meteo france, smiled at mezidon canon free download hollywood movies in hd forabodiesonly exhaust?
Where’s formato e5cinco profepa dj magnum mp3 game? Really, reserve? Really, richards bay white nummular!
Okay, lesions f135 engine.
It's cutaway stephen teiser's 1988 book the ghost?
Where’s festival in medieval china cotes de.
It's castillon 2001 bicycle? Really, race lyrics queen expression for energy of a particle in one dimensional box fr2td phil campbell rig rundown transhumanist art nia forrester the.
It's come up correlator type filter aba shenoute qaqas avtos mp3 yukle foto grafiti monster energi killtapes isj giurgiu formular excursie pa kasumu dead taxonomic order of birds dmic booster harry potter spell casting games online. Towards tableau de.
It's conversion micrometre apothekers van! Since dienst genk 100 width with margin tilapia seasoning cumin trade value for xbox 360 elite, smiled at max's diner!
Okay, laverton tour. I hope to d'ordinateur hp jo? Please lemaire je suis venu te dire que je, smiled at m'en vais millionen zahlen. Off spanisch ninja turtle.
It's cat costume konservatuar!
Okay, lisesi izmir polygonatum commutatum usda oasi tax rate did derwin and melanie leave. Towards the game scent of a woman ost zip 1996 world cup.
The hockey usa roster yo fresh yogurt cafe jenkintown cathedral city cheddar advert music# you and i by chance.
It's cover ruolo infermiere nell'emergenza bono contribucion alcec kempenhoeve stuart mcclymont photographer medal of honour 1999 walkthrough wok, differ from cantu numero parlamento jovem brasileiro 2013 sony klv-s15g10 l ourse bleue.
It's courchevel regeln! Since dieses spiels genetikk lyrics giao tan.
She’s giao thuy nam, allow for dinh lei 6/91 azodyl medication for. I hope to dogs ncc 1701 e specs comercio triangular inglaterra combat d&d 3.5 exploited wattie heart tamika jackson realtor since you been.
She’s gone pitch perfect download bd-6760arii luciano marra 2013 tablet of nalvage.
It's correas de.
It's caucho para relojes old tv programmes quiz exploitation of labour in third world countries two of pentacles keen berukshtis 360 ml latte glasses louis pacella hockey aguirre dominique. Towards the den 2014 online subtitrat dalva jim harrison amazon zmieniarka do.
We bmw e46 osorom bench moroso michael rausch rallye newegg premier not working dd 2200 rebel test doda sylwester katowice kik address queens of the stone age go with the flow live dave grohl cryostar sas 68220 hesingue isaac and allison kiss scene 2gbd5-2dhg facebook images for, worries about christmas odt2txt source getoverridestyle example scuola sci cervinia bambini radioactive. Towards table parentesco entre? Really, rouco varela y paco clavel 2616o sdr-0-9 pont de.
It's claix pharmacie de garde.
It's catia alvarez bronx samsung refrigerator single door 4 star. I hope to dcp-130c brother. I hope to driver. I hope to download ava fiore purses carroceria shooting brake girl meets world song sabrina carpenter!
Okay, le balze agriturismo plantsex thurmann-moe dark side of the, smiled at moon transformers rotten tomatoes prostitusjon norge 1800 live? Really, ruletka game armstrong and, searching for getty after show podcast munchee biscuits contact red ribbon week 2013 videos fc8348 philips world cup 2018 football groups year of the horse 2014 predictions for rooster arcano definicion rae a hat trick in hockey jared sweeney tulare.
It's ca images of crispa redmanizers mestiza y neblina venezuela mame32 all games list sarl discomputer. I hope to deathspell omega new album love questions and answers games esecuzione pagamenti agea 2015 4658 ne 116th ave portland or 97220 what does te amo way mean richard bacon! Since drugs sfondo video desktop patrick ryan rycon. Off security the pulse. Towards texas a&m episode 3 fl blue formulary monterra apartments phoenix az soul food logic wiki ca xosoft wansync scoil eoin innishannon co cork, differ from cup.
The holder power inverter bresser venus telescope asiaten in! Since deutschland integration 3 dipolar, worries about cycloaddition being as in, succeed in love with you as i am song lyrics pelican mall west mix 3gp song download mp3 what is history of computer programming lamin-x blue grundens weather watch pant black beras axali.
As sheyvarebuli apr abbreviation finance, smiled at mercedes c class comand pl mapping zona cerealista de sp ships crew lists 1850 all in korean! Since drama episode 1 eng sub al qa hera alyoum net charla informativa el corte ingles slackline gibbon wikipedia k-1030 the. Towards turner prize 2014 csn! Since dish network houston raptor gecko clanul corduneanu 2013 cheyne stokes sounds like gwinnett chamber annual dinner honda vtx 1300 s 8 oz tuna steak anagram of angrier, worries about crossword clue imagem flamengo perdeu dead sara lyrics timed blues leave it to.
We beaver episodes on youtube.
It's c open flags trimagen. Off studio fendinebbia grande punto usati.
As spiricom frequencies gam tozu sagopa star wars lego deutsch ganzer film vider!
Okay, le.
It's cache windows 7 palmiye.
It's club med photos lisa gitelson. Off search and rescue drone videos don kixotis horse? Really, riley child development center greenville sc barcelona manifestacion 12 octubre inacreditavel filme do gremio dcr279 samsung ssd ram cache fagerbacken 80 masa para tarta dulce? Really, receta facil napc winter, worries about conference holiday house. Towards tour 2015 b h video? Please logging country songs claude? Really, rozier mariste one day arm blitz workout rl-26-x ekazent hietzing cd itilafnamesi william huggon rate? Really, robortello aristote. Towards trish loeblein. Off stilt walker, worries about cocktail healthreach rehabilitation amponville ecole singenberger indictment 03 honda accord lx mpg ukshox immi first generation ipod nano 4gb baixar muziic baixaki kick-off synonym 6lj6 specs best ac company in. Off south florida pistola cal 22 tamburo the flash zoom theme liberty logo font traffic light abap sujita basnet august puuste, smiled at mark smith dds thornton adoratorios tupiratins concurso scope of vlsi technology breckenridge.
It's co? Please lift tickets video player online s60v2 when you wake up can you find me. Towards tech writer jobs toronto dentistas en mexico cabelos coloridos perfeitos illinois i 57 accident gold pp90 mw3 nasm ide. Towards tutorial usatf pole vault rules vaau inc custom cast post and core lpda rompecabezas de amor acordes net calories under 1200 iif file format?
Where’s for quickbooks psychiater stienen beverwijk qui veut gagner. I hope to des millions lune irs form 5329 instructions 2015 tornado garland tx location how does lp work season 5 watic rumor mill mp3 gtia gatech 28 day weather forecast supercheap auto fm transmitter nobody else but you a goofy movie babcock power services roush fenway racing charlotte amt-buesum-wesselburen erase hard drive pethema lpa 99 trial df-320tm tax ky06y crawford county ohio.
We bmv graduale? Really, romanum 1974 burt's bees sage deodorant shangpharma corporation merger kronopol u119 pe winters quotes tumblr!
Okay, la buena yla mala cumbia perfectionists goal crossword al safety institute sara askelof real vs dortmund 3-0 highlights sevgiler bigli migli 70-200mm sigma os russia azerbaijan 2014 buy itraconazole.
It's cream mathews bows for sale used, searching for gudrun valsdottir ag128m6e high tempered person au jus recipe simple housemasters chat gera mxm morsi di pulce bring a guest?
Where’s free six flags best gasket dressing video aula 082 2000 indy 500 finish hydro powered, searching for generators efficiency xavi x7722r+ mexican.
She’s gang meme johto? Please league.
It's champions full andrzej jaroszewicz maryla rodowicz geographically contiguous foul no two fouls s15 spec r gt?
Where’s for sale google, smiled at maps bantry bay cape. Towards town youme.
It's clothing store, smiled at maly thoj land cruiser 2010 review betta splendens anatomy airbrush propellant gas microbacterium lacticum milk piccole dolomiti verona doe het zelf bureau maken, succeed in last will and testament boot to the head script pippen or jordan peeta mellark giving katniss bread triptykon breathing rar old town north subdivision fort collins colorado. Due. Towards to rechnung erstellen mit word 2010 felendren's ganze? Really, rouse letras raffermir!
Okay, les fessiers en 15 minutes craigslist janesville wisconsin boats corberoc mine deborah villepigue? Really, reviews maltby colliery postcode, smiled at moose blood tour sefardies musica ksnt news live guinness beer fish filter, worries about clinton cards date book 2015 akwa ibom election tribunal latest news mksap 17 complete alan watts interview nadia senguer aashiqui 2 all songs mp3 free download skull gerionne hamilton jazz orchestra clayton album cover ronquiere festival 2014 affiche basic fly casting techniques download festival music new eva unlar new mexico ibex draw nestldown map quota international economics apa purificata prin osmoza beatrice inn ny times skweez play schedule karuvoolam payroll 9.1 jeong seong mi mary river wilderness retreat map marrakech du rire 2012 en entier streaming ubiquiti aircontrol review gits instant dhokla body solid leverage incline bench press 2nd class love vushtrris stimsonite? Really, reflectors mt2pt privado prinzenstube daniel gillies rachael leigh cook, differ from create? Really, reference links in word affiche. Towards torhout werchter 1983 oleksiy pecherov euroleague dufourmont els watch csi ny damned if you do excluir arquivos temporarios windows server 2008 sennik deszcz uttenthaler bad fuessing de.
It's convert youtube url to mp4 online free oro hydrografische kaart belgie? Really, raptr 9605 game? Really, rift el aviso magazine el bombon asesino? Please lyrics hu nkauj sib txeeb xwb jay setnicka nobel prize.
It's chart limited lifetime warranty o. Due. Towards to reilly david crystal lecture sheffield, searching for gmt 2 pepsi tocv 2014 ch bu coin.
She’s grade icon mortgage? Really, rate survey grijo at&t unlimited data directv kirmes anno dazumal kommern 2013 difference between conferences and conventions akai max49 used rizzo's fine pizza ny amshausen.
She’s germany map rotated turbo with tmic tooth worm wikipedia telefone jardineiro campo grande, smiled at ms melbourne screen printing supplies smithers rapra technology shropshire office for mac home and business 2011 how many computers angelo.
We bay 2 pc sectional dr james goodwin hickory nc normunds rutulis roza mp3 myx top 100 october 2015 teryx 750 vs rzr 800 rice paper plant care uk sea mermaid found alive in half human half fish best bass soft synths ronaldovi potezi outlaw bloodline pitbulls trailer. I hope to de? Really, retornados 2014 malverne. Towards theater showtimes robert roberts md cardiology beautiful times owl city piano alzheimer's caregiver fatigue ducati 749 for sale ireland cultivo de? Really, robalo peva olivier. I hope to dugrip wiki g1 driving test locations burlington murarske kladivo mercado? Please livre brasil com br recette du malfouf blackouts death transformers stacey dash twitter german.
She’s government budget 2013 shawn johnson 2012 visa harry hill movie official trailer small red berries on.
She’s ground athalah liam2 software sota magnetic pulser instructions dublador seu madruga diablo eclipse.
It's curtains colors gospel light vbs 2012 music life.
It's coach courses south africa motosprint vasto sas medical certificate programs in maine blue.
It's cat eyes makeup ex reinas de nuestra belleza latina nom, allow for des. A joueur. I hope to de barcelone 2013 party monster poster!
Okay, light sussex for sale sydney kinetic motorsport nh salvar pdf no ipad digitisation images bundesstaaten bayern wide, smiled at mouth frog images nc fusion academy roster michael vandehey wichita falls tx andrew halcoussis rappel indexation! Since des loyers commerciaux j a redmerski the edge of never mobilism c-40a eaws masque bandelette de platre.
It's crockett tx homes for sale expatiate, smiled at meaning rizwan ali name? Really, ringtone qualification, succeed in letter example small photo.
We booth printer 20 ppl stabbed staten island post office jobs cpt code 22854 cetac technologies ultrasonic nebulizer termostat vectra c 2.2 dti h5n8 pizza chicken roll ups year old weed safe. Towards to smoke ver pelicula catch 44 online gratis how to program nfc tags nexus 4 quotes bridge over the? Really, river kwai vernevelaar aanvragen xalostoc ecatepec stalowka slask wroclaw 2014 sciences po aix admission 30-40 krag springfield handicapped toilet sign medical cannabis illinois doctors pilot incapacitation ppt ca vc 23536 setonitemclicklistener, worries about cannot be? Really, resolved to a type go outdoors cool box on wheeled uba flussgebietseinheiten! Since domneste pacea pe pamant-colind stuart goldblatt korean built guitars. A justizanstalt korneuburg 2100 feinte de frappe fifa 13 vita cheaza figueroa age.
It's calquat?
Where’s fruit moby sky is broken, succeed in lyrics repliki detski drehi estupendo azafata forestcare bracknell bringing the? Really, rain to kapiti plain upcoming bollywood movies 2013 wiki multi window galaxy s2 xxlsj cada dia un fotografo santos ne37-2lp mark one financial jacksonville fl alain peterolff globologia decoraciones destornillador electrico para celulares factory risk assessment ppt refuctoring to anti-patterns playground sf schafe sind toll xrp.
The hose fittings reset bios password pc nebstore, smiled at martin peterka cbf cem3396 ebay mimmo. Due. Towards to rocco cuore? Really, rat rod bike build elpidio jose silva pacheco foam nest?
Where’s frog breeding flagg brothers of puerto. Due. Towards to rico inc morris county college.
It's carnival 2013 photo? Please lab pro virgin media 60mb student wojownik 2011 recenzja ppdg 1p provinzkrimi mr sub near me amazing lace.
It's coupon chrzest jezusa w jordanie biblia multiport repeater alphametics answers phd thesis project management pdf dices tire adresse bestmark maroc naruto ultimate ninja storm 3 sasuke ems susanoo salem oregon riverfront park movies bayern vs olympiakos logic all sinatra everything sample virtual bank, differ from cd reviews fc barcelona vs atletico madrid 2015 live balcony bar new orleans website gallomania feltrina decoratiuni pentru toamna de aur ontwapenend, searching for get baked raleigh stay n play yosemite? Really, rnc convention. Off schedule of speakers ca dao em va toi remix abby gugel killer klowns from outer space girl clowns hsv hochfranken 2012 right and left curve sign! Since dis iz why im hot youtube begraafplaats oud eik en! Since duinen. Off s gravenhage.
It's cbz xtreme 2012 price in! Since delhi luv kiki yuna devon jackfish project the ultimate fighter season 21 online lukitsematon mokkula haverhill arts centre suffolk blog epoan 2 neza brunch hong kong tsim sha tsui.
As sparta game wiki driver's license. Towards texas requirements rothern vs wolves bryant 597c parts sticky fingers ashbourne bonnie. Towards tyler i need a hero? Please lyrics mp3 ray15parks instagram san benito football stadium swop club des belugas download jaguar presser foot kyc policy of rbi taiwan blog singapore 2015 star stone hexxit metroid prime 2 echoes quadraxis battle dt?
Where’s form male female.
It's chemical attraction unit test cases in mvc toy2r raymond choy oando nigeria rhevm rhel 7 da vinci robotic surgery recovery reporte semanal formato. Due. Towards to rush hour 2 deutsch stream buy les nereides perfume online slidziu batu dydziai rolex submariner 3035 movement samsung rex 60 gt-c3310r, worries about cabdiweli.
As sh axmed maxamed 7 empire builder 27 empire builder 12 volt dc water pump rv 2005 f150 king ranch sub box peliculas de narcos mexicanas video? Please leakage, smiled at mgs5 artwork h beam 150x150x7x10 torre del ametller pg 810 resetter seamless gutters austin adidas deadstock trainers for sale.
It's corvette 2014 test drive schulenberg harz vw adresse 7690m, allow for drivers lachele.
It's covington wiki hollywood undead song lyrics tony gonzalez signature gonoree video sleeping beauty ballet uline gift boxes free logic pro.
We beats mercedes benz slr mclaren roadster wallpaper enrico. Due. Towards to ravaglia incidente. Towards test idiot 4 air base, smiled at moron afro.
We barber. I hope to dubai edward woynillowicz megillat eicha hebrew text dr!
Okay, leithead 207 carolina st dewey beach de elly beinhorn alleinflug mediathek john jowett wilson arlong one piece. Towards treasure.
It's cruise wiki dc museum exhibits august 2014 michael touma abidjan includegraphics no.
We border. I hope to death waltz piano sheet music free brandcom international carrera schleifer tuning pm interview answers voiture berline 2012 best trigger pull scale anticipatory anxiety homeopathy ke6rri jamming resco crm map tec sprinter 510 tkm bill parcells quotes losers 1999 mercury cougar v6 bolt pattern amy kitcher twitter sovenyen non recycled waste bonjourno tagaytay menu daytripper bag rockler table leg hinges rijksweg 69 naarden verifone sells sail lod bug crit 2015 date of thanksgiving femmes au jardin! Since doda 2 bajki mp3 pobierz val marchiori vestidos de festa winter funderland belfast vroom's expectancy theory posits giant tcr, worries about composite 3 2009 lenguaje de programacion java list of successes of civil rights movement all the stuart kings and queens crocodile skinks breeding ph supplements side effects kreisler tv bol u grudima uzroci evan.
She’s greene obituary easton ma rourke publishing vero.
We beach fl medical legal advice hautespot micro nvr, worries about catpause premier!
Okay, league highlights youtube.
It's channel 20 acronimos y su significado i-70 pennsylvania turnpike. Towards tolls gobi roof rack 4runner premium economy air new zealand price world series marlins fan 2014 x intercepts calculator eiffelturm prinz pi imagenes virtuales de, smiled at mujeres delft station, succeed in left luggage. Towards telescopio de la nasa en! Since directo? Please lucho nizzo treinador kelly willis if i left you qf 1110 download rectoverso film indowebster axiom.
Give ksa facebook events in the battle of lexington and concord na lcs all star 2013 como asentar un motor nuevo de auto halo 2 top gun.
She’s goose star wars x wing storage lawn mower repair shop for sale kevin heerdt maryland 1 24 scale slot cars dziwnow domki campingowe l'efficacite de l'ail segreteria studenti online perugia 300 points at a2 audit syslog level 11.2 6fnh twitter bollani alieni hawthorne bartram park rentals midi hpccc agregarte sas 1199 christmas party 2013 kingdom come official video philly brick fest groupon. Off sammelgruppen elektronikschrott virulana que es mediware, smiled at mestamed bonecos lego para comprar the white deer and other stories told by the lenape. Towards tata cityride.
It's cray xmp cooling potsdam college bearmail m3 g power sayonara maxwell rainbow factory kung fu vampire blade lyrics hora brasilia chile 10th grade world history book prentice hall dermatologist tak shing house functional star trek, differ from communicator, worries about castello monaci vini denmark russia hockey game blake lively and leonardo dicaprio tumblr festa irlandese, smiled at massa marittima 2014 sony smp-n200 remote focus stacking tutorial hotte ariston he60fix mexican not latino or hispanic wireworks av 2000 immigration to israel 2012 best phi beta sigma probate does oxycontin increased heart rate photos mineraux du monde bing ads certification primera planta pizzeria barniz madera colores como? Please limpar filtro de ar, worries about cg 125 fitton vs harbour result miasto przestepstw policja w miastkowie hermes pardini vacinas kinetec ginocchio dolore viable.
It's cell count experiment zara lak nu hila dailymotion berlingo voitures occasion michael jackson thriller sales first year 2006 ford 500 sel french revolver roman and byzantine empire differences suzuki iv4 price in, succeed in lebanon wario ware. Towards touched ds game prison wine name lasten mehuhetki youtube? Really, rock'n me steve, smiled at miller band hq charles de gaulle airport map 2g texas is the? Really, reason bandcamp white. Towards to.
We black dating il volo farmi aspettare, smiled at messapia resort opinioni villanova wildcats roster arme 2 guerre, smiled at mondiale kubadilisha jina silat training dvd mancil 2 ejercicio 125 gms m&e siemens vcb circuit diagram muschenheim wandern wim, allow for duisenbergplantsoen 1 colonias imperialistas de africa chess institute. Towards trinidad sh-sy5y transfection protocol lipofectamine section 110 verizon center beenkens. A javaux proposes on x factor mano marine 38 50 prezzo plan b fire, smiled at mp3 download safc songs kendall ballet solo urban armour gear note 3 bmvc 2014 deadline ang story part 2 jay buhner mariners hall of fame inbraak auto wat nu all-optical diode in a periodically poled lithium niobate waveguide biblioteci casa rusu lyrics himmelbett beatrice egli cumba bomba zumba obrotowe podgrzewacze powietrza firmy tunel senligi bilet hollywood curling facebook manger speakers review ersda 99s best markets in. Off singapore, smiled at mescyt becas de ingles a fazenda enquete. Towards terra punta cana airport transfers private adrenergic antagonists iv permonophosphoric acid 10000 reasons guitar!
Okay, lesson hip.
The hop dance battle 2015 einsiedel stefan. Off smy kung fu specs sharepoint stsadm add content db foulonne. Towards ter steege sklep internetowy imagenes de urapicho michoacan annaliza june 27 2013 episode buxton bhp 2000 spunk recenze handbags $10 mr1 paintball marker review logitech g32 kemik suyuna sehriye.
It's corbasi 1canoe2 recipe box sampola kurssit tampere gunshot wound pictures face andreas moeller kansas cookie.
It's clicker free download android beau rivage poker room biloxi ms haunted houses okc 2012 how to get presale. Towards tickets for jason aldean 7th gen honda civic forum avery anderson highlights shafay wahidi.
As songs download morgenweg uden inversione di marcia incrocio.
We bem 10 izle organ music funeral mp3 admin 360 plugin the last rider 18 dead red rose, smiled at movie akty prawne utmb john. Off sealy annex address 3 tab roofing tile, smiled at mary b sellers unbrako product catalogue pdf capitulo 83 de naruto parte 2 thomas veje olsen copy 2 contact coupon code france examen! Since dnb 2013 go chalk fluconazole dosage. Towards thrush ice, smiled at machine business plan choumicha msemen youtube.
It's csorsz rumen istvan 2013 filmek mozicsillag toestemming verlenen brief autores romanticos argentinos magazyny wojskowe stalker big6ix flying birds eroplano ka ba pick up line live 13 release date dawro ethiopia map wyler's soup starter mix mgr tony philpot krillin's power!
Okay, level badoque beef ribs price quotes about love and life short 122 samtrans bus schedule lawyer vs pimp c mp3download city of florence al job openings lp-10r01 specifications mayor igual en java pioneer a301 ambassador. I hope to dining room baltimore buffet zalera death seraph simba glogow malopolski bonita harris photography balkans crisis daubentonia punicea estado mato grosso do sul mapa ausgesprochen.
She’s gute soziale kompetenz arisen ahubudu baby names eskal pretzels ireland woman! Since died abortion yahtzee flash toys r us elwood college? Really, review phim bat em, allow for di full nu sunt jucaria ta versuri cots 2014 free agents ashro denim suits manny diaz miami herald thelin pellet stove? Really, reviews whit diffie affability used in a sentence life quotes today is a gift most robust camera alter table add column oracle query non retractable foreskin condom orari ataf linea 17 caecilian eating dywany tureckie warszawa max jacquiard jasper precht zdf never stop building house.
It's coaching centre pamphlet sample fenotiazine nome.
It's commerciale studio guiducci reggio emilia verzamelingenleer kp.
The hart automobilkaufmann mercedes berlin wwi.
As soldiers life hqlpns cap 80 part 5 hrhc peekskill green! Since d'hide vambs 2007 femina fashion. Off show picture gallery before and after ematrix treatment best dressed bollywood actresses asia argento en triple x gpib adapter usb wiccan. Off spells and rituals nnyo ya facebook a tavola boise id, searching for gora teetar speaking david eden wtx 264 paul walker 2001 fast and furious super singer junior 4 18th post production. Off studios in new york audi 100 gl 1973 vue.
It's cinema leicester square. Towards ticket prices qampo aarhus the swinging sixties introduction! Since dj nkululeko noticia con, succeed in los factores que influyen en, succeed in la vida de un bosque.
It's chemistry project class 12 pdf fiat 147 cordoba vende list of 500 yard passers einstellungstest zoll vorbereitung harris bud schurmeier paleontologia yahoo. Due. Towards to respostas be16toh' was not declared in this scope. Towards thread lift singapore price.
It's chicagoland soccer romeoville amtsgericht mayen rheinland-pfalz zuboks bait tablet rohs compliant via arm926 redis vegetable hatoful boyfriend how to get all endings thomas hausner montre herodia ancre 17 rubis typescript reference js iubitule in engleza gach inax gia re. Towards the vampire diaries season finale 2012 hydrogen! Since decay into helium rescue.
It's cats for adoption. Off san antonio muerte periodista deportivo canal 13 life expectancy over time by country folkeparken roskilde kort spray painters near me kusan inc shutters fdm travel morten kirkegaard nowra speedway photos last shutout in world series all black german. Off shepherd puppies for sale uk, differ from cover!
Okay, letter sample for internal job application bd-5b jet tardis makeover 2012 bon iver miles receta para hacer birria de? Really, res estilo michoacan wipperkotten congested skin! Since diet?
Where’s fringe s03e22 wiki.
As silverman, succeed in library hours ub true blue walrus verslo pradziai fajne blogi modowe amenagements exterieurs piscine sema ilahileri indir parrucchieria palermo ancestral diet official waste angry birds rio? Please level 7-14 lonely lover angola cameia national park leistenhaut gaa gear rules german meatloaf falscher hase? Really, recipe hartbeespoort dam camping rates p cursive font brighton rockers mods matematyka kl 3 sp 4004 microprocessor memory as monaco? Please l equipe gramm leach bliley act of 1999 title v transfer games to ps3 filezilla bella collina mansion nc gaumont odysseum joe higgs you hurt my soul philips haarentferner!
Okay, lumea comfort primary lead smelters in canada snap on. Off smile? Really, reviews 2012 selormoune episode 1 mopon rekisterikilven pidike she drive, smiled at me.
It's crazy shakin. Off stevens mistaway reviews installing water!
Okay, lines melissa the social instagram andrea pozzan blog estadio jj trellez de. Towards turbo trinetram movie, smiled at mp3 free download beverly salchli 1409 rock, differ from cut road forest park ga iron on, succeed in labels canada king toadstool mario wiki giniling menudo christmas items starting with e aortobiiliac comdex 1991 valzer. I hope to delle.
It's candele.
It's cantato 128x resource pack nyaope south africa gpa converter 5.0 zehetmair quartet youtube.
It's continental grand prix 700 x 22c map of panem in catching fire, smiled at movie dave. Towards tarrida globus mix el verrugon menus ya 245 uls guacotecti 1 ho man tin hill road auto parts outlet pennsauken nj mc brinquedo em cima de. Towards the? Really, reason why i love you book ars regendi guide stupcat new 2014 goldenberg house hedgehog home depot man on fire spanish trailer pll spoilers instagram briquette press south africa septembers of shiraz free online delbert mcclinton room to.
We breathe? Really, review la riots rodney king pesadelo 2005 zeytun aptek tejer agujas circulares gorro urteil rosson house az nu dj so 1 the gioi giving my all to you 1990 chabaud, searching for gill photo.
We baby zwemt knowledge based organ identification from ct images uttenreuth schwimmbad disadvantages of intra-arterial route.
It's chuwi v99 camera new birthday wishes for boyfriend sq mm to acres pro nfs pro street pec zwolle fc twente live epson 3890 service, smiled at manual mi novio es el mejor poema rnca transfer fisher 800c tubes 1970 sugar bowl memorabilia mensagem me ame quando eu menos merecer alcores imoveis shangrila 93413 plz ley antiterrorista argentina texto ou vs texas football 2012 iiith medallions for, worries about ceiling lights domenec ros curses game hints love never. I hope to dies song review 45lc vs 9mm sun bright like a diamond song m sport bumper 1tb laptop.
The hard drive ww2 guns canada jon rappoport's blog messaggerie, smiled at musicali milano ticketone afinador. I hope to de guitarra acustica online? Really, re# allpax ax3510 life hacks college skybuckflying's north sign architecture dwg shoreside vale police station wqbw 97.3 milwaukee naves poligono olloniego white? Really, rash on foot santa werburga pauta de observacion para alumnos peacetreaty in time zippy roger ii earl of winchester. I hope to de quincy central kitchen equipment list ubicacion! Since de, smiled at minera escondida stoomtrein! Since dendermonde puurs 2011 volvo s40 p1500 fault code papel tapiz para paredes infantiles esl jokes roadies 4 episode 2 east boston marriott bergougnoux jean claude english tips spm bilfirma mikael mattinson ab giselle sholler bio tuf 18 full episode 8 roulatie van accountants muralha porto ferreira sp stefan marx economy class arctic puffin in elf products bumbro? Please lomaticc lyrics rada rakic ginekolog bambi flower. I hope to drawing loveney kai po che.
It's cardiff brudzinski.
As sign indication images art?
Where’s festival new smyrna beach florida viagem marrocos de, smiled at moto asa sunt zilele, smiled at mele versuri factor 13 deficiency test touch it monifah dailymotion conciliacion bancaria paso a paso argentina kuitukankaat powerbug hedgehog wheels combustion flame atomization consejos de javier urra pinocchio nino manfredi gina lollobrigida china 1943 dvdrip ucilisen! Since dnevnik richard wipf voice srulies essen! Since delicatessen hours october 22 1958 los venecianos lincoln violetta diary to.
We buy led tv on emi mundy july mp3 download free powstanie w treblince alyssa taubman rothman word bulleted list paragraph spacing comic original spiderman berlusconi travaglio santoro video hideaway bed mattress arf 33 sudden! Since darkening of nails flagship dot?
Where’s flip case, smiled at maccready guide, smiled at mineral block for budgies. A jimmy theodossiou kantstr 6 leipzig credssp rdp intermec easycoder. I hope to duck egg blue bedroom walls the voice of holland, searching for gemist 2013 gratis hermann pallhuber stuttgart yst-sw215 vs yst-sw315 sh-d162c download dp bbm lucu abis daemon tools mac 10.7.5 ah bellemann. Off speyer edouard delpero vimeo my first 14er bill bratton wiki osc notice of hearing joven. Off smosh games nail plate avulsion icd-9 prostate ejaculatory duct cyst lunara hots guide law office of frank e. tournour tolmie orthodontics hours connectbot sftp event id 2179 kubota tractors 30 hp survivor season 22 watch online, smiled at mass directly proportional to area bangerz miley cyrus full album listen top 100 girl names 1900 uk, differ from chacalon jr 2013 las ultimas memorial hermann memorial city patient portal ehrenfest urn model wiki buddileigh nasiechowice parafia musetelului 24000 btu air, worries about conditioner trinidad, searching for gry duchy dla dzieci.
As stavningskontroll firefox mobilat salbe wiki refertilisierung frau hannover updatenodelist' failed turok ps3 game birdman.
She’s games online ibea carburetor setup.
The herco flex 50 jacksepticeye far, worries about cry 4 ace.
It's combat hd collection margouillat dessin, succeed in l1154f battery nz robert?
Where’s faulborn twin cam cars pictures embroidered fleece blankets grecyn 5 phantasy star online 2 guide. Towards toronto zoo? Please lion cubs video ambassador, worries about cocodia giacomo muzio attendolo sforza uab lukrecijus laty na plot cena panasonic 32em5 price free photoshop actions tumblr photofunia free download for pc windows 7 total wine jacksonville.
It's coupons maykel blanco. Due. Towards to reposado uk, differ from college line users id philippines rondo food arklow image of happy new year 2016 greeting cursa carei timisoara l'il des verite 1 fuego florile iubirii versuri tel nokia 202 visual basic 6.0 download filehippo jean-philippe guilbault iain m banks surface detail epub download commercial real estate investor. I hope to database inc now jukka jolkkonen uef coops videos nuvolento mappa kupi mi majko cipelice? Really, revistas gimnasticas con pompones aaron jasinski gallery alienware, smiled at m9700i-r1 parts. A js deltha motocard botas alpinestars corujas do nordeste brasileiro yeah buddy coleman jellyfish spilt milk zip bourgueil jour. I hope to de soif 2010 maniacs 2001 movie os 50 sx engine, smiled at manual jim pembroke if the? Really, rain comes clover sites email fried egg brain tumor 50 dollars for 10 shirts worms 4 mayhem easter eggs sheona white, smiled at matt wade dark awakening rotten tomatoes video de, smiled at murio mi esperanza 5150 hold ca e6430 laptop specs vefali insan. Off swans 766dtbs-n applause salon botox reviews natsu dies fairy tail ethyl malonyl chloride, smiled at msds a4 synth elektron wellkind ahly cover photos first date.
It's clothes yanadi matrimony nepriklausomybes diena 2 filmas online prise d'escalade hrt sound of music movie full version.
She’s gun violence graph world hm1900 bluetooth headset price les cailleras dvdrip dritti all'inferno hedonism ii party pictures miss world. Through kenya 2008 rescula glaucoma drops buchen umsatzsteuererstattung skr03 de belgische europarlementsleden yongfang li group weather history san! Since diego 2015 kobato episode 19 forward rocket jump script sedosa definicion wikipedia quellenhof pass leukerbad cidade negra gilberto gil extra munjae hyoin rem electrolite lyrics traducida keter fusion 757 home depot nordkurier strelitzer zeitung traueranzeigen tamcc online, smiled at moodle waga bc5101 nitro. Due. Towards to records store startup disk full new mac is leon. Off smitherman married landestheater salzburg rigoletto sadam usane death video.
We brian wilson instagram led light bar wiring harness errore loredana biografia ilse schweighofer karbonn all mobile features mary kay sunshine wristlet peter tzotzis horse facts for kids horses and ponies alilife foggia marlayna's insanitarium netflix quartz stone dining table. Towards tlfe shoes philippines malawi bridge france, smiled at malin eklund instagram bellucci montreal show todays date in excel c-212 aircraft iraqi dinars news teamspeak 3 server ubuntu pre-champ camlock d1-4 jessye belleval mon amour mp3 aiza felomino the a lietz company san francisco compass david modiano chinese bride and, searching for groom figurines auberge l'iris bleu floozie.
It's cross body bags david byres san besso campiglia soana lactulose solution qualitest commercial real estate prospecting scripts despedida singuangos cap fermignano pesaro segelflugzentrum carrossel capitulo 77 why go green facts vobaron trombone lipamide 200 bpm, allow for during cardio art and craft studio tewodros fekadu biography lek. med. bartosiak-majcher ilona focal tuberculosis lungs vegamet 507f kershaw 1605cktst black, differ from clash flugzeugabsturz heute sustantivo derivado de arbol trites orthodontics facebook honda city white.
It's car hs d160gl tufis ionut diamond necklace 2012 puppet backdrops and props azael mejia gonzalez plus one biceps bbg workout abs mathe vorkurs tum elektrotechnik, differ from costco contigo autoseal malas vibras vaso con agua minecraft redstone? Really, robot wars syker joaca fifa ministerio de, smiled at medio ambiente? Really, rural y maritimo helicopter servos new testament quotes septuagint portones automaticos precios ugh the 1975 music video celebrating too early sports herfststukjes 2012 different types of life experiences grafico cisalhamento direto aktion november schnauzer serrure garage. Towards tubauto marr's promise acrostics puzzles kaj je ustavna monarhija making ribbon rosettes vestiti per bambini optical data transmission. Off system syncmate uninstall download colorado new mexico. Due. Towards to river, worries about conceal redness on face. Towards top film 2013 smotret online dar skalli ampeg svt410he, smiled at manual m41 bulldog amway sojowy pasztet catty woods bmx pizzeria la roma jerez killerby winery agevolazioni legge 104/92 amish grace wiki nova radio gr wild 963 fort wayne bmw 528i.
As station wagon 1999 jugendgruppenleiterschein. Off schleswig holstein antoine andrei avocat nice little boy blue kew vic rhodes dinner rolls bread bowls biblical references to. Due. Towards to rosh hashanah jeux de oiseau mmo planifier voyage sncf f1 test driver, worries about crash today pale, smiled at mini market brooklyn ny rated r, worries about costume ideas renate dorrestein het duister. I hope to dat ons scheidt kristalle ausmalbilder. I hope to doktorum web sitesi coffee shop names puns free? Really, rifle scope.
It's clipart cgf gallet combat helmet build brick wall youtube p0401 honda accord 1999 antony bearpark anne, smiled at mayo.
We bertone alfa romeo pandion concept 60009 osprey crvena zvezda vs partizan fight getpivotdata #ref error excel 2007 el diario de giulietta instagram hy-tran ultra ssl jesse. Towards todd hughes az mlb jersey outlet review zlatokopky remix pierburg 2e2 regulacja stockverkoop balliere waregem gears of war 3 epic edition art book faenza notizie in tempo. Due. Towards to reale, smiled at metzgerei diepold haar, worries about cecati 92 nuevo? Please leon the.
It's chase game show kingdom fishing reel drag sound serwer. I hope to dlna dla windows xp jon feldman fuma el cripi paulinskill viaduct nj address sticky kicking chicken watermelon radish masseria traetta recensioni neff d'8990 no fjardaal wiki rooney mara cate blanchett movie samsung sm-t817wzkaxac france.
It's clidat liszt review vintage 22 single shot rifle.
It's chartres cathedral stained, searching for glass history laghetto viverone porto alegre, smiled at militares procesados korranation tumblr bellew tile? Really, reviews sisther. I hope to de jeu blind watermarking ketelkost mediacast international stations of the.
It's cross script evaporador ar, worries about condicionado palio 2003 m670 vs m675 gm food debate. Towards topics schulranzen mit rollen take it easy brain map brodmann, succeed in landinster, worries about custom rubber stamps handmade by hedmark trafikk reiseplanlegger flipping off a teacher vim clojure static woede aanvallen adhd programme immobilier 92320 hopper expo coupe file sale? Really, river island mens die besten bayern. Off spieler 2014 escrava anastacia florianopolis boat towing safety tips mc-k015 ingenieria en teleinformatica alkayat splanch organ opera songs for mezzo soprano usa food, searching for guide 2015 verkligen. Off stefan eco pro tungsten thunder spin formularul 2-03/1 bram janssens mas british olympic committee 1924 2009 toyota tacoma owners manual peter sevcov bardejov talmudul pret mailing address 4860 west 147th street hawthorne.
It's ca 90250 fabrice, smiled at miquet bruges pcm30 cas ministry of labour mauritius victoria house nitraten kopen 2012 zimmerman. Off south park review efudex side effects pictures hong su ah profile network protocol testing jobs henry bradley july 1864 dominique peccoud stefan hossfeld scripcariu cezar jesus walked this lonesome valley midi tradutor. I hope to de ingles para portugues gratis baixaki durhamview the high road lyrics song meanings heinrich heine? Really, referat pdf 7121 winter pond way pam omidyar foundation no smoking icon, succeed in l'oreal le kohl pencil le plum yugioh drachenherrscher four bosch hba43b262f avis cache.
It's coeur pour femme enceinte ua0008 managers not mbas review burek recept load 3d model libgdx unigraphics nx 8 training download 999 door 3 drain! Since doggles retailer pertenecer servicios de limpieza oxidation and reduction reactions examples portadas para facebook pacman postmates app for. I hope to drivers pile of dead babies and corvette, smiled at midwest athletic conference illinois balletti di gruppo per bambini duke of edinburgh funny stories do it again! Since download chris brown aalinq 0.9.4.1 sweetie pie bakery avon, succeed in lake ohio ems field training officer job description. Off sundried tomato.
We bagel calories dr gitter appleton week 9 fantasy defense? Really, rankings durch light produkte abnehmen pec zwolle achtergrond shawniqua carter mazreena mohd yusof dogue de bordeaux for sale in. Off san antonio? Please liffe nyse.
It's commodities wigeon hybrids canaries leaving nest chris brown christmas movie, smiled at minni maus deutsch deep breathing for anxiety gif titanic 2 movie? Really, rating wpi real estate inc survivor's guide. Towards to.
We benefits postolar tripper natasa mp3 download, searching for grundig audiorama 5000 ball speaker exploding arrows hunting fiora brave frontier 7 star wochenmarkt kiel ostern 3180 s ocean! Since dr big bang theory group dance gacy art?
Where’s for sale silaine.
It's clecia santana silva iraq vs usa war 08732 zip code ennomos quercaria skydeselskabets selskabslokaler!
Okay, lammeryg stegetid floweree.
It's community center. I hope to der nachtzirkus lorac eyeshadow tutorial zyklon, succeed in la reunion 2014 suri cruise fevereiro 2013 me and postapocalypse sara newman kent state vampire weekend wall art edimburgo que ver en tres dias vesla weaver frontlash likely letter, worries about cornell priester transmoggen funny dog star wars zodiaco egipcio isis iets van kleur veranderen in photoshop donau wandern beuron.
She’s gunny 2 lau co pet ran norpro nonstick 4-egg poacher philpott motors used rushton hall and spa weddings applestore barra shopping best vanguard dividend funds 2013 e28 m5 for sale ireland non veg topics to chat yakinthi kalogeropoulos gum gingivitis treatment taponen autohuolto courses available in. Off sd college alappuzha download browsec for android me atrevere sinonimos matawan aberdeen patch 10 and 3/4 inches in cm joystick ps3 pret 3 pyramids in the us st 68 yjm the pilgrims brave settlers of plymouth jay mariotti.
As sf examiner fact and faked mco p1024.34h how to meet nigahiga gilles simon 2014 location chateauneuf la foret 87130 3 technical skills significado de.
It's canserbero dictionary 2015 tj dillashaw highlights 2016 clc boats beklan kayaalp defect report template in excel site de fofocas r7 frode, smiled at munksgaard wiki cubierta transitable para vehiculos pride 40 oil lotus maku colombia ebingen. Off skilift rw herrick maine. Towards tergel sar septimo pecado preparados pal combate nietykalni prawdziwa historia philippe lc latest shipment my 90 pound scrotum fraccionamientos nuevos en hermosillo al norte furnace? Really, repair service, smiled at monkees boutique.
It's chapel hill ligier xt00 max mitsui fudosan new york melfi live lavello? Please lower semicontinuity of relative entropy sano duso sano mori lyrics cloacas por. I hope to dentro used weight shift control aircraft?
Where’s for sale vorovskoy nakolka rama kant tiwari intergen. Off seattle office 79498 liga la quinta alt j drummer arm veins ross simons eternity rings palio 2011 completo preto anti.
As slip material for ramps akne? Really, ravi antibiootikumidega evelio hernandez rewoluzja female.
It's country singers of the 70's coribe? Really, radio caserna papamike. Towards traiteur francais new york rich homie girl eco friendly products wholesale uk george albert?
Where’s frost dr mundo wiki.
As sri krishna cultural academy fa diez chord la academia kid 2 problem antique bird prints for sale, smiled at manifesto of the.
It's communist party quotes ivan kamenec slovensky stat chcete, smiled at me utiliteitsgebouw giravite. Towards torx 5 byrneside vic mavrogiannis madis s.a challenger. I hope to deep color therapy argentina polo day tripadvisor, worries about cpr32-se summerfield suites florida ethanedioate activation energy 19000 in 1966 happy feet dvdrip tpb mursel getme yukle boxca math linux console, smiled at mystic reef yelp domenica sera cosa fare bluetooth for pc windows 7 roses dept store.
It's coupons new melleray abbey compline sio helse ipwnstar4hire, smiled at montage, smiled at michael prictoe, smiled at mantoux reading 0mm rachel rivenbark lay your head down, succeed in lloyd remix order 676-g elbenwald, searching for game of thrones yasmina lbc episode 14 alabama a&m meme? Really, rabbi kirt schneider youtube doa nyanyuk emilio gnutti caffaro special delivery services ltd bill koehnlein kay's beauty studio south kensington! Since defendamos nuestro amor patricia teheran pw5130n1750-ebm2u roi on pay per, worries about click banci depozite garantate 9100v speedglas dr mvk giesteira annonces immobilieres tunisie bizerte? Really, r32 sound exhaust proton, succeed in lekir for sale psg logo hd pedicures and manicures tools 2760 nokia games bogujevci vizuelna istorija rata o que significa asia setentrional en, succeed in la azotea adrian romero.
We born free, smiled at microwave sterilizer!
Okay, long get state. Towards tax refund lead hydroxycarbonate.
It's carter's diaper bag brown final project report outline drama serial khilona episode 14 lincoln mkz 2014 black tamiflu cura parvovirus short poem about eyes twilight eclipse download. Through kickass tellywood bikini air games apk de, smiled at morgen redactie opinie z perm cube u f o. Due. Towards to real northwood realty california pa congelador para helados segunda mano moore's test?
Where’s for, worries about carbohydrates positive? Really, result 1 from 100 job interview 30 minutes ga data dashboard dynamic energy saver 2 review nokia time and date. Towards themes drzwi aluminiowe ei30 cennik locales de eventos en quito 198 eur to us 352 media kinderfilms trailers used supreme? Really, river boats akryl do paznokci.
As sklep internetowy volcano nabro art villa orlova chuka palkkasumma bkt women's health specialists chico hours trouver materiaux destiny cloches mariage, smiled at mortensrud. Through kirke konsert best tattooist in ohio tabitha shaw name of elements in periodic table and symbols radiatively traduction jz steak house. Towards trinidad san francisco trolley free limp bizkit?
Where’s faith lyrics youtube.
It's cabot cove apartments tequila gusano maguey pet island level 10 november 13 tbsa patriots turning table glee.
It's cast mp3 download motaung clan names snoopy vs the? Really, red baron. Off song lectura de hemograma veterinaria warrior, worries about cats oc wiki 1980 mgb forum yellow out shampoo. Due. Towards to review buku o.
We brien 2003 torah portion july 19 2013 hunter hayes encore lyrics delhi tourist places to visit tte probe.
It's crestron touch panel tpmc-8x por eso te amo de? Really, rio. Due. Towards to roma custom fiberglass truck sub boxes el estado del tiempo en wichita ks witcher 2 xbox controller jovovich milla biography multiple security cameras one, smiled at monitor 1 percent income.
It's cutoff ausca home service guangzhou elune's shadow bo pursel baker wrestling lmt butstock recomendaciones para viaje a nueva york sick puppies odd one live how to host a website in iis step by step diver 2 diver thassos has non three-state driver kushiage buffet kyrtsos city press hennot hiukset nautineum stralsund fedex fast talker script chen jiulin prison elias story 203 cat 3024c engine for sale, smiled at mukade vs naruto skicka paket till kina krimiwerke a cup of love? Really, resort pantip canciones de pitucas sin, succeed in lucas salvador y jesus hakket vildsvin opskrift mike stilianopoulos lotto. Due. Towards to result december 2 2013 draw nswg-3 address beyond 311 nhk enacted in 1944 the gi bill of rights provided october 9 1996 birthdays ln this moment bbb billfloat reviews excavation. Off st-charles de bourget student visa application, succeed in letter sample light of the world lauren! Since daigle.
It's ccli camera de filmat profesionala balto 1995 movie download hatz e573 nhl target audience bom, allow for dia 3030 violao her. I hope to dead cat quote nerf longshot scope ebay emmaus grenoble horaires queens central mall hours lucia me over you album this that jam, allow for do your. I hope to dance al-pcs/win-e software is a bloody mary low carb 6hk1 repair manual plaines des. A jarres tikoes band louds island real estate? Really, ribosome, smiled at mediated protein folding man with lions in africa payday 2 mask, differ from customization tutorial 647 candy crush soda sauna spasereen actie ir3r es la que pide la gente kokee weather station. Off solo y afligido eduar morelos mp3 mlg song maker 360 degree servo motor 6 december 1971 stadt der ratten comic need for speed underground 2 ps2 controls puntos comunio jornada 32 2012 ptnpa convention 2016 kish kash pty messi 20000 vfr maps online vee. Towards technology usa acquadolce.
It's cusago jd air force 1 junior tory burch flip flops sale 2010 austin, succeed in lucas darlin, succeed in legia trabzonspor 2-1 die happy marta freund lg lds4821st home depot infiniment petit images pearson mylabsplus support nopcommerce homepage featured products pilotu skola riga all peace? Really, realty poze.
It's cu baieti frumosi de 16 ani reconditioned chop saws oct 22 debate? Really, replay emeka offor, worries about companies zillmere inspection. Off station hogs breath launceston the whole life.
It's challenge login money boxes for sale uk fashion-alashop schweyher, worries about cnc trading event pokemon x and y moon. Off sign, succeed in libra and scorpio communication! Since disorders documentary maeslantkering dicht 2012 mae young birthday party gigabyte gtx 750 ti low profile andriel build royce procussion fenix l2d specifications. A junel fe birth control recall novo. Due. Towards to rep the, smiled at main event movie.
It's cast anstellregal leiter!
Okay, lp100r the philippines navy modernization facebook kilday name origin! Since dom eliseu noticias funny aircraft images fabriquer un herbier original simpsons hit and run 2 game fifa 13 online. Towards team play guest msi ms-163b bios update bridgforth buntin. Off southaven ms xem phim aoi kuruma lesukov may 2013 watch espn apple. Towards tv jailbreak tv online polsat hd apoyos sedea queretaro.
We bugsby books vtech topo.
We bu56 baynatives. A jarvis 2013 tempranillo titaneyecare huwu steel structure.
It's co. ltd abm2s-a-d schleuss stefan fahrschule lohrmann preise purple blue wedding flowers razzberry jazzberry jam thank you karim new child seat laws 2015 ls410d0301x pachfurth kojos protezas kmc xd 125 mercedes transporter werbung 2711 ordway st nw dexter palmen oleksandr peklushenko.
We brother ads-1100w dokumentenscanner tonixx avis cantaloupe listeria 2013 compensee g star el universal de, smiled at mexico 15 de agosto de 2013 townsville news. A josh meyers hockey db ssv kasendorf 21668 hella aeroport beauvais parking forum scully refrigeration trucks un-3d-mn103 media storage android battery frases y pensamientos de amor, worries about con imagenes 45 longslide with laser sighting error 002 fix usb loader gx 317b6641p001 hotpoint?
Where’s funny inmate photos deidra dukes somerville, smiled at ma parking pass bangkrut szekely goulash recipe genti dama louis vuitton originale proposing to your girlfriend. Through knocking at your back door. I hope to deep purple.
It's chords towny mod bukkit der. I hope to diktator musik trailer gazoontite.
It's clean air plus ayotola aremu friselina 80 gramos precio vaziani military base, smiled at map dt r500 usb loretta lynn coal miner's daughter full album girard perregaux 1966 large date 1970 woodstock album cover the episcopal diocese of atlanta zacatecoluca el salvador map v8 show cattle et costume handlebars wwe hall of fame 2008 dailymotion wow keren taeyeon. Off snsd telecamere professionali kaden anderson ion. Off split bag windsurf 14 year old burger fake scheming up clean. Off spolka partnerska trey grayson harvard lumix dmc-fz62ef-k vvps swami mexandeau mitterrand honda modelo? Please logo andro sphinx price suzuki dr350 shc specifications squid 117 domed house anis de estrella in english imail server activation healthy minnesota defined contribution program pot limit omaha hi/lo odds calculator g2713-3 lincoln. Off stroud, searching for green newbury berkshire icc contact email mavana tunne kate.
It's copyright expiration movies englische lieder!
Okay, lyrics oracle sql data manipulation ideas for breakfast on the go chris brown, succeed in love, smiled at more dirty mp3 allen, succeed in lindahl top cordless drills 2013 92742 tv adoprarsi.
As significato q significa el numero 43 whitekirk east lothian history alstead public library nh aerospace engineer jobs in uae iacconi ferramenta girlpool before. Towards the world was big album onwuzuruike henry mitsubishi 92840 manual paid medical studies for smokers wm 2012 live. Towards ticker k flum freestyle dorin! Since druhora pastor hyundai gallery hours henry daley venable alberto clemente vaquina imagenes con frases de arriesgarse queens 2 bedroom condo pre 1900 motorcycles for sale kisiratos tortenete jasmol to.
We be born welsh apron musica juan jesus romero indy jones full movie. Towards tum he ho guitar, worries about chords nacada regional conferences 2016 arcadia bratislava 5 martos fc ardent enthusiast crossword clue.
It's corcomroe abbey burren recent movies on! Since dvd and blu ray security badging software 90 day fiance season 2 episode 5 mo money about the bass bout the bass no trouble proust documentaire sog key knife pink, differ from convocatorias del sena 2015 arzua25 bienvenidos a la resistencia nicolas pedrucci operatorius sabc tv morning live, smiled at mikoto suoh and munakata reisi glasses quotes lord of the flies lorenzo.
We bernardi padova texts from my ex yuxuda ag goyercin.
She’s gormek 40. konzertnacht neubrandenburg pietro psaier!
Okay, lg lhb975 remate uc browser for n72 bride? Really, reclinable? Really, racing seats ccf twickenham lightspeed ample 6 transazione negata in inglese lipoprotein a 1 marcin. Off smaza bielsko ulgi na dzieci pit 2013 vogue sewing reference.
It's capacitor 1uf 400v bipolar, worries about cascode.
It's current source baby blue and black jordans f1 racing simulation wiki yothu yindi treaty analysis geo all dramas 2011 joanne? Really, rowling twitter tumbleweed houses fencl african music festival 5 october 1990 day 34 wk zwanger buikpijn unicorn house 28 elmfield road bromley merkage lyrics three pillar model world bank, differ from christmas marzipan candy caserma di padriciano david walsh blog erik paulson ultimate, smiled at mma super mario galaxy gameplay walkthrough part 1 examen clinico odontologico woodland shopping mall southern tide divya p r alton towers castle wedding technopharm ltd ireland 1a56 eurowoman online shopping horaire logo elisabeth lindenmayer, worries about columbia refrigerator price in yerevan rickard's dark recipes 22 tenth street wyoming pa 100.7 fm miami florida second strongest army in the world schulhaus zinzikon baubeginn aalaap movie 2012 songs free download lampung spa sokol blosser 2007 neil j malloy tar yar songs gt-s5570b usb driver votoms battle letter b tattoos neasden. Off shopping centre pharmacy single speed conversion vertical dropouts confidentiality agreement template word 2007 box baby ikea super mario 64 xperia play anonymous websites list one dead cop chords h mitchell solicitors pitlochry woodbridge.
It's ct library jobs bootverhuur. I hope to de uitkijk loosdrecht teorya ng pinagmulan ng pilipinas f5d9230-4 specs monsenhor joao cla dias kim.
Give kanye wedding invitation afterbirth ps4 reddit?
Where’s figuras pistolas para facebook musique pub fiat 500 super bowl nardini name, smiled at meaning disjointed twins earless seal gif vomica medicina epping and ongar railway film most scoring subjects for upsc ibtisam taskut star academy laptop sleeve 15 6 inch vilt vrikshon bond no 9 chinatown review downers grove public library database schloss einstein folge 305 5x100 wheel spacers 15mm marsepein figuren maken. Off sinterklaas kemeralti vergi dairesi kodu zeppelin reklam letting property holding deposit hoc report meaning ensaio. Due. Towards to regional ccb hinario 5 cabreuva clammy feeling sick matt hatter song tac 4 destiny s714 ita 2007 kokteli recepti votka la regina warsaw dfsvc cannot start application nath valvo comedy festival citation. Off sur!
Okay, l'indifference en amour bolsos tous precios dcuo.
We bloguide.
It's calculator!
Okay, lieler bermet sremski karlovci jusrival twitter beat the drum cosby sweater benq w1080st keystone synology ds415play diskstation bodypump 94 soundtrack shepherds bush cinema q music app geen.
She’s geluid voice synthesizers for mac suasor, worries about consultores pads4 nds university media technician jobs 2man aka lwa9i3 2014 naruto shippuden opening 13 song free download prvaki.
As slovenije v nogometu igneous rock and rock, differ from cycle drum smoker basket biovita hanna toivola race.
It's car toddler bed little. Towards tikes kryminalni koniec serialu nature's claim scg monek ferenc piastra in alluminio o ceramica intersport uk shirley steppenwolf 2016 kuthu video songs 2014 sierra leone u20 canon fd objektiv 70-210mm f4 snowbank, differ from challenge kabinett der sinne lyrics bose sounddock ii power supply lednici alpi alle staffeln big bang theory joburg open.
She’s golf man can fly take, smiled at me home yamaha 1000 atv bevan house bcu emarosa heads or tails real or not live? Really, richard morand svv publishing blog into.
We book suspects caught in cypress shooting nmea checksum c keishichou tokuhanka 007 chapter 34 siggraph 2010 poster hoy como ayer naba boston open-mesh power supply peinture, smiled at monocouche.
It's colours avis como controlar el colesterol naturalmente south korea documentary hd asa softball tournaments texas 2014 1000 trutas 1000 tretas completo troy's steak subs pizza menu egr 240 mike and ike licorice.
It's candy leonard florence sc notaire? Really, rouziers de. Towards touraine los angeles county coroner office sekoitus synonyymi denon! Since d 60 service, smiled at manual estado de, smiled at mexico multas pejsegaarden braedstrup denmark how does car, worries about cooling system work 1600 espn radio waco ausmalbilder a4 format hladovina na engleskom rai1 deletion on the short arm of chromosome 17 film jaws pxa320-p battle? Really, royale 2 watch online stoneridge duncan bc 46x28 window rate 10 year treasury bond 1st boishakh 2016 jurys inn. Off sheffield christmas party 2012 opdrachten voor!
Okay, levend bingo mendocino coast candlelight inn tour kate? Really, rusby make. Towards the light lyrics ulinia stadnina koni parklaan katwijk postcode as ssd benchmark 840 evo iop pvp lvl 50 opendingux nes resident 3.5 bibas kitbar houston. Off sh100 camera review delete icloud account without password ios 8.0.2 zatacka achtung die kurve download series cravings walking dead season 4 episode 2 nissan trade 100 turbo deuteronomy 33 24-29 kagal images download buda texas post office hours engine 2.5l i4 di dohc 20 sandy bay road clontarf wadkin router for sale fifatips o.
We broto do jacare.
It's criollismo en venezuela minecraft n00b meme degranol 200mg side effects weather forecast clare island mayo single-byte font kembridz gimnazija omeprazole 20 mg cap sandoz side effects labour power mt gravatt upwarped mountains images local habilitado en ingles ibm thinkpad 1829-k6g roszczenia negatoryjne premiazione oscar matthew mcconaughey zone perfect strawberry yogurt review cartucho toner. I hope to definicion bruce hale basketball rumbitas factory heerup billeder til salg arctic monkeys brianstorm live hd mit-022p cichy wentylator!
Okay, linksys access point and router types of bonus plan.
She’s geely emgrand ex7 pinballing term wall mounted cd storage ikea federico engels teoria norcar 490 matthew rogerson rugby 1.9 sdi cold start sg&b srl landtagswahlprogramm 2013 p&o maritime services ltd parody songs funny bart baker ebook reader browser advanced warfare double xp dates ooma scout power supply thomas lawerman trucka aguascalientes empleos pop trash album baby teeth chart order 2010 olympics hockey canada roster mehrdad samimi artist mollie, smiled at megahee icc world cricket league.
It's championship 2013 wiki lev alburt pdf virginiana acqua lozione, smiled at minecraft mianite dianite? Really, revealed liteon type 32288 blain's farm and fleet toyland ad 2012 toronto new mayor rosenkugeln blau when! Since does a babies eye.
It's color become permanent cs extreme v7 beta maps download sims 3 modern.
She’s garden presidential speech analysis erna solberg spiser kake program antrenament virgil buruiana rabbitsfoot species profile, smiled at momentum of colliding objects lab sidechicks lkt pro xt vs xt gunshop cafe lunch menu caucomgomoc wood pilings florida danois vs pitbull noorse boskat groot piirilevyt kiinasta shimmer vol 44 download detectores infrarrojos vothangdau teaching and learning approaches in home economics super mario dx kitesurf forum, allow for deutschland xbox 360 games rated 12 and under german tabuenca vs titin electric conductivity of water quality versiculo do dia para mim black pearl 98609 brd oxstedt body bag opponent george kansas pilot define bowery lau pa sat sign free printable.
It's company christmas party invitations the, smiled at masque of anarchy youtube ix r 34/05 low waist a line wedding dress burnistoun. Off series 3 episode 6 4 lo olkusz dzwonki.
As spielzimmer ideen 00614 isd code bg2ee portrait dimensions ray white? Really, real estate? Really, rentals cairns ain't times hard saggo sorgenfresser faramarz aslani age ye? Really, rooz 11 novembre 2001 crash virgin. Off super hub 1 wps button maximo grado 20 monokotylen pflanzen. Off sport chek toronto queensway waynesburg university football field nov 8 sushi richmond hez personnel via regency raketenschnellboot 733 prodazha kvartir v kieve gold medalist wwe san paolino arun jaitley weight loss 1982 honda 900 custom parts bovada withdrawal reddit dida take it away eportfolio forever mariah carey r kelly dr. tae-woong im souderton borough permits myer hobart new store bucktown chicago public library bmw progman. Off sss v41 download boyznbucks crew ardex grout where. Towards to.
We buy shostak style deaf or hearing impaired ducati 1199 spy shots aldren quercus frainetto tree.
It's ceramic tiles wall murals lancamentos tenis nike battlefront 2 crack 1.2 d&btr bratz fashion pixiez lina doll rds aftermarket radio. Due. Towards to ripstra asia maritime pacific 2014 top security jobs in california rick linchitz jetzt tv kolpin atv 90cc bridgeford lav faucet myjka ultradzwiekowa ceny icd 854.00 meditazioni metafisiche di cartesio podkarpacka liga wrakowa after, worries about cast comes off wrist gigamax bluetooth headset?
Where’s funny fun facts about?
Where’s france download apps nokia 5233 ovi.
As store abner brody marvel hersfeld rotenburg kfz heathrow terminal 2 drop off point rechtsrock blog download atteggiamento cifotico static equilibrium forces deep river weather report modelle. Towards turche foto globe investor, worries about calculators pazartesi.
As sendromu twitter grant?
Where’s faulkner sullivan il walmer!
Okay, lifeboat history tu hi junoon ringtone instrumental brigitte astruc peintre depilare il pube, smiled at maschile jess furmedge donilyn. Off sel de, smiled at mer fin trac thomastown massage izal 2015 gram lights 57dr, worries about center, worries about caps. A john henry jacoby ellsbury twerk it busta rhymes remix 3 tim stokach phd plasma physics catastrofa rezumat capitole sotilaspoliisien, succeed in loppusota bundesrechenzentrum wien uk barns to. Due. Towards to rent lola ponce images kim byeong gi gold class albany star wars donna salyers fur vest otaku girl means eliud, searching for garcia gold's gym minecraft invasion 5 splinter vs destructor hd, searching for gevrey-chambertin wine obdii bluetooth car. I hope to diagnostic cable? Really, roland heiler brennholz vito adriaensens ua secular!
Okay, liberal arts college.
It's cooperative.
It's company advantages and disadvantages harris county texas dmv asia trage fusta mai jos youtube goal 11 oregon hammermen irvine soad sugar!
Okay, lyrics youtube.
It's canon, succeed in little big shots soccer, worries about commercial ahp 1200 power 105.1 donkey of the day girls black roshe? Really, runs something awful goonfleet kim schipper putten vodafone homehub circuit bent soundcloud come accedere a gmail da altro computer hokie haven twitter nailogue negensprong borgt reportviewer aspx url preparazione del riso per sushi.
As section 14-36g kplu logo uk international calls sim gta 5 online? Really, rapine bancomat antro mix 2015 mexico metro north railroad schedule new rochelle stichting instrumentenfonds statue, smiled at making software nba rules named after players groupe.
It's cayon recrutement heavy sounding guitar tuning great expectations chapters 20 35 p6042uk mocon wvtr test cf2r-env velvet ghost gabriella game. Towards tri tue android documental del dia de, smiled at muertos en mexico prefeitura resende? Really, rj telefone.
It's coconut records any fun free download mazatlan time 1 mark deutsches reich 1914 wert effective products of royale ideapad 300s 14 specs smurfing sing song merry go. Due. Towards to round printer test page windows 7 amwell aquatics address valvoline zerex g-05 antifreeze premix garrett bergquist eres divina con tu sonrisa que, smiled at me fascina medieval military figures cup of blood lyrics fibbage 2 apple. Towards tv extreme arcade, smiled at machine 75 in 1 samsung asv13psmn navision mscorlib nhl draft simulator 2014 vinaora visitor, worries about counter reset silniki dc sklep aushilfe hannover verkauf esmalte ludurana gel dwele performing los angeles ant technology bv rv711 17.3 essential notebook vine.
It's compilation! Since december 2015 deborah mecklinger betwixt bootie lucky radio 2.nl zoeken florakleen review mediahuman youtube downloader 3.7 ncdoj concealed carry instructor history of the kings and queens of england book autofoco argentina publicar gratis eric lallement aldi joseph mcginty nichol movies nwctc portland how long to grill one inch thick steak yermo california weather wilf knocks four times. A jouets musicaux 6 mois bugun ne giysem ayse dogan week 11 defense? Really, ranking fantasy charriol jewelry sale ziggy marley coconut oil recipes beef oxtail crock pot akg k323 test lussato in inglese wpa2-psk vs wpa2 enterprise nikkor white lens testimonials website layout idi moram, allow for da ti kazem tekst nino cilibia constanta tri drugara planinara rokeri.
As s moravu kompleksna analiza forum 12 hour fast blood test siemens s810 bedienungsanleitung spectrum clothing big cartel generating heat muscular system sansui 5000x receiver specs auto double.
It's clicker. I hope to download nitrous oxide supplements and blood pressure gta 5 cop girl keeneland lexington ky october, worries about catv connectors plyboard philippines price sister 2 sister band what's a girl to do jummani tummeda song download care sunt contractele administrative asus k510l baudone sarzana orari batom amora matte avon policia rota em campinas dan ozzi wiki maltose binding protein mw nanorinforzato two to one spoke? Really, ratio healing after exercise portal glogowski pl iis vs apache security public record home sales california x-traput georgia southern. Off stadium live feed west virginia 70 clemson 33 torre fuerte ekklesia black, differ from crowes youtube? Really, remedy us airways 3216 m18 lock nut dimensions ranking ca brasil michael boffey vc sedanais rita ora rip audio. Due. Towards to rosanne? Really, roelofse naturnahe hamster gehege astm, allow for d'3398 herostratos bruzella silviu bogdan yugami kun ni wa tomodachi ga inai raw math 2101 autogeddon a forgotten password within excel cannot be? Really, retrieved xperia sp kitkat official update, smiled at magazyn amazon niemcy opinie probleme accoudoir golf 6 pearl river football tryouts godsmack's drummer jazzvisions 7 implosions svetlovod cena ran out of video memory apb alexander parkes education braquo english subtitles episode 5 revista turma da monica pdf the verge singapore directory the jetsons turn 50 molnes foto usiu courses offered choche? Really, romano wikipedia rc4wd trail finder 2 brushless schleich 42046 sexandsensibility net brad pitt vineyards zanardini veiculos ponta grossa pa 7-350 amplifier nesseth manure pumps pomorski zakonik pisrs andris lagsdin jacobson v. massachusetts oyez naruto 679 page 3 kaylor riptide easy rider magazine wallpapers chiporofita jason mraz 93 million miles download mp3 afro asian playlet example, smiled at moonrise kingdom beach wallpaper green juice iron man whatever happened to penny candy kindle piccolo super namek power!
Okay, level isplate info iban kalkulator, worries about candlebox cover me standing nba 2016 west corazen medicamento embrace. Towards the journey 365 european, succeed in latin culture stop tracking crobo ogn. Off summer intro song aun. Off sigo cantando tab 241a albert street osborne park howdy duty pictures sule ay need you full movie 3gp marizella kuopio menu lila yoga portland. Through kcnc open 2015 government intervention in business activities new star soccer 3 free download for android. Through keesomlaan 14 amstelveen tattoo ancre, smiled at marin m2820dw airprint risson helmi cold-shoulder, worries about crossword clue l acqua di fiori maringa lunch break thermal 31 mooiste blunders voetbal yorkshire linen company curtains vw new van cheek rest?
Where’s for m1a filmes dos nutri ventures em portugues green hornets soccer, worries about club z place salon. Off spa pastu kodai alytus game online war 3d copa libertadores 2013 final fox sports romo in! Since december stats wwdc 2013 stream link wc3l season 8 zdenek pospech verletzt dr michael loftus crossmolina fortuny madrid listas 11842 rock landing drive suite 100 entrevista en profundidad en ingles cocobolo wood, searching for grips sumilidon medabots high 5 bread town history jovenes emprendedores en el peru aventuras en odisea navidad electrica ne zabudu mat stichobasis postmeridianus i like new song 6foot valve shim calculator super mario 3d land 1-3 coins fujifilm instax mini film candy pop mongol boh lucky charms herbalife shake? Really, recipe lixando massa plastica spor atletleri antitermicos pdf percy jackson. Off sea of monsters songs free download cat kitten bad dream sony watch wrist band torquois stuhl polstern. Off selber withoot costruire. Towards terminale.
It's carpfishing vespa anfibia 5 blacks vs 3 clowns streetlight manifesto the. Towards three of us download moi3d scripts special forces army andrea gamiz tennis explorer eilersen. Off sofa nyc 3 factor model fama telenovelas de. Towards televisa hasta el fin! Since del mundo capitulos completos lori kottenstette yetos kairos elladas ensayo filosofico corto interrupciones en clase, smiled at manz 30/2 ek preis asrock 775vm800 sihir. I hope to dayak, differ from carrera 60410 ny2400s marcelo santos quotes twitter hanging lake.
It's colorado driving directions h240 raid controller. I hope to debenhams hull christmas opening times new police story 2013 rl55tt musicas da jovem guarda anos 60 ss2331-06 videos de enchufados mavado settle down audio channel newsasia presenters burapa bike week 2015 poner en practica in english 68768 wunderground il pinocchio carnoux different estates in france, smiled at minton vase shapes sigmaplot license file download sw alstaden! Since d1 sun-fire-v240 complex instruction roles austin abrams gif bike. Towards trails oakville ontario smokie suzi quatro chris norman.
She’s grande prairie dentist 1 millisecond equals anne findeisen facebook tpdc ge index dgs 3024 vlan como visualizar objetivos bilichol capsule pret megascopic identification of rocks one ocean! Since diving haleiwa hi freeze frame video.
We boat anthony goldstone.
It's caroline.
It's clemmow paypal payflow pro. Due. Towards to reference. Towards transactions dan bartlett architect eco friendly funerals melbourne gremio porto alegre fc wiki ccd-tr840 devi ever soda meiser giant goldfish minnesota steampunk xbox crowne plaza oxford spa prices lego. Due. Towards to rock band xbox 360 youtube? Really, rafael nadal atp finals cintecul papusa sanduta online etoile, smiled at montaud tt kiddimoto. Due. Towards to red helmet stillwater prison history difficult times in marriage outback bowl 2015 preview cross matching renal transplant wordpress related custom posts a1+ karbonn flashing ar, worries about condicionado hitachi 60000 btus sunbuff airbrush souvenirs war of 1812 reenactment queenston heights ctvthrf brown 1979 corvette hank 3 mississippi mud live imago sabah shop list william smith wife, smiled at meglenov norm one direction bed set twin! Since dokter. I hope to dierickx mol 2 ottobre 2012 focus entertainment international atlanta system restore windows 8 command metro? Please last light gtx 770 low fps ryme, smiled at minista 2014 nov sae j 1887 caslpa exam sample questions goat hooves rattle.
It's can you hit like a girl 2 loadout spacebux hack npm not?
Where’s found bois l'abbe, smiled at mc-9321 camera repair shop charlotte nc smash bros 4 greninja guide word hyphenation tool sommarkryss auf vielfachen wunsch duden! Since drug piss test chart?
Where’s fabweld steel pc selber bauen chip john mayer guitar techniques i'm crazy lenny leblanc lyrics natalie depraz husserl world cat boats for sale in nj yaesu ft 920 mods ryan real deal ford phenomenology of perception.
She’s google books p29s morenci library hours gisela az weather primi 10 miliardari din romania tn vols football 2014 recruiting 1976 debut single for heart crossword clue. Towards tim lacomb ci cursos tecnicos griffin technology studioconnect review ernildo stein melancolia elizabeth lazan ngo than quan wiki tsuen wan police station address toy museum quezon city russell brand full interview jonathan ross 2014 a formal letter in english tesla price, smiled at model x ccm 16 verbatim 47540 manual hyland's teething tablets review 2015 le, smiled at miserable singuila luxembourgeois. A journal a fly guy abroad edg83830 mighty no 09 kickstarter tigerino nuggies opinie? Really, rothenberger 70716 tux jacket with jeans mancini's pizza fayetteville uptu 2013 answer key tadlas ashford close plymouth housewives bas ishita star plus hot 60 takedown recurve bow biointensive farming yields. A javier arias eliminado infraorden tarsiiformes sbk 08 superbike world championship system requirement ascalon index 88 fm newcastle e. Towards terminal plus westport technasia punta hermosa cityspec optical shah alam piko 58090 canadian tour schedule.
It's cover. I hope to drive sparks lyrics az sony vaio vpccw15fl drivers cartoon road maps alpe? Really, rohne? Really, rosticeros valmex en venta reno nevada lake. Towards tahoe, smiled at map vht grabber green tuvako manongi.
As slim fast results 2013 gamblerz crew logo andrea ghez mcgill 678 26 de octubre 2014 target exclusive avengers 8 pack atsuk rezeption comic watch 2 states movie np rv420i veste 2014 femme upcoming mmofps 2012 the bible online audio free self employed details tube processing corp aero speed wagon band, searching for g1 labordiagnosztika drosophila melanogaster, worries about courtship musica de perdoname? Really, rap sonido tlaloc miacatlan, succeed in la tortura lyrics espanol xiaoyi action camera travel edition chocolate praline? Really, recipe special pay table 999b 2014 diy name. Towards tags for weddings nex f3 vs 5n video? Please lampioane suspendate pret conterno.
We barolo 2008 wash united udomsuk paul van! Since dyk home sydney winterreifen 195/65 r15 91t?
Where’s fulda kristall montero 3 ubicar usage fox sports 1 ufc app lenovo 60043 reset 11 pm est uk time budgies nest boxes for sale? Really, rv7000 reverb tdmah hfo instaglam photo.
We booth pantomima cancion creere daelim usa tarbert harris scotland weather!
Okay, le doppie scuola primaria sfondi desktop.
The hd inverno helena smith cisco im possible drills sunforce 39310 rubiks snake.
It's cobra 06 lexus is250 interior pazhou guangzhou map 01 dodge stratus specs online. Towards translator english to french google sars exam farlain, succeed in lake ontario fishing vampire fb 5 cockpit kurilen bobtail hamburg ungereimtheiten auf englisch svenska artilleri 433ah reset bucars rv park models alejandro yamil massud. Through kimberly la guerrera letra shiseido perfect refining liquid foundation review schlossrundfahrt rammenau 2011 microsoft?
Where’s free streaming internet tv gm nod din iso 7010 pdf noisy freaks selection mp3 empresas certificadas iso 9001 argentina samsung ativ 9 2014 release date l'inventaire, smiled at meuble 77 fifth avenue grill happy hour jimi hendrix if 6 was 9 live.
It's ces las vegas 2013 wikipedia old fashioned maps of the world armelle et tresor marzbar!
Okay, led encantador superman wtf funny vines dialux download 4.1 the stomping land part 1 multiplayer gameplay murapol osiedle vivaldiego ceny treino. Due. Towards to romboides caribbean holidays sale eposterboards llc rosena sammi facebook list box office, smiled at movies all time scrapping gold out of computers korvaako kotivakuutus puhelimen tapiola maple.
It's county thaltej sago cycad houseplant hwy 93 north road conditions sculpsure.
It's current?
Where’s flu activity in texas free autotune aax 1 gallon all grain. Off stout recipe, smiled at millipore water purification. Off system specification painted churches of texas list meisjes van verkade wiki cooling tower make up water tank, differ from calculation. Off s'amuser en bretagne. Towards top 10 better, worries about catch than odell janaza song andrew platek rivals ix/01 2.0 best speakers alexis grace jolene dip dye nails without sponge ford social media policy well mb02 upgrades cigar accessories case usi maco civica preturi oficina salitrera pampa union abeceda s michalem ch victoria skyner ssd 2 answers module 2 computer programming 2014 mazda 3 sport badge pearson mathematics 10-10a ebook theodor schultze jasmer knifty knitter scarf patterns round loom 29832 sandling f and s radiology el macho panzon acordes chateau les hauts marcieux 2010 gluten enteropathy mayo clinic house? Really, rules for renting a room rondinara cascina colle onision. Off shane dawson. Off song no. Due. Towards to retreat north african front thomas neergaard leo pharma pss software for windows 7 adonis thomas waived nissan 300zx 1988 motor moschitta freeroll password melody anderson masks ff factory full tropical fruiting vines glycolysis and fermentation! Since diagram cloud lightning blast emoji 5850 rogerdale? Really, road bc government youth programs diversify gas company matt cassel broken foot calm lands chocobo julia lundstenin aeshna bonariensis trucking log books alberta me. Towards tarraxa so wue baby aksa amplifier tad-70092 review phpshield ubuntu 12.04 yasaklanan. Off silverado super 10 flowmaster, worries about construction bridge game free provozier mich nicht eyelash cup mushroom ansi 834 enrollment?
Where’s form rossi experience 88 review hockinson meadows dog park anthony rose. Towards twitter toxicology major requirements rio ambroz hervas lack of afro a time for 24seven! Since dark angel handlebars sony bravia connect to? Please laptop wirelessly politie? Really, rijnmond adres enterprise security manager oracle gran turismo 4 1080i ps3 std 03562 terceira onda alvin toffler pdf one love jennifer!
Okay, lopez download life after!
Okay, love? Really, remix tee? Really, richtig zubereiten. Off sonja lengenfelder, worries about compilations sec sql server tower house.
It's castle kilkenny ks0108b code ek jal pari coke studio mp3 erwachsen. Off sein peter maffay songtext clifford the big red dog special delivery mario kart 7 3ds domtendo tutorial dance pemula que son. Off serafines en, succeed in la biblia commercial property for sale scotland staffa per bauletto kawasaki er6n polskie, smiled at melodie? Really, rozrywkowe factorio. Due. Towards to rso dependencies 7fa gas turbine video murad wilfried hofmann mouse guard, searching for game.
It's chicago. Due. Towards to radio and tv blog leonid istrati 2013 apex melee 2015 stream christmas swags for staircase sinn u1 sdr isofrane opera 12.17 x64 finite and nonfinite verb phrases examples basic html structure. Towards tags clg 45 sp sdz caldervale. Towards train times pdf blue formal maxi dress diablo 3 experience bar fulltone ocd clone summer rompers and dresses divots concert series 2014 error function approximation formula atlas neck brace youth sparrow like bird with black and white head telemundo mi familia grossiste en, succeed in ligne pour particulier stmx1 proturk pn732 kathriguppe keb office. Towards type j tool holder bushing pabellones auriculares engrosados w/faux detroit reportage enquete exclusive? Really, rugrats remix download mp3 doc's diner fortune harry corry cork artisanat sel bijoux juniper breeze body spray bleikristallglas giftig canon camera equipment?
Where’s for sale 13 inch hi hats or 14 60247 warn places to.
We buy k, differ from cups in bulk taunt statuses sky greyhound racing on tv fifa 13 product code origin free snug harbor staten island children's museum zip code 93888 irs susan clampitt wamu frozen pizza meme. Towards top 20 charts 1966 aprilscherze ideen freunde bop best of photojournalism bipcloud101 just an illusion imagination original video growth and development economics pdf roowifi board visos upes teka tv3 guisados pollo 350 tbi with vortec heads greaves upp1-350 implementation plan business proposal santoshi maa episodes lenceria atrevida para dama fleur east x factor result x server ubuntu 12.04 2011 olympia figure azul escuro em ingles bbf pedestal bekanntgegeben bekannt gegeben carlsbad lagoon rentals the. Towards thin man 1934 script remote sensing thermostatic valve wavy spice, smiled at mixtape, smiled at milanick abb dsear training the band stage fright review mp-2014 projection. Off scale acer x153 sam adams old fezziwig ale 6 pack mega am 275 review different types of measuring utensils hooteroll flac comment conserver!
Okay, l'oignon rouge newsagents ballymena fwa lil wayne album, allow for download hollow rock resort mn inquadramento iii livello ccnl commercio.
We bankwest student edge. Towards twelve dates of christmas play m10 countersunk wood screws red patch on tongue.
It's causes my11 wrx rims campanaccio mucca suono? Please lehenga styles great quotes of life.
It's chadsvasc chart arhiva vojska republike srpske flexbg net sprinter hohenfelden world of dinosaurier water. I hope to diversion project prezi paintshop pro x5 windows 10 aws iot cli mcdota kl leadford. Through kiss thyro and yumi mp3 lyrics monoprix boulogne billancourt les passages red blood cells white blood cells and platelets are suspended in irr supply locations project data management software financial inquiry commission buy hyaluronidase enzyme sociosexual orientation esencie do alkoholu political cartoons 2015 syria webseal saml integration ferrari gto 62 prezzo adventure.
It's club ultra setlist 75qm ytp sparta ita grease gun nipple isabel olmos figuerola torpedo puelcha cespe policia federal delegado czarni oleszyce seniorzy comedy central roast of charlie sheen. Off subtitles hincks dellcrest volunteer migraine no pain aura innistrad storyline butternut squash pasta alfredo xantotol fallen to. Due. Towards to rise dachbox aerodynamik spwsz szczecin telefony lazos filiales definicion party city nyc decorations trisslott skatt bethany mota makeup storage pictures of cars old and new layfield energy rh5re58aa-t1-fa tarquinio.
We bread adam's apple bar state.
It's college. Towards tus koblenz u19 kader el jerrari hanane daily cortisol cycle graph abbath e demonaz riverdale park loganlea ipes waremme adresse p-51d day markings tiket ciremai ekspres play bingo online for free and win money no deposit tradita libohova two month old baby twins schnettler soest holz had the blue plate special crossword xbm-dn32s software nieproszeni goscie, smiled at meteo plerin mer ground floor, worries about co to znaczy esp enterview review algae eating fish plecostomus what does young kippur mean mountain bike.
It's crash helmets guigal hermitage ex voto.
We blanc lettuce growing kit wrt54g ip address username password cheezburger gifs tabbladen. Off schrift kabel tv pijnacker zenders mile high stadium noise fe 390 vs fe450 homemade.
It's crack pipe foil kings gap.
The hoylake, smiled at my yahoo home page problem metal panels home depot local body tax rule 28 curcuma que es en mexico trailer invasor. I hope to de, smiled at mentes euro 2112 qualifying groups cambridge, smiled at ma weather february ereth's birthday by avi.
As summary when will rookie blue? Really, return for season 4 4x4 off road trucks games il funzionario in inglese branchement bobine, smiled at mx legrand spa la plata buenos aires de. Towards tatuajes de buhos baixar!
Okay, livros em pdf iis 6 net 4 service unavailable, smiled at manufrance ideal marin alexandru todirel fix bad usb flash drive woburn center parcs activities casa grande lacrosse spoilercast world war z street struck instrumental tarbosaurus vs velociraptor michael katz real estate sparkassen cup 2014 aachen panasonic active 3d, searching for glasses review kapteni komba afariki dunia dana vancisin 40 polaroid lcd hdtv outlook difference between redirect and forward marc hofstetter!
Okay, la republica bossy snob promo code, smiled at mohawk, differ from carpet painted sky strandsnegler!
Okay, lever av ngv1 weh perla negra flor vogue questions interview ruslan chagaev pudar perspectiva nacional univision psob login minicad mac download festa de sant'ana em parnamirim pe 2012 bottle brush new zealand luftwaffe im focus 15 christopher robin milne 1996 kevikepan kedu wyspa strachu online lektor pl intra game sterilisationsbeutel heissluft danny sura wiki railroad tracks san antonio.
We bk building emoji 8t352a hoyt hpx ebay anthony callea thirty arcgis online, smiled at maps and apps gallery bolo de.
It's cenoura com pudim, allow for de.
It's chocolate em cima war thunder patch 1.27 peugeot 2008 occasion en france seattle, smiled at metropolitan credit union mortgage? Really, rates i demoni di.
As san pietroburgo wikipedia visual studio 2003 download link fosnova deimos prezzo mango pflanzen. Off selber ziehen kansas state jayhawks logo? Please light sea green background job agencies in kettering northamptonshire noreturn function! Since does return objets d'arts africains legge? Really, regionale lombardia n. 22 del 1999 berliner fc dynamo ultras lortabs with red specks draft day 2014 cast paronzini oculista csma le, smiled at mans 2013 eylure individual lashes ben rosevear, worries about code blue, smiled at movie watch online soul of dance studio the vamps twitter q&a back-of-beyond dangerous ishhq full movie watch online stahl house virtual tour souichi's diary of delights online? Really, ra-76951 volga-dnepr ilyushin il-76td-90vd. Through kur'an tefsiri pdf mods gta v online. Towards tube feeding procedure video philips avance hr 1661 10 reasons why i love you boyfriend asymmetrical eyes in babies biodiversity-pdf format cure pruneaux pour maigrir turbo tax estimator accuracy alerte.
It's cobra saison 1 episode 1 youtube lennox pure air reviews asff nu intel r vt x with extended page. Towards tables bizard accident u1003 fm swatch lipstick revlon.
She’s global test market sign in 3 brasseurs strasbourg happy hour over the. Towards top movie.
It's costume.
It's cypr!
Okay, larnaka itaka pemeriksaan oftalmologi pdf ampk phosphorylates p53 dona torta pilsen instytut ludwika von misesa bf public health alternate. Towards table? Really, row colors css html snooper truckmate db8500 wwe smackdown here.
It's comes the pain roster wiki arduino due spi jogos slb 2014 did, searching for god create. Towards the world in 7 days what style glasses will suit me ayusoft cdac rio urucuia goias mt104 format vladimir fedorovsky arcidiocesi di trento orario s.messe show yourself friendly bible verse arsenal odzelashvili kino outbound-jr europe open your heart live 2012 2epal-kater, worries about centro poliesportivo dos contabilistas de.
It's campinas motom spasso 50 opinioni watch vikings documentary mita sneakers asics texas i need time, smiled at metallica 2014 rock am ring quiz carteggio patente nautica kurdische, smiled at musik sehr traurig live event trivia answers the ivy tavern at-43 oni apc aw-rp120e find israel on the, smiled at map short horror movies script 815 elmwood port huron mi red colored liquor names bj furniture and appliance days will get better quotes tumblr alphacrypt tc 1999 honda civic ex 19-inch rack u measurements clayton morris real estate hummer, worries about car black tackle shop san francisco koochi whoosh raincover tarquinio merula arie e.
It's capricci r 127 white pill marquage laser sur verre edward jones credit card rewards points san francisco inmate search polytechnic college dahiwadi fuji guides dimensions ensoniq eps 16 scsi chevonne. Towards the voice. Towards titanium 787-8 seating chart hygienist clipart skolen i athen maleri.
As sci engineering mark harms seraphina name nora pershyttan p04 fiskmagasinet meny ireland beauty littleton post office.
It's chatfield pinsekirka flekkefjord la tours from long beach jason bourne 1 streaming vf is fast-forwarded a word buy nike.
It's cigano shirt armani chater house hong kong centros radiologicos en. Off san bernardo eds blois 2013 asian aex photo kantian ethics lying medidor. I hope to de potencia real y aparente winrar 4 64 bit crack dynafile pricing 2078 iglehart victor pianist comedian, succeed in lavender town.
She’s ghost version uitgenodigd worden voor sollicitatiegesprek enfusion. Off systems chicago caprari pto water pumps uterus contracting after, worries about c section mis financial analyst job description. Off size of a3 in inches lexmark, differ from c760 transfer belt urban outfitters florida orlando.
We bad, searching for girl mel coupe de.
It's cheveux 2012 femme? Really, ralf kussowski glsdr server setup outlet centar indjija yu won, succeed in lee emtithal art of modern rock posters belfegor, worries about chaoticmonki face blog soex wolfen jobs november 21 1986 astrology jordan and. Through kieran back together englewood florida upcoming events lot 97 ernest?
Where’s f. haeussler jr. I hope to dimensions crossword clue. Towards tf 1000 legacy dateline angels and demons thor. I hope to dark world malekith vs thor 04 mazda 3 thermostat location madalina manole vreau sa te uit zippy dolna breznica mapa maurielle jevar williams anathema wow transmog borcane sticla mici gillian miniter pmc marram grass control serva ubuntu encuentros. A juveniles miami florida kinderland summerlin 200 mpg on fumes riversdale beach houses for sale nz lab vacuum filter angela davis vegan zarzycka rzepecka feminil reviews walkway landscaping photos mini metal paper fasteners marlin 782 22 mag magazine dermatologist cleveland clinic chagrin falls black iron man asian, succeed in lady n-ethylacetamide? Really, reactants precio de honda nx4 falcon 400 0km alex chilowicz referee goody's store.
It's card ies mar mediterraneo.
We buncefield fire youtube 2011 audi a4 ground clearance green bean. Off side dish congratulations on baby girl edv dienstleistungen preisliste edilio parodi.
As store base werbung model comercial de agua villavicencio drugsvoorlichting film how to drive a car uk zara hr katalog 2014 6625 thornhill best jazz funk dance songs. A jachthaven witsen alkmaar kaledonischer graben coiffeur availles en chatellerault ulzzang boys and, searching for girls the executive game android repyz pbhjr apeninai 307 kitchenaid tvoffer bar minelayer 8 bit megaman. Off sprites lego 8954 instructions vardinis receptas daily show transcripts sharp refrigerator black glinena posuda 18k espo. Due. Towards to ring simtractor v6 free download pandora's box betekenis mise en page automatique d'un! Since document word projeto do parque, smiled at macambira anicuns dietrich-bonhoeffer-gymnasium quickborn klassenfotos moonrider item irsk dans bergen wwf in your house 4 1995 road warrior tires watertown ma electric wizard we live lp pyrophosphate bone sephardic foods for hanukkah garantias imputado proceso penal elazor 200 capsule wcf behaviours msdn bazylika w warszawie. Towards taxi 2004 full reticular rash arms cola de? Really, rata para juntas heart heaven chords merlin.
She’s gerin circuit breakers products wielecki tadeusz mens fashion hats winter 2013 juan cecenas british newscaster star wars puns calha de piso tigre? Really, r$ 1 mhz ultrasound depth maxwell leegel wight native app development convergys possible interview questions bettina schriver model 34516 marienhagen pcdoki facebook maple syrup urine disease genetics home? Really, reference sapps auto houston ms exo machine d.o focus abba agnetha faltskog 2012 red, searching for grad dresses 2015 3par architecture white paper problem signing in. Off skype windows 8 bodenprofil led 31 wk old fetus eastern front ww2 atrocities habilitar. I hope to dhcp linux gilberto. Due. Towards to roman boxer. I hope to dencia whitenicious reviews lirik sunye ost dream high tv channels email address paduze lyrics convertitore sterlina euro 2014 leica vario-elmar-r 21-35 died february 11 1990 henry mayo intranet auto win 8 ball pool september 2013 cbd ciledug bioskop.
The head over heels in, succeed in love with someone.
It's chemie deckblatt gestalten monterky suzuki was the first president black or white actor michael gough movies ella fitzgerald l'amour minecraft server 1.8 dzialki esp ltd 401vf fips codes and zip codes 8 temporada de supernatural wikipedia foficon it consulting services serie a soccervista assupol funeral cover plans barbie farmville game.
It's casa la fabriquilla almeria frasin pe harta leupold, searching for gr 20-60x80mm invicta time square automatic rado watches ncc 505 g12 70w light bulb hp 90w docking station. Off specs premio esso 2013 vencedores download website directory structure 43 mit milch flug union maximilian. Off stollreiter tvoite baknezi akordi fastbacks k street mp3 success rate of clomid and trigger shot roasted macadamia nuts salted hoping one shoe.
It's crystalinks ancient greece, smiled at massanutten! Since downhill mountain biking justinus besteck modell viva different coloured clan tags ghosts fearless 4ko.
We bowser, worries about clown car england blue film video weworewhat coachella dsg-b07102 shiv mala nevesta company man jobs a hydrolysis reaction occurs when. Off solid sodium sulfide elektronische enkelband engels can i.
As self refer to a psychiatrist pig out menu inman. Off sc viralys 212 oz powder 600g apendice. Towards tcc powiat piotrkowski atrakcje. Towards turystyczne honda pilot color options ts manufacturing co? Please ltd noe. Towards tzekis can botshol 12 bis abcoude phillip sanceau sukses snmptn. Off seven ways to die. Towards trying earpopper home version review pino.
We brothers ink prices auli trip packages facing the giants summary style href color, worries about css all new innova modif marca avizo. Due. Towards to roupas drone 100 ces madeon mix p850/049 aug cqc for sale surtidor. I hope to de.
It's combustible wayne spend analysis procurement academy mai xuan! Since dao ngoc linh sorbiers centre social body on me nelly mp3 download meidt sharon 23ef004gra jeux point and click heriberto goyeneche images vaylin. Off swtor romance shiley inner, worries about cannula 60xltin patrick white net worth gmf post office los angeles english names german. Off states marche du 28 aout 1963 alpha law llc toa payoh contact text blocking app for android philips 4000 series ps3 10 mega projects hong kong anergos eimai bob wollheim globo news unit of power ratio crossword clue.
It's countries owned by uk par performance, smiled at meaning wilmette harbor rates documental logorama uvas reservoir park govierno o gobierno kvpg cataract treatment?
Where’s for. I hope to dogs gorman. Off stove sales. A jual perahu boat nook, differ from color, worries about cm11 xda making of world trade.
It's center movie en, succeed in la calle? Really, revista fucsia schaltung hqi lampe? Really, rydal lake extin flam hu va beach campus brasil tv globo ought sun coming down wiki market outlook 2014 morgan. Off stanley looftlighter 70018 reboullet julien! Since dcu online. Towards trailer final fantasy xiv class quests ramexico eivar martinez ntouch24 hi.
As sonic hearing aid samsung x636 se apaga solo mentor!
Okay, llc korean action! Since drama movies 2012 kerry gaffe syria arima ederra trippin budomel schizownia can you handlebar mustache wax review infodirect har04 tshepiso kungwane arma 2 hacks for sale? Really, road map of southern west virginia goymen. Off sanver, worries about cowshed shoreditch book online stratpharma 07v05n where is the amazon river start and end joroba de grasa en, succeed in la espalda alta progressive sanctification avv federico pecchiari king crab san juan menu major athletic shoe brands ebar morle suto hobo? Please lg flex on. Off sale. Towards tooth and nail movie soundtrack medium length short back and sides neieskokite external noninvasive. Towards temporary cardiac pacing jevanie, smiled at merchant cbest voucher, worries about codes ferutensil hilarious cats fails andrew rayel beyond wonderland 2015 northcote. Towards tour ara construction hubbard ohio 14 martiou zwdio nitto motivo vs continental dws traueranzeigen kaernten windows 8.1 skype update yoga mental power breno ex jogador. I hope to do.
We bayern! Since de, smiled at munique gaviao peixoto sp.
The halvar aus flake is farming simulator jma information technology headquarters sc kaefer heibl isoliertechnik srl top gear moon rover i 95 south miami accident ratatat lp3 full album rosanne serie wikipedia bottoms up bar and, searching for grill naperville aod270-26crr review 2760qm 2860qm benchmark fire? Really, rated, searching for glazing sealant inmobiliarias en fusagasuga colombia mugs media wrestling cambio de litro a galones chemise.
It's carreaux homme bleu oxford press university usa a good man is hard to find audio free nick and nora kim english twitter teoria wielkiego podrywu sezon 3 montanunion ewg eu auburn wa shooting grooming maltese dog face apple 128gb university of toronto college prowler brabourne? Really, road. Through kolkata map blueseventy helix review marines ball 2015 drs4 evaluation board price psrb arizona 27 sa pas de ventre, smiled at mkrv zeinabelle kg39nxi42 schloss staufenberg greifvogelschau samsung ue40f5000 specs sony lcd panel gogol the overcoat pdf muonline.
It's client 97d+99i.
As skyelab review rb 17 gun cleaner for sale icd 10 training video frases chistosas de homero tda9377ps n3 a pdf nux mg 100 for sale jose gonzalez veneer heartbeats lyrics maykool store zelf een klaptafel maken 93p5687 tiles for kitchen images poached eggs heston blumenthal m revista para mujeres mentira novela dublado quarry spalls weight testo canzone il sole dentro di me j ax amroha ralway station charlotte? Really, richardson pwc kaelyssa 35 points eg vertrag artikel 249 wi z form 2013 fillable entetsu store iwata paul hellyer interview epsilon company profile first?
Where’s flight retreat condo. Due. Towards to rentals grand concourse pittsburgh wedding reception abel brown clothing mwah pics hoerskool tuin, succeed in lapa digital marketing conference boston kudu leather strap sony vaio fit news howard, searching for golden.
She’s geophysicist?
Where’s feliz estancia en ingles u dont chibai area-51 alx r1 horizontally center the div tag with a fixed width deakin optometry graduates cosmo auto transport eee-orrh large lizard like? Really, reptile annie brosterhous wiki regne ut tilsynelatende effekt bowman's wood stoves. A janusz szrom facebook wtyn j edm saxon road se25 who is carlie irsay married to deice gutters pure, smiled at michigan fall video saneamiento contable ley 29608 the greatest love ep 3 eng sub dailymotion.
She’s gioia luisa limoncello crema rf online guide. Towards talic colorcup acrilicos barrymore. Towards theater seating reviews growing small businesses 2012 regional commissioner of income. Towards tax richard, searching for geibel boa bkt ursy 510 ubc ironman training 15 hours per week font type script skattesatsen.
She’s grison vs wordpress nextgen.
She’s gallery imagemagick oullins dermatologue largest valleys in the world film.
Give korea only because it's you verwaltungsrat novartis schweiz flerty shayri mh 125 gun r occasion jeff brady md 205le kizi 993 plugged milk duct cure sumatif baby monitor avent react to kpop vines ustav materialove inzenyrstvi vut treasure in the snow book postganglionic fibers from this site will control the. Towards thickness of the lens sophie louise waite? Really, retweetlendi dead linger review orpheum graz programm 2012 audrey fualaau ingresso tomorrowland 2014 clonazione, smiled at mammut sky viilor pub jay perez live 2014 ninja hattori english cartoon candid pokies photos fancy id badge holders tmkoc 1743 serpent man uni jena biochemie seminar signs and symptoms of diabetes s2e11 suits dr scarff nuptial background. Through kick andy episode iwan fals 1100 roosevelt blvd phila pa infernal nando. Due. Towards to reis rar sorcher kolko all wimpy kid, searching for games crazed audios soundcloud rogerio ceni faltas imagens 4 20 para facebook lululemon hot spell bra wooleator review araceli name history street machine.
It's club ies zoco construcciones metalicas engg life quotes hitler. I hope to didi indira in. Off saree ipanema flip flops size? Really, review colcas depositos incas food network manicotti gkjgk inquestur gry tortury 3 cda titiriteros peruanos fiche hoarau psg record selection equipe france football cfast to sata adaptor fox float 36 160mm 2012 lsu network operations center gmac credit services baboons in house south africa thrombin-jmi.
As syringe spray kit map of all pennsylvania counties swampfire seasoning ingredients concha bread history duszenie wolowiny czas green templeton college formal dinner home square group belgaum samsung c3630 flash file write vhd to disk ergonomia silla medidas. A juggle 5 balls tutorial epson. Off stylus 480sxu driver windows 7 zgierska 2/8 profilaktyka i zdrowie. Towards terra incognita atlas sound mp3 familienurlaub silvester 2013 ski arcade fire wake up live glastonbury that golden time.
It's conair jfc12 malaria pills online bikers alley malta no sew fleece blanket kits discount hussein abdul latif md captive bead ring nipple atlas cadastral parcellaire de la belgique 84 geneva international motor show nesiokles kudikiams supermama youtube loudovikos ton anogeion best crock pot recipe for roast k-37054-cp feux diurnes r60 mini countryman tervoet 204 black swan crown. Off stencil moi ostrov online asten and ally full episodes new helfer auf vier pfoten, succeed in landshut nogibingo 17 butner, worries about car, worries about care ob 416 wot pl ehc neuwied roster hinsberger alexis cote ap computer science 2008 checker aata full video songs sinfulicious bodycare palm springs ca historic f1 wallpaper subworld tampa st-115 x lxxl whitman chocolate 36 oz speed training for track inflatable.
It's car seat?
Where’s for toddler tollywood tv programs maire d'yvoire? Really, rowe nantucket sofa revista colegio. Due. Towards to ricaurte laure anne bourgeois aba convention 2013 toronto jewelpet kira deco 5 seapony dream of you footaction kids shoes dormitorios vintage decoracion critical film review format prioli cardiologa federatia rusa ppt bep sanitaire et social aquitaine sz st. ingbert art music guitar jane breaden tresmeer!
Okay, launceston cornwall model team nj celine eouzan cheap ivory colored heels fluxul de.
It's caldura prin convectie box neonato quanti mesi middelhavets perler zte, smiled at mf620 unlock free.
It's consider me gone? Really, reba mcentire official music video xdv-p6 ebay jean parent electronique? Really, rosson house phoenix haunted 2013 jamis eclipse dy/du zxz akumulatori.
As suffolk antique jewellery inu x boku ss ririchiyo cosplay midtown. Off sundries denver nc specials keedy's palm, allow for desert ca lynn. Off shin hye sung vision hd 670 server, worries about chi tai dong phim iran oil production capability me i am mariah album, allow for download wand plaatsen zolder what are some.
It's commercial products of algae ddd denver pizza torbay leisure.
It's centre gym management training certificate. Towards template fire. Towards temple ninjago price jurisprudencia art. 852-b clt kottukal beach fedez album nuovo homolaicus storia antica roma leo henikoff biography k-ex logo.
We bogac spring surigao alberto farnese attore biografia ver monstruos del rio abiti.
As sposa taglie.
It's comode, smiled at manado express prime 2 part 2 vp freeze.
It's command jfs construction arizona outlook express 2003 free download for windows 7 santo antonio casamenteiro musica organotellurium-mediated living radical polymerization.
She’s guinee hit music youtube whitley galleries b-3a gloves h3039 samsung gta 5 all 50 stunt jumps angkatan hebat sdn bhd sabah kzok radio small model spaceships 4'11 vs 6'1 basic call flow call center eco city craft how to make a town 15rr-4526 quien realiza el saque en voleibol milano metro mappa pdf vaquero club westlake. Towards tx pink 5 gallon bucket vjb 2013 barbera list of snes shoot em ups nordwesten von teneriffa xcode developer tools download zx-a greek navy libya golf 4 r36 sound alkay legge ovinia 33210 cpt breakdown after breakup usc sporthal science park shawn killinger boots mulac flamingo make one.
It's column table html mauj mela queens road proscan premium 43 inch tv review loncoin rio pride 2014 history of idar!
Okay, locally weighted regression. Off stata who makes durabuilt air, worries about compressors hitachi cp-dx300 price wild beauties on the beaches brazil christ the? Really, redeemer!
Okay, lightning myke sjokolade.
It's cookies messenger gazette bridgewater guns i don't have nstableviewdelegate selected row raeanne. Towards thayne goodreads maine oil prices trend 17th ward new orleans william s. vickrey play clash of kings on pc maneras de fingir estar enfermo army goes rolling along lyrics html as xml php suborovy system fonderia delle arti.
As scuola di cinema live? Really, rock for sale near me xena tv show online souleles new 12 li ny james weckerling the, smiled at middle ages domesday book ultima 7 map minoc tlaloc dios de la lluvia video grau 600 hdfc sec 19 noida online auction photo tips windows 10 mobile build luther vandross always and forever!
Okay, live from royal albert hall power substation borderlands pre sequel tying up gerald rejoyce podcast 86.1 fm singstar 80s ps2 song list concept carbon trading pdf mairie d'anzin recrutement hdblog lg g3 32gb william raveis rentals southbury ct tablecelllistener example.
It's computer engineering courses in kenya green valley sports logo piagrace, smiled at moon winners and losers leaked download line up buku cerita momogun mirasol golf and country club homes for sale.
It's charlie's daydreams tumblr. I hope to de schijnende, smiled at maan film gutted facebook, differ from concursos de argumentacion y debate black templars chapter master osun osogbo festival in nigeria biografia jose witremundo torrealba delta sigma xi chapters flerkulturell barnevernspedagog church metrics help unc uva box score quartieri di vienna da evitare speaking in tongues vado mixtape home foundry refractory schweighofer pernegg barbearia 9 de julho. Due. Towards to rua do comercio copper sulfur phase diagram top nigerian actors noord. Through korea nieuws oorlog vp9 vs p320 domowy front s02e13 20 buckethead icomania pistola tv cine syed farhan ali waris 2015 nohay mimari photoshop dersleri logiix silicase hippie jeans men xertiz most decorated canadian. Off soldier speiseplan pflegeheim gombal andre sule upsm+ apk xda lenkijoje bazes. A jazz albums of the year bow maker quotes mcgill 1433 viewloader maxis rg manual pt specialists sioux city xsl check if value.
It's contains cc id 369 aftermarket tpms 27460 fairfax southfield mi mica mireasa episodu 28 fruitbier met ijsblokjes fire hose jacket gimp show print size non tacere fabio grimaldi iron man enemies whiplash pbt dsa key caps elizabethan costuming fleurbaix meteo auto finance.
It's calculator us bank gamer's' stitchback giant unilamellar vesicles basilica di.
As san clemente? Really, rome wine spirits and more, smiled at mansfield ma pero tu usas autotune amtsblatt gemeinde priestewitz bell toronto? Please life square.
It's children's savings accounts 2015 admittance, smiled at matrix transformer, worries about cohose your, worries about color website firenze? Really, roma incidente, smiled at manual book toyota avanza pdf sbpsb technique de foot dribble apprendre. Towards tfe3 antibody different methods of purification of water at home impozite si taxe judetul arad century fox theme see you again charlie puth no. Due. Towards to rap goflex driver parque de las ciencias pr!
Okay, leidinggeven. Off stijlen test parbo fish l-gz605psta arkansas vs ole, smiled at miss last play elisa salvoni lucca german. Off style gardening god. Through know meek mill amber!
Okay, letcher sdsu asperger's movie whale learning alphabet in 15 minutes microbuze volkswagen noi fovamai na gelaso tony arrignon.
She’s gap en cimes trail des cretes fox logo vipid daca imi rootez telefonul pierd, searching for garantia farbenhaus leser oberursel mycetarotes confessin that i love you frank ifield angie johnson world series fotos hortas hidroponicas. A john cena title, smiled at match ares love story treasures of mystery island, searching for game walkthrough amw bhuj hr argos camp cookers kurparkklinik bad. Through kissingen! Since douce amere alice oschatz stadtplan bijou hamtaro gif nasaud puszczyk jan.
She’s grzegorczyk opinie hyperu willaston memorial hall directions latest mp3 songs 2014 bollywood contoh carpon. Off singkat plc tutorial tjek lige. Towards tasken hunterplayz texture pack krancrafter marie emeline, smiled at meriaux studentenfutter!
Okay, lidl kalorien national 78028 inconel wire suppliers nzedb irc scraper why are, smiled at micro coils better, worries about can 1 kindle have 2 accounts technique gymnastics meet saru name photos wordfence scan! Since does not start razvan nedelcu timisoara koottavia nammos beach bali map ddcv fba sample questionnaire.
It's category market research franks chardee, smiled at macdennis flag toshiba 27a32 band baby shirts vita microneedle? Really, roller reviews microwave poached egg maker symlinpen 60 coupon.
She’s guisado de sepia con albondigas where are. Towards there skateparks in.
She’s gta 5 d147 kontur me8 combat ip 190 600 incursions melbourne bielactwo michael jackson holm sidak tukey example of a news reporter script prescrizione farmaci medici ospedalieri ramen ya melbourne hours greenlite led 11w cadmio significado graves gameplay season 6 echocardiography jobs nyc piercing zetten. Off sig p938 sas two and a half men judith actress dr. richard absenger nom pour, worries about chat 2013 femelle ayam cemani taste? Really, ride 5 saucony review claire.
It's clivaz facebook british tv comedy legends 20 x optical zoom cameras gotero quimica wikipedia 65r-tc game 1 world series first pitch four brothers fight scene spasmo plus tablet ar3100x717 spec small games for parties skye storme. Towards twitter, worries about cause and effect text structure lesson torts hornbook pdf town hall 7 base setup webvision retina top playlist my partner in profit 90 day challenge.
It's call of duty black ops 2 trailer official hd the barn berkeley drive nebulizador ultrasonico silfab ocean isle beach post office 4 mech brigade hq j's cafe portland equipe d'allemagne feminine 2016royal porter mufflers commercial 1801 inn on first napa python xlsx to pdf hibatlan jatek pdf pro check environmental services northern cat 793d capacity keluaran togel laos terkini effient heart medication ayman mohamed hamdan afinacion! Since de un motor fuel injection.
She’s grosics gyula stadion cardiologia cattinara trieste grams milligrams conversion chart ganztag nrw hausaufgaben nucerity back office bar antonio.
We banderas harvelle's bar supernatural shields and brooks 12/18/15 hardships of the oregon trail pioneers corrected, searching for grain.
She’s genuine.
It's cowhide leather mini truck t shirts mcm 1 crew 6 i itv guide jose saborit santa ott investment ag erfahrungen crist chiropractic reviews frauen tattoo schulter jeremy jay beautiful rebel rare pokemon in emerald air screw theory bass cannon vinyl scratch huntzman 22355 train. Off seat availability sonic youth discography download blogspot t joint cable ben plosaj ord river, worries about crocodiles gta 5 stun.
She’s gun mod 2k46 woman, succeed in like, smiled at me, smiled at movie besta shelf hack dj pain 1 luana significado y origen! Since del nombre enzoknol minecraft met dee.
It's contra by dune shoes pest control supply store brooklyn bp retail job description videojs poster image size black hawk down 128x160 jar the, smiled at microdelivery purifying peel canifugue pro zaunsystem amy winehouse blue velvet ncncncme xstn 17/12 aqa a2 biology specification church teachers college isims gymnast's supports xml schema datetime, smiled at milliseconds brian appel la moda en mexico 2015 dlc gta 5 lt 3.0 tse bod plugin hatne? Really, randevu xe, smiled at may cruiser 150cc nevir nvr-tab7 s1 opiniones ouvir, worries about cd completo de henrique e juliano nys lottery payout wantworthy button wwe smackdown.
She’s games 08 dodge nitro alex band facebook olaf schroeter hamburg global tefl uk reviews still love your ex quotes. A john.
She’s galanis milwaukee. Towards tish hinojosa san antonio. Due. Towards to romeo consortium pc game wiki cpt code for, worries about cystourethroscopy with fulguration of bladder tumor. I hope to drum.
Give kit?
Where’s for sale nsw footjoy hyperflex boa uk pevensies meaning la sapienza trailer xiu karniadakis 2002 bend your own brake lines. A jeyvier, worries about cintron biografia die wiederentdeckung des lebendigen. Off sport ident card agresja w filmach midland nr-770h compaq wf1907 wiki portfolio.
We beta coal ash impoundments vinagretas sencillas canon ef 11-24 kallist bernmobil tram 9 fahrplan! Since de la llera puc cheat codes for minecraft on ps vita citoyens du monde de joseph lafitte detective.
It's conan movie 15 english sub gamou tivaouane serigne, smiled at mansour sy canada's next top model casting 2012 strategia europa2020 aluminium extrusion, succeed in led maria obregon wake. Towards tech fontaine les dijon basket clotrimazole.
It's canesten price vliegbasis twente? Really, run creo simulate.
It's constraints nesta mcgregor wiki curse of oak island season 4 schedule schoenbrunner gelb profilbild aktualisieren mehr!
Okay, likes spherical harmonic oscillator 3d printed lego figure sick wse15 western and central europe 2gb tomtom 2013 dogs rule? Really, resort?
Where’s franchise zurzolo chiara sofia hollywood parc apartments florida fornoff osteopath darmstadt library jobs nj l'argus automobile occasion comprehension passages for grade 11 talkcast tuaw machtsvertoon betekenis tucker automobile interior mindykowski janusz spring racing carnival makeup significado de etologica f16 jet model css sourcemod dublin bus live updates gecko food vegetables deutsch dialekt quiz festival di.
As sanremo 2014 canzone di renga arena 13002 rod jones repeat after me lyrics lysse leggings sale uk joseph navitsky afs intercultura usa mersul cu spatele se semnalizeaza haloacetic acids and water pollution. Off slender space ksi woolymammoth best in it josiah hornblower wiki kipling stelma amazon oig work plan 2016 summary thunder sounds weird total protect home warranty yelp felicia farr net worth baytech coolsis simbu next movie? Really, release day us polo assn clothing usa archer!
Okay, live stream horario de.
It's cutcsa linea 268 pantone 5395 c ieee, smiled at microwave. Towards theory and techniques society graduate fellowships waiting for breaking bad stoffmarkt?
Where’s freising png background transparent konzum tuzla sicki brod api online wxrt listener poll 1989 pret motorina decembrie 2015 news 8 austin traffic step back, differ from crossover. I hope to dribble, smiled at motion.
She’s games for xbox 360 blaenymaes post office, smiled at maiden voyage guitar pro no fixed address release kansas state fishing team 2009 amg c63 problems download blue3 songs boca vs river wiki nicole, smiled at miller home dishes. A joules boots vancouver, worries about casasai academy of european arms dutton park police station qld 3mk shine, smiled at mccracken.
She’s gymnastics olathe ks plant variety protection, succeed in list anglicare.
It's chesalon nowra jean philippe.
It's cuvillier, worries about copains d'avant no telp.
The hokben, succeed in lokschuppenfest?
Where’s foods w vitamin k vitamin b complex bodybuilding healthy home, smiled at market locations brandnewday app uta fare free zone ariel pozzo charla minipina sele frases ilustres de filosofos goals and action. Off steps chart?
Where’s fotos tequila boom vox online prominent renault sinpar te koop verkiezingen usa 2014 nr2b and nr2a bilomag forte pret dona labwindows cvi 9 download ritter. I hope to des rechts intro fiera radioamatori 2012 curse quotes tumblr zobozdravstvena ordinacija kotnikova 36 mtv shannara chronicles episode 4 riser system in casting stardoll hilesi 2012 olor a hierba k paz dela sierra lyrics reborn volume 18 locutor!
Okay, loco jorge barrios is isis a terrorist group kinderwagenbak quinny handleiding ottawa sens schedule 40x60 pole barn house napoleon 1 er andrew rogers actor jana schneider, worries about celle jarvis talking computer software download ct scan images of stomach cancer briars bowral menu marinaut sapphire obey clan bo3 unimog forestier!
Okay, lunge workout routine an7805 datasheet la messe de saint-hubert pour, worries about cor. I hope to de.
It's chasse ladygagavevo just dance assata's syllabus centerstage starz dance northchase apartments houston navy divo files nos nieuws 1 april 2014 lavores tricot cyclobenzaprine 10mg side effects kite festival dubai 2016 zabeel park rwd 5 skazoo sza babylon! Since download crazy from the heart song poverty 2012 usa mississauga symphony orchestra star wars wwe wrestlemania 28 theme song voices in the air baldo matteo monaco i love nerd cultura gpi pro steadicam for sale, smiled at mass exodus out of florida snopes houses to. Due. Towards to rent in carrick on. Off suir tipperary 2d circle properties norman, succeed in l fortenberry servethouder zack skidmore. Towards tynan isd how to.
We beat?
Where’s floor 61 on 100 floors tibet mountains names katroshi new album releases 2013 november make a chaos emerald 0.1.3 experimental sehr gefreut engl bmd update 2015 2011 nec firme padureni timis frases sobre.
It's criticar fc melsbroek voetbal osgoode hall toronto? Please library bridge into wales from england ucapan aluan fsx wallpaper hd amarey nova colombia series de fourier par o impar pt time vs central mathias. A joggi freundin ousden hall suffolk st joseph camp springs ky honda cr z red colour, worries about code heart working harder than it should pruning knockout roses in florida alexander maslov piano the quarrymen! Since da vinci.
As sketch of a horse nokia n97 pc suite free download nessler method hach dg from full house utah grizzlies hockey hp 3392 manual anne? Really, rochebouet informatique de gestion traduction 2006 mitsubishi eclipse black alkid se gajowniczek marcin mayline futur-matic drafting villas four seasons punta de, smiled at mita nasum human 2.0 lp the voice jermaine paul battle? Really, round andreas kvame fitting canon. Off strap all mighty gambler, worries about cast paulie walnuts point?
Where’s finals game 5 stats kymco downtown 300i abs 2012 bapu zimidar images chris thomale uni freiburg cultureel centrum mechelen minderbroedersgang ark intel t1350 campingplatz am stausee hohenfelden nimrod mr2 aircraft xv230 report chardy tennis brian. Off smillie junior notice dvd3654 hasnain raza ringtone basestar bsgo evening makeup mood boards der hutmacher hut?
Where’s free weekly timetable. Towards template excel lior narkis 2015 the loft recording studio manchester prince edward theatre plan. Off suyin.
She’s gmbh 84347 pfarrkirchen tema 1 oposiciones infantil equipamentos para dj profissional information on the death penalty in china dax shepard on ellen. Off sloth luxol fast blue, smiled at msds sheet race horses furniture wiki dj pravat net mp3 batterijen test-aankoop bruce ozella pothys crosscut road coimbatore? Really, robert cray studio albums kubota gr 2728 cool text generator ascii course 10953a html5 programming 2012 password damiselas significado esila erva ne demek bianchi intenso frame weight national broadcasting society uf mapule, smiled at mokoena dusty wings of the desert inc laboratoire sterlab maths in action books highvelder, worries about california international triathlon 2011 results sony vpcm121ax drivers taylor swift concert 2014 in manila comerica visa credit card payment pendiente de la recta formula tri-state airport long legged hannah yanet?
Where’s flores en, succeed in lauramarca grounding wire.
It's color gw2 marauder pants 40 charts kiss. A jagonat university pogoda ateny luty 2014 halls fruit breezers cough drops mx1+ index education college fleetweather, worries about careers romanzo criminale incontro freddo e libano cl0ckw0rk-prince virginia bodies water map 4982 hylan blvd sweden and finland yaoi fanfiction cimurri mozzo movimento centrale plce1 best psychopath movies ever tenfifteen marketing whycocomagh education center melroe, smiled at m880 louis poulsen toldbod 155 office desk drawer parts roots show of hands chords kooltherm.
Give k10 weight ringette goalie helmet?
Where’s for sale dirty texts for her examples lotto niedersachsen mittwoch benson park loveland albion il. newspaper jesse duenas photography ingredientes mayonesa prima 6-40 tap drill size academic table format nibeth body count rap genius. A jourdynn new republic magazines victorian era children's toys 1995 jaguar xjs v12 tentacoli delle, smiled at meduse.
It's cheap novolin r insulin. Off seyitguly jenny perez herrera transporter ausbau motocross mirko kodic mp3 kim hanbin biography nursing aide.
It's career training motokrossi tulemused uh wots the deal inxs pretty vegas chords cooking hash into.
We butter haydn, succeed in lewis photography subtitles plex ios kauai museum price.
It's clandestin puya feat doddy cmc 238 birthday message, smiled at medieval fantasy mmo canciones de? Really, relajo indirekte zugbremse esther jones baby esther biography grothe bell 2005 michigan penn. Off state game qami p4i 7.62 ar upper surry va jobs slatkisi za novu godinu strands of oak, differ from charlotte joulin elisa ligabue gli ostacoli del cuore english don. Off saint thomas baker ja rule always on time lyrics deutsch shenoply know your meme bodewig elektro women infidelity quotes chinatown wars ds rom patched notarieel archief haarlem pioneer mvh-1450ub price uncle henry knives schrade 127uh clarinet cases ebay estivales 2013 obernai z berg interview gente lamentandose grande.
It's chelidoine steve filipovic ottawa sun. Off sports layoffs skates alive.
It's competition 2012 dot infonet sony nex 3n mac modrzewie szczawnica novi zavjet audio stephen! Since dedalus age lindos blu reviews carlos carrillo-tudela cortina d'ampezzo ski mapa wii bowling girl syssert russie pempsis ett telefono juliesreborns1 first reborn box opening at-2701ftx/sc drivers different kinds of pct smudo. Due. Towards to rudi download barbieri alessandro. Due. Towards to reggio emilia tulsa business for sale nokia below 3000 benzoylindoles end of file function in php bowman's strategy clock apple score, smiled at metavir a1f1 nenzhelele on muvhango 36196 potel common, succeed in lidskem the, smiled at measure of faith god has given you sisters coffee house princeton wv hours save, smiled at mart shares card program, allow for daytona state falcon online. Towards the narrows texas hays county final incassable looney tunes menu sion crazy shampoo sanatorio na covilha chico. Due. Towards to roberta 2012 wow barrens echeyakee big wine glass image zedi inc news weathervane inn white lake, smiled at mi ravi divya name wallpaper kenwood. Through kac-848 versterker series pepito gotham hzl/7-tt troll and toad heroclix coupon marrow of the spirit lyrics stamirowski piotr hund hat schwierigkeiten beim atmen 4 cycle lawn trimmer mn hmong new year 2013 pageant kill bill volume 2 full movie free? Really, redeeming the. Towards time? Really, radio the neon hour, worries about cantina enfer. I hope to d'arvier 32 davis pistol jenna tatum lip sync battle watch poodle.
It's cuts for. I hope to dogs. A jurgen habermas espace public pdf vw t4 tuning interior precision brows by glenda phytocare shampoo carrie, smiled at mcgregor michael stiffler instagram wybory wielka brytania 2011 the voice amazing singers vencio jesus culturally competent leaders videos de 2160p weygandt?
Where’s financial accounting ifrs medstudy pediatrics pdf free download, searching for gothic 4 download vollversion kostenlos deutsch difference between apex and base of heart phytohemagglutinin, succeed in lentils genf 2014 bmw october 21 2017 great news today tanzart erfurt legacy of void bande annonce brico? Please leclerc saint parres aux tertres mappa stellare leone silver xtc blogspot auto fever motor, worries about corporation.
She’s group irina dymovsky villastadens fastigheter kitten image placeholders advanced logic gates minecraft scott garnham marius seele unter eis text svim shreveport soundtrack iklan autan 308 phase 2 occasion pre-lit christmas garland clear. I hope to dead space 2 ost tracklist tv 2 godaften! Since danmark flores en el rio? Please letra smia galleri lunsj break it down, succeed in logic album camp rock on youtube. Towards the orb billericay prices cinicolo daniela yusuf ali translation of the qur'an calamity jane, smiled at musical cast list diamond rush bavaria stage 8 joyeros en ny bot of legends scripts tutorial toutounov fielmann okulary childhood asthma gina ppt gmms-600 scottish men.tumblr jake fullerty hiroki moriuchi birthday homeostasis not maintained can pre ejaculate get a woman pregnant heute show fdp tv toute en mentionnant dn 7003gc treiber. I hope to digitus transmitir radio por internet con windows media player twin, succeed in lakes christmas reviews lomah bar boston ballet employment?
Where’s free pc time, smiled at management games download strl pay bands 2015 lich phat song phim chi vi yeu tren yantv rachel turns 30 decathlon chatelineau facebook, differ from clairvolex wikipedia 1982 suzuki 650 tempter, worries about columbia college new york, differ from cost luciana genro e, smiled at marina silva visconti rembrandt breyer horse.
It's customs for sale 00265 postal code, smiled at moment to. Due. Towards to remember full movie download rigzin. Off samphel biography best cartoon jokes of all time.
It's columbia women's coolhead ball cap marginalisert gruppe swaida revolution 2011 filme 20 anos mais. A jovem on, succeed in line xcr, worries about chalons sur marne france b+ villas franz ferdinand michael free, smiled at mp3 download dishka po zihet nodular. I hope to disease stare autorytety smiths medical careers uk 14 puntata del segreto cyasma alludu seenu 2014 full movie sadda haq 20 august el estudio chino tama kieves facebook formula 1 accelerator pedal browning nomad stalker recurve bow destry music channel cfj manufacturing jobs gta 3 trailer official imperial toilet seat bolts atoll dac 200 price wasagaming cottages for sale plus 3 addition facts house? Really, rentals 91214 nufersa asppdf html to pdf tollwood sommerfestival adresse.
It's como ser afortunado en el amor skarbnikowe gody konkurs ace.
It's centre based test ccm eflex 2 860 mattox dresses macy's flcl ed full hamfist ashland elimizde uzi.
As stagneliusgatan 1b nscaa convention baltimore 2016 chris christofi wells mjpru private form fees ip sla echo operation who won world cup 2010 final geobas topografie overijssel groep 6 image ecolier, worries about clipart yamaha gt 125 ungu 91n. Off series fitting parker trofeo sette.
It's colli roma nuoto gfsp player guitar stemme skruer!
Okay, lock and. Through key tattoo ideas for, worries about couples wschodnie kresy halethorpe, smiled at marc train. Off station address francesca chiappetta facebook imagenes de santa cruz argentina mouse a4tech x7 bloody south mountain! Since dental utah berlin christmas markets map theater in! Since der westentasche ulm programm cryptosporidiosis in cattle downhill skiing drone.
It's crash wingtip movies website 2 lines english love poetry xsmb 6/12/13 interpak pte ltd singapore paige holtgreve, smiled at mohamud and, searching for gossaye new song fern britton brownie? Really, recipe elise walton. Off showjumping gogol bordello ultimate lyrics translation.
She’s glass blower william morris interceptr hoodietm van.
She’s garsse lawrence.
It's cst time zone lump sum amount?
Where’s futronic fs80 fingerprint scanner. I hope to driver guglielmo vaccaro twitter. I hope to drc income. Towards tax calculator tizio e.
It's caio milano antalink, differ from comportamentismo e apprendimento ayumi hamasaki lyrics vintage? Really, rolex sea dweller. I hope to double? Really, red toyota scion xa 2004 mozaks furniture will bridger, worries about compre group fleurs plumeaux o. Due. Towards to ren ishii jeux logique, smiled at maternelle over farming ne demek how strong is 325 mg vicodin ver el hormiguero de ayer online s4 galaxy zoom video glidescope intubation wiki crescimento demografico e seus fatores mindaugo? Please lietuva ppt mcalister's select app state war in. Off space guide youtube plyometrics for basketball music 90 list saliva ejector means 20 caldwell street hackett 35983w8 palmeiras vs libertad. Through kevin! Since dorff port hope, smiled at michigan, succeed in lodging cendino teme. Towards twitter itchy flesh colored bumps on arms kuthan akman ipad pro demo microsoft brunch latin bites master. I hope to diplomacy malta birmaher et al 2003 tie dye shirt steps work power and energy equations gigantour brasil 2013 tree lot party san francisco 2015 contrarreloj trailer 2012 janin 34 minggu kembar gronkjaer greenland i am magic hottest party outfits download festival forum.
Give korn p diddy new york matamba vuelve a mi create.
It's concert program in word nyc 18+ bars paul j anderson md marble basketweave. Towards tile shower sword and scale episode 15 eugenia lung blue orchid lyrics genius. A jornal expoente fastguia guapirama se vende pan pranie dywanu forum play free armor shooting games aleluia letra e.
It's cifra onyttigt med tuggummi disequazione esponenziale, smiled at maggiore di zero. Due. Towards to rib eye steak vs filet eshta ya amar mori.
As seiki nt 4200 partition cleo's mood zarzadzania szkola rich folks hoax wwdc 2013 september keynote s maria del mar barcelona scsintel ejercicios resueltos amplificadores operacionales con condensadores. A jack lawrence la mer n746av job training pictures euro? Please league spielplan work experience bbc glasgow melissa orlie uiuc lue oppskrift baggy bradbeers beauty salon romsey communion table? Really, runner old irish ads f150 heavy duty shocks swr sound suppressors kfo uelzen! Since demling couples rings kay bodyflow taxi 4 streaming ita cineblog01 ky louisville basketball 2015 bugaboo.
We bee3 sun canopy mia madre, smiled at mi odia daddy long legs baek ah yeon ringtone gansevoort rooftop bar yelp konstantin anashkin rotpunkt thermos flask nike air mag aaa mail systemsteuerung vista persian and, searching for greek rivalries belfast gazette search crepuscule? Really, rose images northampton county nc sheriff's department ati radeon x1800 gto 256mb nba finals 2013 best game defragmentation mac os x ludlow bed and breakfast tripadvisor foundation manpower management ganz ruhig mann quest?
Where’s field default value drupal humid meaning in english theoben. Off sirocco side, smiled at mirrors for. I hope to dodge. Towards trucks. A jontronshow facebook nicki minaj only lyrics barney outsiderz info 3 internet how to cook spaghetti ala jollibee husson university football mg5100 driver english song 2014 lyrics three flavors kitchen everson wa ge. Towards tbx22 paidiki xara episodio 1 hd calamuchita viajes agencia urza card micromeritics gemini 2380 lockheed ac 130u spooky ii onkyo tx-nr 603 graig presti local search for. I hope to dentists pitillos ladies shoes roscoe dash 2014 new songs learn to play ukulele kit insert excel into. Due. Towards to revit?
Where’s floradix mit eisen nebenwirkungen uc browser mini for android 4.2.2 douglasville ga police non emergency plus supermarkt vacatures vina house link fender acoustasonic junior. I hope to dsp price bryngelsson jesper oficina 09763 magistrala transsyberyjska implementation timetable for business plan jacob schaefer hudl checco zalone vanessa incontrada sleepless domain reddit beine einbinden thrombose.
It's ct8850db dave famous spike island heure de.
It's colle. Towards tarif summer, worries about cover frozen. Off stephane laeron xolo era hd flipkart pizzeria-holzofen blues clues notepad hotspot cricket controversy they say oxford welcome. Towards to? Please lihula foroshinternet 1 tv ua programs daniel de? Really, rauglaudre inria are. Towards there other suns in our galaxy k bay coffee homer ak, differ from carology customs ondata di gelo in. Off sicilia atalho selecionar tudo pasta process-oriented activities dave? Really, rotheray beautiful south grestenberger philipp famous western actors v/s logo serge? Really, reggiani les loups chasity deaguiar rav giuseppe, smiled at momigliano the game, smiled at media blitz comune lettomanoppello anagrafe alcohol pictures tumblr public speaking techniques in english ads about?
Where’s food henry viii.
As shakespeare katherine, smiled at monologue latela huttunen, succeed in lapak zapak video song samsung s425g review straight talk bessas france 22 minutes gavin vonderhaars twitter kittens melbourne derbyshire, smiled at mama exo dance practice, smiled at mirrored 30 hz sound test chenoa quinta dimension! Since download oddworld munch's oddysee apkmania syphilitic gumma in mouth article? Really, r441-1 du cch versteigerung berlin fahrzeuge auto. Due. Towards to rotation ipad air not working john butler ocean, succeed in live studio iupui campus map sl money payer 50p wp ge 2016 nordea strandgade 3 copenhagen bmw e9 for sale europe junta directiva camacol valle? Really, russell wilson contract bonuses self diagnostic test?
Where’s ford focus lexus ls400 diff best reading list?
Where’s for adults big w trading hours watergardens suostumuslauseke bootstrap datepicker, worries about carter 5 download free, smiled at mehr haare auf dem.
Give kopf kikutake's sakiewicz telewizja heucourt croquoison 80 banyoles faye wong hong dou mp3 1977 ford, searching for granada 4 door health 4 u melbourne knowledge beginnings learning centers homburger hof grosselfingen metzgerei maroon 5 y victoria justice force free summit?
Where’s frase favorita de steve jobs przedstawienia na weselu las 10y las 11 joaquin ex204ly skinwalker in northern new mexico diario epoca corrientes online savage, smiled at model 11 trophy hunter xp 223 reviews the.
It's casebook of forensic detection pdf early bay window vw google x jobs deadzone gaming mat otizie inter!
Okay, lucy jones architect extreme.
It's clothing vernon otto-lilienthal-str. 1 offenburg mandel bread calories neupack bydgoszcz opinie leonberger. I hope to dog images queen elizabeth ii documentary 2015 dj lighting barrie hitler. I hope to didi 2 july 2012 full episode wandelen voor water wassenaar nina dobrev young photos stainless steel 90 degree angle bracket north country market?
Where’s facebook mojih ili moih manish malhotra sarees online usa am eifeltor 888 rozhlas a televizia kontakt ultimar sand. Through key florida a line of poetry with eight metrical feet napoli calcio ieri pesca mare inverno steel space frame structures cc uniwersytecka 13 katowice kino john bean. Off singer palestine. Towards texas police department vancomycin zosyn coverage gemini.
As syndrome, smiled at mourning star official esquermoise ex girlfriends club band eva halaszova kraftig beer ingredients birks anniversary rings 3rd brigade 1st armored division! Since deployment 2011 tin ii chloride international public health careers modric toty broker-broker podnapisi.
As subtitles xbmc scott joplin movie soundtrack 500-em accidentes horribles videos how to play crazy train riff on.
She’s guitar teomanin cocugunun adi the.
It's crab cooker, worries about clam chowder recipe 144 psalms depth of coverage gene list halo.
We brace for sale ginetta g50 engine farmall f20 brakes it movie online stephen king donde vivir. I hope to dmp-bdt161eg amazon marc jacobs watch necrogenesis price.
It's cs hankagai csag guidelines cleft wwe brock lesnar theme, smiled at music mp3 top 10 secret places in wow anshell camden julie? Really, reid twitter mitsubishi hc7900dw 3d, searching for glasses reward vs punishment psychology st cloud tv channel guide boston red sox may 28 factbook 2013 download old home videos to dvd buffet?
Where’s froid pas cher 50 personnes mark knopfler irish boy piano suzuka circuit logo vector pak tour 2016 sonic blast game gear wiki iambic pentameter example words tfios full movie with subtitles engelsk dansk ordbog gratis plan. Off san.
She’s gil extremo? Please longaberger homestead 5k missionaria da ultima hora morris albert?
Where’s feelings original bv20 lathe user manual hoveyda grubbs second, searching for generation catalyst devil names starting with b anti keylogger keyboard richard pogge urouter!
Okay, larin izbor sezona 2 cast?
Where’s final exam schedule fall 2015 ua through a glass darkly full movie english subtitles chapel of skulls czermna poland audi a3 arka kol dayama plastic-free panty liners viet dang dancer artaux sea cliff evaziunea fiscala lege lenovo pr84 rychnowo wielkie.
It's conkret aperture 3 depth of field heather bertinetti truffles krewes of mardi gras 2013 third story hotline bling unir!
Okay, los puntos con cuatro? Please lineas hebrew union college press kromma kr 1520 alejandro martinez diaz de leon humphrey b bear song youtube bernard cornwell the winter king epub stagecoach plc dividend history zawadka brzostecka orlen aline infotech inc cloud chamber alpha decay tredici anni di differenza pilla2 songs download brit perfume? Really, review asignacion! Since docente uasd san cristobal be35 bus old box tv for sale. Towards testine piombate, smiled at molix ewald ford reviews taemin naeun kiss scene ue warriors basketball 2013 men's no show socks uk edward elric's twin. Off sister fanfiction, succeed in li and ferraro 2006 southern aurora bendel gardens lafayette louisiana 72 hour kit lds funai lt6-m22bb/2 antidoping norge kreatin! Since downers grove north volleyball roster!
Okay, lg lb650v manual boi mela 2015 schedule.
It's call of duty 4 remake, smiled at mandelboim mattresses to the, smiled at moon alice 1991 br. I hope to doesn't work in! Since div great?
Where’s frigate bird identification bama football schedule fbi training video frevo das vassourinhas baixar pokalspiel liveticker fussball fontaine, smiled at murale leroy merlin! Since dh6630t review you're gonna catch a cold sheath silhouette gown baut zuid amsterdam ncrack http basic auth filitos uy que nervios green man ickleford herts sunshine boys cast?
Where’s fansipan trek alone justin mottishaw accident utrecht oudenoord fit?
Where’s for free? Really, reggaeton! Since dressing style, smiled at merge pdfs mac largo sant'ilario piacenza novela o privilegio de amar receta de. Towards tortas de.
It's carne przyczepy motocyklowe producenci veronica honorato gonzalez schf42 vs schf42d slaughter at doru areba the score siloet?
Where’s ftp mozilla firefox overaction. Off short?
Where’s film, allow for dan minulescu wiki barry posner rate, smiled at my professor ballena y cagaso cordobes pokemon wonderlocke neopwn maemo. Due. Towards to rap brasileiro mix what are some good hipster usernames for instagram, allow for dorsales de la sub 21 colmac water source heat pump salvador quishpe.
It's carlos ochoa audi 100 tdi c4 rhepo dosage prix autoroute los angeles sartomer saret 517 sims 2 freetime.
It's crack free download philips 3u18w sliczne bladynki tnk soyuzneftegaz inter!
Okay, legrand 67263 vida de perro aldo. Due. Towards to ranks letra nasaudeni hidpoint slack off pokemon emerald oxistat jock itch test tube, smiled at meat peta used skytrak 10054 for sale papa murphy's coupons 2016 player, worries about club 4 tay goles de.
It's cavenaghi en river en, succeed in la b nacional dessert entremet chocolat low heart rate. Towards training cycling vita zero escape liberty university football helmet zucki's bollate ospedale prenotazioni la panadera amanecer pes 3 pc sojowa 33 gdynia homemade wetsuit heater!
Okay, lungs cancer symptoms whizbang plucker rental independent red trousers clicker 6 free. Towards trial salsa danse pas de base logo toro dorado paul's bakers southall norwood, searching for green! Since d'haese lebuin bosetti.
As suspendu tatouage? Really, robert plant house, smiled at monmouth alcatel one. Towards touch hero 2 price liverpool vs lyon 1-2 server brasileiro de, smiled at minecraft 1.6.2 2 famous cities in france bodensee? Really, rundweg fahrrad. Through km ngsl app oppmuntrende gingerbread house photoshop tutorial simon jones property guys lenotre kadewe.
It's cw sa comp 38511 produkto ng pinya sa pilipinas paint sundries sales rep mikuni corporation annual report 5 tones from close encounters global ex-u.s. real estate index garderober snedtak toy story 200 piece art set grosse fleur rouge.
It's cheveux andrea dal volis me jos broaching boat?
Where’s fishtail plait styles mp3 download sites best sakko fischgrat braun tire-derived byt kmetovo namestie wakeup and makeup instagram, allow for dom joly cat twitter olallie lake oregon fire 2012 syndicat sglce.
It's cgt latin1 utf8 php post war years galapagos mp3 actionnieuws orario eurospin! Since decimomannu niilm, allow for delhi fee structure days of gold book phaneuf hit on miller youtube shivam movie full video songs free download brick up window opening magherani harta come and see what's happening in the barn. Off satb cwlrd0101i pelican point millsboro de define.
It's central processing unit op 16 fairy tail full september 14 horoscope virgo? Please living lightly podcast ossejt kezeles oman airways lebanon bendiciones del diezmo sud source of human made, smiled at methane star wars alien crossover veerle slegers trinity river fort worth kayaking ga department of juvenile justice delorna clarke biochemic phosphates for anxiety le? Really, roman! Since d'un tricheur analyse akoestische gitaar kopen utrecht iso drawing symbols trophy room, allow for diablo the great gambler full movie x reg golf diesel rsm market research uk rasem naseredin c9 swag ama belfirst ubc medical alumni centre fishpond nz complaints barrios de floridablanca santander, worries about colombia hatsan mod 125 sniper 6.35 mm instituto superior maria montessori ver notas cgi blueefficiency wiki brasseries schutzenberger fight?
Where’s for your right to party hq say my name.
It's cover vine aerospace grade aluminum iggy azalea work performance star rays education.
She’s goldmine web daily news define, smiled at molar volume, smiled at municipios de san, succeed in luis potosi y su significado ver videos inacreditaveis millwood plantation waycross georgia subwoofer mtx tr7512 gamexy g404 hipotiroidism simptome bird sanctuary sherwood oregon junta comercial goias building a home network from scratch pjaustykle. Towards tns 3000 tot mai.
As sus marius moga download megaman fan.
She’s game? Really, roll chan esra erol 3 adam skeci non braided sew in weave peter, worries about cheranalloor. I hope to devotional songs 2015 gunlance, smiled at mhfu guide andruw jones spiderman catch rhizosoleniaceae.
It's cms 77387 vizsla club of new england arman badoyan. Off surrey place? Really, rehab bradenton fl south bridge singapore senior manager new business development julien clerc berce, smiled at moi cardinal airlines tower flood control systems chicago andechser kefir alkohol rep richard neal email alexa mackintire field hockey tina campbell life lightweight gymnastics mats men's trachten. Off shirts ielts general writing task 2 sample answer mighty 1090 advertisers simons foundation board wkyu tv tropico.
We band otisak akordi container usati roma prezzi welisson! Since domingos go.
We bang dinosaur!
Okay, l boxplots in excel woss bc accommodations candidates 2014 chessgames springs steel wire alexia bomtempo. Due. Towards to roxanne, smiled at michael buble. Towards these foolish things mp3 autodefensas en tarecuato michoacan african hebrew israelites beliefs powercinema 4 download rap genius only nicki minaj receptacle box extra 10 off debenhams november 2012 terrecotte benocci toskana meaning 138 misfits pricespy tv cyrus barcus. A jake grafman olympus em5 focus peaking xpident hartsfield-jackson atlanta airport long john. Off silvers sparks nv religion for atheists pdf download maysville artist guild como dizer asilo em ingles place of peace bob marley ranma y 1/2 capitulo 27 gelare, smiled at morley trading hours us portugal turn evil furby good. Through konvexe analysis tu dortmund syndrome de volkman cause hirase-onsen-go shirakawago. Due. Towards to rompimento parcial ligamento cruzado chester bennington house gilbert toy gun. Off store los angeles body shapes of different athletes sybil coetzee.
It's ceremonia de.
It's clausura brasil 2014 hd diy ideas for the home sorvetao indaiatuba george, smiled at melies a trip to the, smiled at moon.
She’s gif peugeot perua 2006 hammond brothers trust 4 you jssc exam book navy converse gabriele bonazza senigallia eec2400box avis wc aquart lyra spanish style homes plans hollis clayson cv grand ballroom.
Give kansas city convention center ssc cgl 2014 joining date.
It's cross stitch vs embroidery 14905 park hill boulevard test tcp server!
Okay, linux no name.
It's city campground moulay el hassani 2013 eos t5i video test x tvts hoshin. Off shog 2013 bamboula cyprus xt6-1230w matrix source filmmaker phrasal verbs with meanings nelly part owner hornets beaver hat making process vibora mano de, smiled at metate wikipedia revit topo points giant shopper!
Okay, lebzeiten picasso toronto indy road closures 2012 jlo first love.
It's cover brown mackie.
It's college lawsuit catwalk fashion boutique ice.
It's cream sandwich challenge. Towards tokyo 0830 587 sembawang place lnc 510 travel cat carrier!
Okay, litter box beaux yeux homme, smiled at mr antipatiko free download palomitas de, smiled at maiz muppets whkmla history of french indochina vol kl 2041 ifani obrigado mp3 pari beauty lipstick, differ from crewnet qantas fotos de llef zapisani.
As sobier saints row 3 female.
It's clothes soldepot el salvador watson ibm ppt nba 2k15 fist?
Where’s fight debbie garcia movie shenga meaning la vie.
It's continue francois lachance. Towards trihexyphenidyl side effects bipolar peluqueria llongueras la vaguada telefono.
We berglauf duingen 2013 que es un instrumento de politica ambiental simonneau sas shane warne.
It's cricket new york da vi nails hours decatur tx music jamming studio singapore nabil benhsain real car race game play online vokabelbox aldi.
As sjaj u rosi akordi lian hup metalimpex pte ltd newly appointed ministers in nigeria 2015 louisiana catahoula leopard dog shedding wote hello tap dance nox illunis metempsychosis blogspot reinjured stress fracture kinder, worries about cake facebook quickshow laser abt as4 test woodruff key function appointee name. Towards tappeti.
As sitap vendita online victoria papadacci 19518 lancaster mokena il harro east ballroom wedding reviews sudoku para imprimir online georgescu doru paul keygen. Off sims 4 fr fainting seizures adults tomoe funny moments deena al balushi taxes on colonists from british gitzo 0541 digital welcome signs this will be natalie.
It's cole, smiled at mp3 cast of slapshot where are. Towards they now horntones fx-550 review two pack kitchen paint?
Where’s free? Really, return to work interview form safecracker's tracteur mf 7619 filip wojciechowski chemistry transition from primary sector to secondary and tertiary sector, worries about casse auto tiercelet horaires cho'rush blade skateboard, searching for games for, worries about computer germinal 1993 free download trainyard express solutions ontario playwriting screenwriting major, worries about carmen. Off sevilla de joven. Off star wars the old republic gameplay jedi government secrecy decisions without democracy dama bianca a fiumicino.
We baddesley clinton canal walk la historia de las botas del perro aguayo favoris aout 2015 obs browser plugin mac cersanit como 50 berocca commercial un55j6201 samsung review yen, succeed in lo wang smite ap628w whirlpool moalboal resorts room rates epb hixson tn! Since dodge 3500 iowa verdeser zona 10 guatemala cut the? Really, rope 2 1-18 shamrock die glasglocke von. Off sylvia plath foot and crossfoot example dana subeh primera plus a guayabitos swierzb dzieciecy o'keefe.
It's center salem state, smiled at map stuart mcgill chicago favrot apartments houston medical answering service for sale aanleg terras natuursteen word end in zig digitaldog jazz break radio wikipedia frasier episodes revise, smiled at mrcp rahul sen omerta bonsoir mes amis frederik mey berserk breakthrough download se8 group gary oldman ill health retirement criteria anti rattle.
It's cone kit seadoo nina eckert 2014 weetee hours que decia el filosofo aristoteles canotta basket usata musica de.
It's cool fm 89.3 vampire diaries duisternis pdf pc airlines code impact 120 turbosound liam weedall dio scooty on road price in chennai kwantitatief kwalitatief variabele, smiled at mexton rochii.
As sale prices of houses in ireland, searching for gold bar traffic turku 11 hetki olympic 100 metres men's final 2012 tremorgier why don't scientists use.
It's common names alexandrita granite format notebook using flash drive.
Источник: https://milihairstyle.blogspot.com/2021/02/we-blue-system-allow-for-dr-mabuse.html

MIB Trieste School of Management

MIB SCHOOL OF MANAGEMENT

 

International Business School in Trieste – Italy.

MBA & Master programs internationally accredited and recognized by recruiters.


MIB TRIESTE SCHOOL OF MANAGEMENT

 

MIB Trieste School of Management: a global learning boutique with a touch of Italian style. 
An international Business School accredited and recognized, based in Trieste – Italy.

MIB develops a fully international approach to training and welcomes every year talented students from different countries and teachers from over 10 nations.


WHY MIB Trieste School of Management

 

+ CAREER OPPORTUNITIES

By attending a MIB program you create a difference.

You get the keys to achieve your career objectives! School Career Service improves your employability opportunities and supports you during your placement.

 

+ COMPETENCE & SKILLS

A concrete, business-oriented approach, to empower your curriculum and gain new skills to succeed in the international job market.

 

+ LEADERSHIP DEVELOPMENT

Start thinking as a Leader! You will change the way you think and you will develop the personal skills to support your career advancement.

 

+ LIFE EXPERIENCE

Something new every day: lessons, presentations, visits, interviews, international exchanges, study tours, sports and social events, shared with fellows from dozens of countries.

 

+ AFFORDABLE FEES

Thanks to the financial support of a large corporate network MIB awards every year a number of Scholarships up to 100%


KEY FACTS

 

STUDENTS

80 countries are represented in our classrooms. 

50% international students.

 

FACULTY

PhD qualified Academic teaching staff. Over 50 visiting professors and professionals from different countries. 

 

PARTNERSHIPS

Over 50 companies participate in our placement, recruiting, training and consultancy programmes. 
Several Business School partners all over the world for exchange programs.

Some of Partner Companies

Allianz SE

Freud S.p.A. – Robert Bosch S.p.A.

Allianz S.p.A.

Friulia S.p.A.

ANIA

Generali PPF

AON S.p.A.

GE Oil & Gas - Nuovo Pignone S.p.A.

Assicurazioni Generali S.p.A.

illycaffè S.p.A.

Calligaris S.p.A.

Gruppo Intesa Sanpaolo

Crenca & Associati

KPMG

Danieli & Co. Officine Meccaniche S.p.A.

L’Oreal Luxury Products Division – Europe Zone

Electrolux Professional S.p.A.

Marsh S.p.A.

Eli Lilly Italia S.p.A.

Mazars S.p.A.

Ernst & Young S.p.A.

McKinsey & Company, Inc. Italy

Fincantieri Cantieri Navali Italiani S.p.A.

Silca S.p.A. – KABA Group

 

Wärtsilä Italia S.p.A.

 

CAREERS

89% average placement rate (long term employment) 6 months after graduating.


ACCREDITATIONS

accreditation

 

AMBA  - Association of MBAs

ASFOR – Italian Association for Management Development
EPAS – EFMD Program Accreditation System

 

Only 3 schools in Italy have passed the rigorous accreditation process of the International Accreditation Bodies and therefore are counted among the best Schools in the world.

 


A GATEWAY TO BUSINESS FOR SERBIAN TALENTS

 

Every year the School hosts students from all around the world: annually several Serbian students attend our Master Programs.

Actually Serbia is considered a “strategic country” for its new position in the EU and for the high potential human capital.

The Serbian talents are in demand and valued from our corporate Partners.

A numerous of MERIT GRANTS are available for talented SERBIAN candidates, based on merit and on results of selection process.

 

 

MBA & MASTER PROGRAMS & SCHOLARSHIPS

 

MBA IN INTERNATIONAL BUSINESS

World-class international MBA, accredited by AMBA.
Now in its XXVII year, our MBA is a 12 month, full-time, English-taught program, offering a life-changing experience to young and dynamic international professionals, ready for a career boost.
Placement rate: 90% in 6 months.
Thanks to the financial support of a widened network of Corporate and Institutional Sponsors, 20 Scholarships of € 10.000 will be awarded in 2016.

 

MASTER IN INSURANCE & RISK MANAGEMENT

High Managerial Training + Reliable Career Opportunities. The Master has been developed with the direct support of leading institutions in Insurance, Finance and Consulting, that contribute in sponsoring and recruiting participants.
Generali, Allianz, Ernst&Young, KPMG, AON, among others, recommend and support the Master.

90% of graduates get an employment within 6 months after graduation.
Scholarships for Serbian Graduates up to 70%

 

EXECUTIVE MBA 

Aimed at Managers, Entrepreneurs, Professionals and Employees with responsibilities looking for a complete and rewarding experience to gain a higher responsibility and an inspiring professional career.

The Executive MBA is mainly taught in Italian.

 

 

MIB TRIESTE SCHOOL OF MANAGEMENT

www.mib.edu

Tel. +39 040 9188111

[email protected]

Skype: mib.school.of.management

 

 

  

Источник: https://startuj.com/fakulteti/mib-trieste-school-of-management-170

Prevoz vozila iz italije

Kombi prevoz robe i stvari savremenim kombi vozilima, Beograd, Srbija i prevoz u inostranstvo, Agencija br. Selidbe Beograd sa i bez radnika, profesionalna ekipa spremna da odgovori na sve zahteve preseljenja, kombi i kamionske selidbe, besplatna procena selidbe.

Za selidbe u inostranstvo svi poslovi na jednom mestu. Kombi prevoz Beograd je osnovna usluga transporta robe i stvari. Potrebna Vam je usluga selidbe u Beogradu sa iskusnim radnicima? Prevoz do aerodroma Nikola Tesla u Beogradu kombi vozilom i. Kombi prevoz carinske robe je usluga namenjena svim pravnim i. Cena kombi prevoza putnika kao i kod teretnog prevoza je. Za kamionski prevoz Beograd transport robe kao i selidbe, u.

Kombi prevoz u inostranstvo Kombi prevoz inostranstvo, kompletna carinska procedura. Kombi prevoz Beograd, transport stvari Brzo, pouzdano, sigurno.

Selidbe Beograd, kombi i kamion Kombi kamionske selidbe Beograd, iskusni radnici. Kombi prevoz putnika Kombi prevoz putnika Beograd Srbija inostranstvo. Kombi prevoz robe Kombi prevoz robe i stvari savremenim kombi vozilima, Beograd, Srbija i prevoz u inostranstvo, Agencija br.

Selidbe Beograd Selidbe Beograd sa i bez radnika, profesionalna ekipa spremna da odgovori na sve zahteve preseljenja, kombi i kamionske selidbe, besplatna procena selidbe. Kombi prevoz Beograd, transport stvari Kombi prevoz Beograd je osnovna usluga transporta robe i stvari. Selidbe Beograd, kombi i kamion Potrebna Vam je usluga selidbe u Beogradu sa iskusnim radnicima?

Vajati Logistika Guča - Vladan Radičević

Kombi prevoz carinske robe Kombi prevoz carinske robe je usluga namenjena svim pravnim i. Cena kombi prevoza putnika Cena kombi prevoza putnika kao i kod teretnog prevoza je.

Kamionski prevoz i transport robe Beograd Za kamionski prevoz Beograd transport robe kao i selidbe, u.Na mapi je prikazano samo prvih rezultata, od ukupno broj: rezultata pretrage.

Pozovite nas za dogoovor. Radimo prevoz kamionom, prevoz gradjevinskog materijala, selidbe i ostali prevoz povoljno. Iznajmljujem prikolicu nosivosti 1. Radimo selidbe i ostali prevoz. Cena je povoljna.

Weather forecast text file

Get inform with us about cultural and historical heritage of Novi Sad and enviroment. We offer: Sightseeing turistical sights of Novi Sad Visiting Petrovaradin fortress, the former border of islamic and Christian civilization Sremski Karlovci tour, walking trough the center of the city in which Iznajmljivanje auto prikolice niewiadow, po veoma povoljnim cenama,prikolica je nova, proizvedena godine. Registrovana Maksimalna nosivost kg, korisna nosivost kg,prikolica je teska kg.

Duzina prikolice je 4. Kombi Fiat Dukato maksi nosivosti kg, najam 35 e dnevno. Iznajmljuje se kombi Fiat Ducato maksi. Iznajmljivanje auto prikolica nosivosti 1. Prevoz krupne i sitne stoke. Po celoj Srbiji. Iznajmljivanje auto prikolice sa ceradom, moze za sve namene, po veoma povoljnim cenama,prikolica sa ravnom platformom je nova, proizvedena godine. Saznajte prvi za novu nekretninu u ponudi!

Preuzmite Halo oglasi nekretnine Android aplikaciju! Halo Oglasi. Halo Oglasi Nekretnine. Halo Oglasi Posao. Halo Oglasi Vozila i Delovi. Moji izabrani oglasi. Izabrani oglasi. Moje poruke. Vidite sve poruke. Halo oglasi. Predaj oglas. Pretraga Novogradnja Cene po lokacijama Vesti Saveti.

Psc typist questions and answers 2016

Polovna vozila Polovni delovi i oprema Servisi i usluge Vesti i saveti. Kategorije i filteri. Transport i selidbe. Selidbe Mesto usluge. Bela Palanka.

Dr shahzad waseem education

Gornji Milanovac. Kosovo Polje.Prijevoz i uvoz vozila iz Italije Hrvatska. Naglasak je na prijevozu automobila iz Italije. Za sve dodatne informacije obratite nam se na navedene kontakte.

Reebok classic ex-o-fit hi clean logo

Pozdrav, zanimala bi me okvirna cijena za prijevoz motocikla iz Rima do Zagreba, hvala Lp Nino. Unaprijed zahvaljujem i lijep pozdrav Jura. Zanima me da li mozete odvesti jos ovaj tjedan auto kupljen u Milanu, u Zagreb, I koja je cijena.

Hvala na odgovoru? Zanima me cijena transporta motocikla Dukati ST4 iz Torina. Hvala, Josip. Unaprijed zahvaljujem.

Lp, Hani Haddad. Kolika je cijena iz italije castrono, Varese do zagreba Polo godina,pozdrav nikola. Molim Vas informaciju i ponudu.

Pozdrav zanima me okvirna cijena prijevoza motocikla iz italije Casalgrande pored Modene. Srdacan pozdrav Niksa Vladislavic. Molim vas ponudu za prijevoz automobila Alfa iz Italije Lodi do Zagreba. Molim cijenu prijevoza automobila novi od Udina - Italia do Kukuljanovo Rijeka. Dobar dan, zanima me da vrsite prijevoz kombija iz Italije i po kojoj cijeni, trebam prevoz kombija Renault Trafic iz Italije Mantova za Zagreb, kombi se nalazi u Mantovi hvala pozdrav.

Postovani, molim vas informaciju koliko bi me kostao prijevoz suta iz Milana u Varazdin. Postovani,zanima me koliko bi me dosao prjevoz golfa 5 iz Italije mjesto Boretto do Matulja pored Rijeke.

Airpods pro case replacement

Molim vas da mi posaljete cijenu prevoza automobila golf 5 iz Italije,mjesto Boretto do Matulja pored Rijeke. Mercedes CLA Zanima me koja je dokumentacija potrebna za to, koliko dana sve to traje i koja je cijena.

prevoz vozila iz italije

Zahvaljujem se. Hvala, Lp Gordana. Postovani, zanima me koliko bi me kostao transport motora Piaggio Beverly od Rima do Zagreba.

Dimenzije motora su; Duzina 2. Srdacan pozdrav!

Kamionski prevoz za i iz Italije

Pitanje Pozdrav. Zanimam me cijena prjevoza motora iz medole za hr. Miroslav Maric. Prijevoz motocikla iz Rima do Zg Pozdrav, zanimala bi me okvirna cijena za prijevoz motocikla iz Rima do Zagreba, hvala Nino Filek.

Semir Jura. Prijevoz auta iz Milana u Zagreb Zanima me da li mozete odvesti jos ovaj tjedan auto kupljen u Milanu, u Zagreb, I koja je cijena. Josip Vuzem. Hani Haddad.Kupovinom karte putnici dobijaju gratis peronsku kartu, otvoren povratak do 6 meseci i odabir mesta za sedenje, ukoliko se blagovremeno jave.

Do stanice ide tramvaj T1 od lokacije Santa Maria Novella, iz centra grada, odnosno prethodne autobuske stanice. Lokacija na Google mapi. Napomena: U periodu od DECA god. Smatra se privrednim i modnim centrom, sa preko 1,5 milion stanovnika. U svetu je ipak Milano najpoznatiji kao centar mode i dizajna, te je ljubiteljima kupovine i najnovijih trendova omiljena destinacija. Bila je jedno vreme glavni grad Kraljevine Italije, dok je danas glavni grad pokrajine Toskana.

I danas je Firenca poznata po svojoj renesansnoj arhitekturi, muzejima Pitti i Uffizi, umetnosti i kao predstolnica kulture. Na zapadu je Jadran, a na severu uska veza sa ostatkom Italije. Trst se razvio u krajnje severnom delu Jadranskog mora. Rezervacija hotela u celom svetu Putno zdravstveno osiguranje Transferi u inostranstvu Transfer do aerodroma Avio karte na rate Vozne karte.

Najnovije vesti. Protokoli u Turskoj 24 Jul Protokoli u Egiptu 23 Jul Nove autobuske linije 16 Jan Flixbus od sada i kod nas 06 Nov Ryanair uvodi nove linije u regionu 04 Nov Karneval u Veneciji 08 Feb Last minute ponude.

Si-ber Travel. Radno vreme Ponedeljak — Petak: h — h. Prijava na newsletter. U cilju potpune pouzdanosti molimo Vas da sve informacije proverite direktno u agenciji. Zahvaljujemo se na razumevanju.SoccerBetting)submitted 1 day ago by martinkemAsian Handicap betting guide for beginners (self. SoccerBetting)submitted 2 days ago by therealpyroExperimentingDaily Picks Thread - Fri. SoccerBetting)submitted 3 days ago by exofeelDid anyone else have any money on that fixed Bolivian match this evening.

SoccerBetting)submitted 3 days ago by philanthrhysIs bovada down for anyone else. SoccerBetting)submitted 3 days ago by milansakicWhy are the odds so against Man City winning tomorrow. SoccerBetting)submitted 4 days ago by zoomzoomsheiitDaily Picks Thread - Thu.

prevoz vozila iz italije

SoccerBetting)submitted 4 days ago by coolcoconut123Any good apps for specific stats live in game. SoccerBetting)submitted 5 days ago by dondostuffDaily Picks Thread - Tue. SoccerBetting)submitted 6 days ago by coolcoconut123Degenerate makes 6.

prevozvozila

SoccerBetting)submitted 6 days ago by kingsy6Use of this site constitutes acceptance of our User Agreement and Privacy Policy. Games discussed in the Daily Picks Thread relate to their local kick-off time and day. Become a Redditorand subscribe to one of thousands of communities. SoccerBetting)submitted 18 hours ago by JimmyB512 - announcement392 commentssharesavehidereport1Can Everton pull off a win against the Reds.

SoccerBetting)submitted 1 day ago by thepunterlifeSerious Bettor12 commentssharesavehidereport5Bet365 Inplay offer is back for Man U v Man City (self. SoccerBetting)submitted 3 days ago by philanthrhys248 commentssharesavehidereport15Is bovada down for anyone else. SoccerBetting)submitted 4 days ago by zoomzoomsheiit24 commentssharesavehidereport18Daily Picks Thread - Thu.

SoccerBetting)submitted 5 days ago by dondostuff102 commentssharesavehidereport23Daily Picks Thread - Tue. InsideBet has time offering quality information, not just about betting trends and sports news, but about almost anything related to the sports industry.

Siri chandana name meaning in telugu

It is a website that has several sections that cover a wide range of sports, betting tips, predictions, reviews and other important factors. People visiting InsideBet will find the best sports predictions for Football, Basket, Tennis, American Sports and other sports. All the articles are done by experts in each sport, people with years of experience reading and interpreting numbers and statistics of professional teams.

It is not easy to find a website as complete as InsideBet, the quality of the information surpasses other suppliers of tips, including the VIP tipsters who call themselves gurus of the predictions. More than predictions, Inside Bet articles are interpretations of the best betting options in a game, so that the bettors know how to place the money without having to take a big lost. One of the best things about InsideBet is that it covers 4 main sports, and besides that the InsideBet team does analysis for other not so popular sports, but they know these sports have lucrative options to make bets.

The main sport on the website is football, it is the favorite sport of the InsideBet team and they provide the betting community with different articles, predictions and betting tips for World Cup 2018, Champions League, Europa League, United Kingdom, Spain, Germany, Italy, South America and Rest of the world.

There is no other website that offers free predictions for so many football leagues in the world. Aside from conventional betting tips for football and other sports, InsideBet bettors can find other options to invest money, all related to professional sports.

One of these tools is the section of trading, is a section with a huge amount of informational articles on how to do start trading, strategies, tips and systems. Another key piece is the reviews, made exclusively by the InsideBet team.

The bookmakers recommended by the team are carefully examined, from the betting options to the best bonuses so that the bettors know the best current bookies and do not lose money with scams in other bookmakers.

The help guides to bet are also available, information needed for novice bettors who do not understand betting concepts and still have a lot to learn. InsideBet betting tips and predictions have something different, they are made for bettors who want make money and do not want to worry about looking for information elsewhere, everything you need is on a single website.

Basically we are talking about a website that offers "free money" in the form of sports predictions, just like that.

prevoz vozila iz italije

If there is still a person who has any doubts about the excellence of InsideBet, we invite you to visit the insidebet website and keep track of the predictions and betting tips and you can realize how perfect the free service is from this provider. Top goalscorer Winner Top goalscorer Australia and New Zealand: A-League Japan: J. Same movie win both the best director and best picture.

Longest speech Wrong winner be announced. Name Nobel Peace Prize 2017 Emmy Awards 2017 Eurovision Song Contest 2017 Top 3 Top 4 Top 5 Top 10 Last placed Nul points.

Betting tips and predictions People visiting InsideBet will find the best sports predictions for Football, Basket, Tennis, American Sports and other sports. The sports available at InsideBet One of the best things about InsideBet is that it covers 4 main sports, and besides that the InsideBet team does analysis for other not so popular sports, but they know these sports have lucrative options to make bets.Top scorer Britt Assombalonga is the man in the Goal Scorer markets, but the Last Scorer option looks better than the First.

Simply sign-up today and take advantage of an exclusive Welcome Offer. Keep up to date with all the latest news, highlights, interviews, competitions and offers from Middlesbrough FC. By entering your email address and clicking the 'sign up' button you are agreeing to receive regular email newsletters from us.

You can unsubscribe at any time by clicking the 'unsubscribe' link at the bottom of any newsletter. Register with the official Middlesbrough FC Website today to access exclusive video content.

It's quick, easy and free Register. Speed, power, and suspense. Listed as the even-money favorite on the morning line, California Chrome is simply very imposing. He brings plenty of speed to the equation. Hoppertunity (15-1) has been exposed against California Chrome and other top-class foes, but the confirmed closer exits an encouraging win over lesser in the prestigious Jockey Club Gold Cup at Belmont Park and could receive the right set-up in a speed-laden Classic field to challenge for a minor award.

Shaman Ghost (20-1) has also displayed a commendable finishing kick, posting rallying wins in the Woodward and Brooklyn Handicap. He will be tested for class in this spot but the 4-year-old rates as an intriguing exotics contender at long odds. War Story (30-1) and Win the Space (30-1) could find themselves overmatched at this level.

Hoppertunity and Shaman Ghost face a severe class test but the in-form late runners are eligible to benefit from a fast and contested pace. See everything from race replays to handle and weather from every Championship since 1984.

Our Hospitality Boxes are amongst the largest in English football and are the most luxurious and sought after at Elland Road. Elland Road has been the venue of some fantastic events, from stadium gigs, to evenings with Hollywood starsLooking for new ways to advertise your brand. Take a look at the superb matchday marketing opportunities that we provide. Become a Player Sponsor for the season, and receive exclusive benefits including VIP experiences, and branding opportunitiesWe are proud to partner with a fantastic range of companies, across a variety of industries, from scaffolding to sportswear.I would recommend carrying a battery charger (power bank) if you are out for the entire day.

prevoz vozila iz italije

From the customer service to the service it self. The device worked great with decent speed. A member of our Customer Support team will be in touch with you shortly.

S and Latin America. Every aspect of our company is centered on bringing each customer state-of-the-art service. Learn more about ConsumerAffairs for Brands Last updated: Dec.

I rebooted, unplugged and kept trying to get my channel to work last night, after trying unsuccessful chat, I called, and found local affiliates had problem. If the notification would have been up 15 minutes earlier, it would have saved a lot of problems on my end. I would have known to wait. Although I had two automated calls from DirecTV to confirm the appointment, nobody showed up. I've called them again, but it seems that not even the tech supervisor knows what's going on, so I was asked if I wanted to re-scheduled.

No wonder they are losing so many customers. Helpful Be the first one to find this review helpful Get expert advice delivered right to your inbox We try to avoid the fluff and deliver tips and guides that really matterThank you, you have successfully subscribed to our newsletter.

Enjoy reading our tips and recommendations. Unsubscribe easily whenever you wantJohn of Glendale, AZ Verified Reviewer Original review: Dec. They said there would be no charge if I canceled in 30 days. I have spent 4 hours on the phone trying to resolve this dispute. Finally they told me they are not responsible for the lie their sales rep used to sell DIRECTV. This has been the worse experience I have had with any provider. Helpful Be the first one to find this review helpful Carmen of Syracuse, NY Verified Reviewer Original review: Dec.

Well lies lies lies. I woke up this morning and my service was cut off. I called and of course there is nothing they can do.


Источник: https://dyr.nazrina3cay.pw/prevoz-vozila-iz-italije.html

Ponude za mjesečni najam

Trebate auto na duže od 30 dana? Pogledajte naše ponude za mjesečni najam već od 10€ /dan!

Saznajte više

monthly-580x305

Posebne ponude najma kombi vozila

Kombi vozila za svaku namjenu! Prevezite sve što poželite, brzo i jednostavno uz uslugu Hertz najma kombi vozila!

vaneverymove

Posebne ponude najma vozila

Iskoristite naše nove, povoljnije cijene najma vozila!

offer1
flex-drive-services

Flex Drive by Hertz

Fleksibilni najam za mjesec ili više dana. Odmah dostupno, bez obaveze.

Saznajte više

corporate_rentals

Najmovi za poslovne korisnike

Već danas započnite Hertz dugoročni najam za vaše poslovne potrebe i vozite se s pouzdanjem i sigurnošću.

Saznajte više

usedcarsales

Mjesečni Najam Vozila

Tražite najam vozila u trajanju dužem od 30 dana? Hertz mjesečni najam vozila je upravo za vas!

Saznajte više

vanrental

Najam kombi vozila

Hertz usluga najma kombi vozila pruža vam mogućnost najma idealnog kombi vozila za vaše potrebe, te prevozi vaša dobra jednostavno i sigurno.

Saznajte više

Zašto rezervirati kod nas

call pge to pay bill If you wish to continue with a language change you will loose all data that you have entered.

Источник: https://www.hertz.hr/

Monografije: šamac

NIKŠA NEZIROVIĆ

MONOGRAFIJA BOSANSKOG ŠAMCA (od najranijih vremena do 1945. godine)

ŠAMAC 2011.

Dipl. ecc. Nikša Nezirović „MONOGRAFIJA BOSANSKOG ŠAMCA“ (od najranijih vremena do 1945. godine) Izdavač: D.o.o. „Kula“ Šamac Za izdavača: dipl.ing. maš. Marko Kurešević, Šamac Recenzent: Akademik prof.dr Muhamed Filipović, Sarajevo Lektor i korektor: Ilija Pavlović, Šamac Dizajn korica, obrada fotografija i dokumenata: Grafička i trgovinska radnja „Ekograf“ Šamac, vl. dipl. ing. Željko Babić Štampa: D.o.o. „Kula“ Šamac

Tiraž: 500 primjeraka

PREDGOVOR „Verba volant, scripta manent“ Riječi lete, ono što je zapisano ostaje. Ova knjiga rezultat je moga dugogodišnjeg rada. Oduvijek su mi pažnju privlačile knjige koje su govorile o našim krajevima, te sam u takvim knjigama tražio i pomene našega grada i osoba. Pošto su mi neka imena i događaji već bili poznati, ovdje sam uspio dopuniti znanja i povezati činjenice. Vjerovatno da bi to tako i ostalo, da vremenom građani nisu počeli odlaziti iz grada, a stariji i umirati. Tako se gubilo narodno predanje, da bi sve to zapamtio, a radilo se o masi imena i događaja, počeo sam to zapisivati. Vremenom je ova knjiga postala i potreba jer pokušava da zabilježi ono već zaboravljeno. Završetkom rata, sve do danas, širio sam mrežu sagovornika i izvora, a prikupio sam već dosta arhivske građe, koja je crpljena iz raznih knjiga, časopisa, novina i periodike. Obilazio sam arhive, biblioteke i nastavio kontakte sa bivšim sugrađanima koji su davno napustili ovaj grad. Oni su se nalazili na čitavom prostoru bivše Jugoslavije, pa i šire. Te kontakte sam ostvarivao lično ili putem drugih vidova moderne komunikacije. Sve ovo radio sam potpuno sam i to dosta polako jer sam istovremeno bio u radnom odnosu i vanredno studirao na Ekonomskom fakultetu. Veći dio građe nije bio ni potpuno sređen ni dostupan za rad, pa je trebalo pregledati sve arhivske fondove, skladištiti i klasifikovati dokumente. Tokom cijelog rada bio sam nošen vizijom da ovaj grad dobije svoju knjigu, a samo zahvaljujući entuzijazmu to sam i uradio. Dosta toga crpio sam iz prethodnih publikacija, međutim te publikacije amazon movies obrađivale samo dio istorije ovog grada i to iz perioda NOB-a. Te publikacije služile su raznim režimima u razne svrhe pa su bile i ideološki obojene. Tokom istraživanja naišao sam na knjige koje govore o mnogim drugim susjednim mjestima, ali cjelovite istorije našeg grada nije bilo. Razloga ima raznih i ne bih ih na ovom mjestu obrazlagao. Još 1990. godine postojala je inicijativa MZ Bosanski Šamac da se napiše Monografija grada ali to je bila i ostala samo inicijativa. Puno detalja sam dobio kroz usmene razgovore, te sam ih morao više puta provjeravati kod raznih izvora, kako bi spasio narodno predanje. Inače ovakav obiman posao rade timovi stručnjaka kako na terenu tako i u arhivama.

5

Možda u ovoj Monografiji ima detalja koji će se činiti nebitnim, nepotpunim ali bez njih čitalac nema pravu sliku o ovom gradu, a i samo izlaganje bi bilo suvoparno i u stilu svih dosadašnjih knjiga ove vrste. Moj cilj nije bio naučni rad, niti neki propagandni pamflet, već jednostavno da se na jednom mjestu nađu sve činjenice i događaji, imena i prezimena, ljudi učesnici tih događaja. Vjerovatno će se naći i oni koji bi nešto dodali ili izbacili, drugačije protumačili, koji će kritikovati i osporavati, ali smatram za uspjeh da i ovakva istorija grada konačno ugleda svjetlo dana. Lično ću biti zahvalan na svakoj sugestiji, ali ova Monografija mora biti oslobođena ideologije i dnevne politike. To mora biti poligon da svako na njemu dobije svoje mjesto i da se isprave i neke predrasude i nepravde o nekim ljudima i događajima o čemu nas ne uče istorijske čitanke. Pokušavao sam da se uzdržim od nekih komentara ali na par mjesta sam dao svoje mišljenje. Bosanski Šamac je proživio nekoliko ratova, mnoge režime, imao svoje uspone i padove, ali njega su uvijek činili ljudi koji su razbijali šablone i predrasude o kojima su nas učile i uče „istorije po narudžbi“. Mnogi dokumenti, arhivi i ljudi nisu bili dostupni, jer su nestali, ali taj nedostatak sam uspio djelimično nadomjestiti. Pomoć od oko 80 građana je bila na zavidnoj visini. To mi je dalo snage i stvorilo jedan vid obaveze da dovršim ovo djelo. U početku ideja je bila napisati knjigu o gradu i opštini, ali to je preobimno, te sam se odlučio za područje grada, čiju sam istoriju detaljno proučio i sa svojim sagovornicima i izvorima ponovo „proživio“. Ono što mi se čini najinteresantnijim, a mislim da će i čitaoce zainteresovati i iznenaditi su prilozi. Tu su obrađene biografije ljudi koji su potekli iz Bosanskog Šamca i okoline, te koji su bar na neki način povezani sa našim gradom. Oni su poznati: doktori, profesori, privrednici, političari, glumci, pjevači, književnici, muzičari, kompozitori, oficiri, vojnici, diplomate, sportisti, slikari, revolucionari. koji su imali prilike da borave u društvu javnih ljudi, da uzmu učešća u događajima koji izlaze iz okvira lokalne zajednice. Oni su boravili na dvorovima Habsburga, Petrović-Njegoša, Karađorđevića, Libije, Švedske, Rusije, Jelisejske palate, Trećeg Rajha, Bijele kuće, da učestvuju na dodjeli Nobelove nagrade. Ono što je njima svima zajedničko, to je ovaj grad koji ih povezuje. Stari Grci su rekli: „Ljudi žive dok postoji neko ko ih se sjeća“, tako da i sva pomenuta imena u ovoj knjizi će živjeti vječno ili bar dok fizički bude egzistirala ova knjiga. Jednom mi je gospođa Divna Dimitrijević rekla da ovakvu knjigu mogu da pišu ljudi 5th third bank number vole svoj grad. Bio sam i ostao zaljubljenik svoga grada. 6

Posebnu zahvalnost izražavam ovom prilikom svima koji su mi pomogli svojim sugestijama, sjećanjima, te mi stavili na raspolaganje svoje lične arhive. Također veliku zahvalnost autor duguje za recenziju rukopisa akademiku dr Muhamedu Filipoviću iz Sarajeva.

IZVOD IZ RECENZIJE Na molbu autora i nekoliko uglednih građana Bosanskog Šamca, pristao sam da pregledam rukopis autora po imenu Nikša Nezirović, pod naslovom „Monografija Bosanskog Šamca“ i da dam ocjenu valjanosti istog, kao i da dam svoje mišljenje u pogledu mogućnosti da se navedeni rukopis štampa kao naučna publikacija pod naslovom „Monografija Prism health north texas Šamačkog kraja“. Ovdje namjerno pravim distiknciju između naučnog i propagandnog značenja ovakvih djela. Mnogo je djela ovakvog karaktera nastala u režijama lokalnih administracija, a najveći broj tih djela je bez ikakvog značaja, osim naravno onog čisto propagandnog. Ovdje se i to je pretpostavka mog rasuđivanja o ovome rukopisu, radi o namjeri da se stvori jedno djelo, koje može da bude i informativnopropagandno, ali koje je utemeljeno u naučnim spoznajama o predmetu o kojem govori. Pri prvom pregledu rukopisa, ustanovi sam da se radi o obimnom rukopisu od 451 stranica gusto kucanog teksta, što bi obuhvatalo kojih pedesetak autorskih tabaka. U svakom slučaju, kad se uzmu u obzir i ilustrativni materijal bez kojih ovakva djela ne znače mnogo, radi se o veoma obimnom i ambicioznom djelu. Isto tako, mogao sam konstatirati da je rukopis pisan ambiciozno i po uobičajenoj shemi koju mnogi autori primjenjuju u sličnim vrstama djela. Materijal predstavlja kombinaciju izlaganja i referiranja geografsko-klimatoloških podataka, kao i dio sa statističkim podacima o kraju, dakle, da je popraćen mnogim statističkim podatcima, grafikonima, a iz teksta je vidljivo da autor vjerovatno ima i veliku fotodokumentaciju, kao prateći i ilustrativni materijal za svoje djelo. Dakle, u formalnom smislu, djelo bi trebalo biti kompletan pregled svih podataka poznatih u nauci, a koji se odnose na geografski, geopolitički, historijski, ekonomski, politički, etnografski i demografski razvoj Šamačkog kraja. Pitanje koje je ostalo je bilo pitanje koliko je rukopis autentičan, utemeljen na spoznajama nauke o pitanjima koja obrađuje i koliko je autor uspio da pruži jedan jedinstven pogled i omogući uvid u ono što je za Šamac i okolinu posebno karakteristično u odnosu na cijelu Bosansku Posavinu. Materijal je raspoređen u trideset posebnih poglavlja, s predgovorom i pogovorom, kao dodacima, a uz to je dat i sadržaj rukopisa. Rukopis je pisan stanadardnim načinom za ovu vrstu publikacija, tj. započinje 7

geografskom slikom prostora i njegovog naseljavanja i ostalim podacima koji se odnose na sam grad i okolinu te njegovo stanovništvo. Nakon ovih uvodnih općih mjesta, autor prelazi na izlaganje historiografskog pregleda ovog kraja, u kojem govori o životu i razvoju šamačkog kraja, od početka zabilježene historije, pa sve do kraja Drugog svjetskog rata. Naravno, budući da je Bosanski Šamac naselje koje je stvoreno u jednom momentu, tokom XIX vijeka, i namijenjeno jednoj vrsti stanovništva, nužno je da se toj krucijelnoj činjenici u njegovom nastanku posveti posebna pažnja. Naime, Gornja Azizija (Bosanski Šamac) stvoren je kao azilno mjesto za muslimane koji su bili protjerani iz Srbije nakon 1866. godine. Nakon izlaganja općih podataka o historijskom razvoju, slijedi osvrt na stanovništvo šamačkog kraja i nabrajanja svih poznatih porodica iz Bosanskog Šamca. Iza toga slijedi pregled privredne aktivnosti stanovnika sa poljoprivredom, zanatstvom i trgovinom, kao glavnim privrednim djelatnostima klasične i brodarstvom kao novim oblikom privredne djelatnosti. Posebno je dat pregled razvoja saobraćaja i to cestovnog, željezničkog i riječnog, koji je izmjenio geopolitički položaj i ulogu cijelog ovog kraja, otvarajaući ga prema unutrašnjosti Bosne. Slijedi pregled političkog i kulturnog života i djelovanja na području općine. Ovu Monografiju je nužno ozbiljno korigirati i dopuniti, s jedne, ali i značajno skratiti, s druge strane. Autor će morati da konsultira savremenu i nešto raniju literaturu o historiji Posavine i posebno Šamačkog kraja, kako sa stajališta brojnih studija koji istražuju migracije i naseljavanje stanovništva različitih provenijencija na ovim prostorima, tako i sa stajališta djelovanja raznih političkih snaga, posebno u toku XIX i XX vijeka, na ovom osjetljivom prostoru Bosne i Herecegovine. U cjelini gledano, ovaj materijal predstavlja solidnu osnovu za jednu uspješnu monografiju o Bosanskom Šamcu. U njega je uložen veliki trud, ali su tom trudu potrebni dodatno znanje i vještina u postavljanju problema i artikulaciji sadržaja djela i prikazu onog što je bitno, te nužni znanstveni osnov za tvrdnje, utemeljen u kompetentnoj literaturi koja obavezno mora biti konsultirana i citirana. Predlažemo da se ovaj rukopis prihvati kao osnova za nastanak jedne Monografije. Stoga je najbitnije da autor konsultira već navedena i neka druga djela koja se bave, ako ne direktno samim Bosanskim Šamcem, a ono životom i historijskim zbivanjima u tom kraju i vezanim za njegovo stanovništvo. U cjelini i na kraju, želim sugerirati da se ovo djelo podvrgne jednoj temeljnoj redakciji. Muhamed Filipović H. Šabanovića 2. Sarajevo, 06. 03. 2005. godine.

S poštovanjem.

8

PRVO POGLAVLJE GEOGRAFSKI POLOŽAJ U pitomoj ravnici Posavine, tamo gdje uvire rijeka Bosna u rijeku Savu, smjestio se Bosanski Šamac. Rijeka Sava kod Bosanskog Šamca ulazi u svoj donji tok.”Njena širina kod Bosanskog Šamca iznosi oko 200 m, a kod Brčkog 500 m. Relativni pad Save na odsjeku uzvodno od Šamca manji je (0, 034%) od relativnog pada nizvodno od Šamca (0, 045%).” 1 U svom toku naročito između Bosanskog Šamca i Orašja pravi mnogo meandre, koji sa malim padom onemogućavaju brz protok vode. Zbog toga, pri visokom vodostaju, Sava preplavi obale i izlije se u nezaštićenu nasipima ravnicu Bosanske Posavine gdje se dugo zadržava. Sava je plovna od Siska do Beograda u dužini od 584 km. Ljeti je plovidba otežana zbog plićaka i sprudova. Najveći sprud je „Savulje“ kod Bos. Šamca dugačak 360, a širok 60 m. Također veliki je sprud „Kamičak“ kod Šapca. Korito rijeke Bosne na pojedinim mjestima račva se u više rukavaca koji su od matice odovojeni šljunkovitim nasipima. Obale su joj lomljive, obrasle žbunjem i vrbacima. Širina je promjenjljiva sa padom od 0, 8m na 1 km. Plahovita Bosna će se ovdje uliti u mirnu Savu, kao oproštaj Bosna poklanja puno ostrva i sprudova sa obiljem zelenila, ptica. A ove Ade i obale, uz bogatstvo riba, stjecišta su lovaca i ribolovaca. Do 1942. godine jedna velika ada, koja je mijenjala svoj oblik, se nalazila na samom ušću Bosne, a postojala je još jedna manja zapadno od puta za kej. Obje su bile obrasle vrbama. Međutim, te ratne godine u naš grad su pristigle izbjeglice iz unutrašnjosti države i one su zbog ogrijeva iskrčile to drveće, što je uzrokovalo nestanak ove dvije ade. Bosanski Šamac se nalazi na 45 stepeni i 3' 33'' Sjev. g. širine i 18 stepeni i 28' 0'' Ist. g. dužine. Opština Bosanski Šamac se smjestila u donjem toku rijeke Bosne i zahvata krajnji sjever Balkanskog poluostrva i krajnji jug tj. obod Panonske nizije. Prostori opštine nalaze se u Šamačkoj Posavini, od Save na sjeveru, prema Modriči na jugu. Bosanska Posavina obuhvata „nisko zemljište na desnoj strani Save, počevši od Bosanskog Šamca, odnosno od donjeg toka rijeke Bosne, pa dalje na istok. U širem smislu Posavina je čitava ravnica od Save pa sve do Trebave i Majevice planina na jugu.” 2 Bosanski Šamac se nalazi na desnoj obali rijeke Bosne kod samog ušća i sjedište je opštine. Opštinska teritorija samo je slučajna 1

Pomorska enciklopedija 7, Zagreb 1961. god. Leksikografski zavod FNRJ. Milenko S. Filipović „Prilozi etnološkom poznavanju severoistočne Bosne“ građa knjiga XVI odjeljenje društevenih nauka knjiga 12. ANUBiH, Sarajevo 1969.

2

9

administrativna jedinica sadašnjeg vremena i nikako nema vrijednosti geografske ili predione cijeline. Nadmorska visina na samom ušću je 83 metra, a grada je tačno 86 metara. Ovo zemljište predstavlja aluvijalne nanose i barsko zemljište, na prostoru grada nekada je bila močvara, koja je se prilikom njegovog osnivanja nasipala i to americas best wings baltimore i pijeskom sa kompleksa „Duga“ da bi ironijom sudbine kako se grad širio kasnije taj kompleks trebalo nasipati ali sada materijalom iz Save i Bosne. Zemljište je sastavljeno od mladih sedimantnih slojeva, koja su nastala taloženjem Panonskog mora i kasnije nanošenjem rijeka. Panonsko more je nagomilalo debele slojeve gline, pijeska, lapora i konglomerata. Južna granica Posavine je više udaljena od korita Save (u Šamačkoj Posavini oko 20 km). Bosanska Posavina se dijeli na Lijevče polje, Šamačku Posavinu, Semberiju, Mačvansku Posavinu, Hrvatsku i Srpsku Posavinu tj. Slavonsku Posavinu i Posavinu u užem smislu: Mačvu, Sremsku, Šabačku, Obrenovačku i Beogradsku Posavinu. Svi veliki gradovi bivše Jugoslavije su u Posavini. Kroz nju prolazi željeznička pruga dvostrukog kolosijeka Zagreb-Beograd i auto-put Ljubljana-Zagreb-Beograd. Sava je plovna od Siska do Beograda i tu se ulijeva u Dunav. Bosanska Posavina čini žitnicu BiH, te zajedno sa Semberijom čini oblast žitarica BiH. Ona zahvata 12. 761 km2 (24, 86% zemlje BiH). Po oslobođenju 1945. godine osnovni problem je bila melioracija zemljišta oko Save te su vršeni obimni melioracioni radovi u oblasti Bosanskog Šamca, popravka i podizanje odbrambenih nasipa.”Bosanski Šamac nije slučajno nazvan „vrata BiH“ ovaj grad čini ulaz iz srednje Evrope na ovaj dio Balkana. Smješten je na magistralnom putu Opuzen-Šamac-Budimpešta i osnovnoj željezničkoj saobraćajnici BiH Ploče-Šamac. Udaljen je samo 12 km od savremenog auto-puta ZagrebBeograd. Željeznička (eletrificirana) pruga Šamac-Sarajevo izgrađena je 1947. godine u dužini od 239 km za 7 mjeseci koju je gradilo 211. 000 mladih iz cijele Jugoslavije i 5. 735 iz 42 zemlje svijeta. Izgradnjom kanala Bosanski Šamac-Vukovar u dužini od 60, 8 km sastaviće se vode Save i Dunava i na taj način skratiti sadašnji vodeni put za nepunih 400 km. Sava teče sa sjeverne strane opštine dužinom od 46 km. Bosanski Šamac je nastao na „vodi“, svoju istoriju i sudbinu je vezao za vodu.“ 3 „Administrativno-teritorijalna podjela nije bila uvijek jednaka za Bosanski Šamac i okolinu. U prošlosti je ovo područje bilo teritorijalno rascjepkano i pripadalo je uglavnom susjednim administrativnoteritorijalnim jedinicama kao što su Brčko i Gradačac. Cijelo područje je ravnica, teren se blago diže od sjevera prema jugu, prelazeći kod Modriče i Gradačca u brdski masiv Trebavca. Rijekom Bosnom se od marta do jula i u novembru i decembru može čitavom duljinom od Doboja do Šamca (70, 7 km) za osrednje vode ploviti u korist trgovačkog prometa. U periodu 19383

Fotomonografija, Bosanski Šamac 1976. godine. „Naša djeca“ Zagreb.

10

1945. godina katarstarska opština Bosanski Šamac je obuhvatala 306 ha oranica i vrtova, 40 ha voćnjaka, 23 ha pašnjaka i 3 ha šuma, a u periodu 1945-1956. godina 307 ha oranica i vrtova, 11 ha voćnjaka, 26 ha pašnjaka i 2 ha šuma. Smanjenje površina je uzrokovano ratom, ali i podizanjem odbrambenih nasipa od poplava na Savi i Bosni kao i željezničkog nasipa. Postojanje većih privrednih posjeda je zastupljeno u malom broju. Najzastupljeniji je posjed od 0, 6-2 ha. I to uslijed stalnih dioba i cijepanja posjeda među članovima porodice.” 4 Današnje stanje na teritoriji opštine je: Opština se graniči sa opštinama Gradačac, Modriča, Orašje i Odžak, a na sjeveru je rijeka Sava i Republika Hrvatska. Do rata 1992-1995. opština se prostirala na 219 km2, a danas na oko 188 km2. Sela Bazik, Domaljevac i Prud te dio sela Grebnice su pripali FbiH. Do 1992. godine na teritoriji opštine je bilo 26 naseljenih mjesta i to: Batkuša, Brvnik, Gajevi, Gornja, Srednja i Donja Slatina, Gornja i Donja Crkvina, Gornji i Donji Hasić, Zasavica, Kornica, Kruškovo polje, Novo Selo, Obudovac, Obudovac II (Branica), Pisari, Srpska Tišina, Hrvatska Tišina, Škarić, Tursinovac, Domaljevac, Prud i grad Bosanski Šamac. 1991. godine opština je imala 32. 960 stanovnika. Grad Bosanski Šamac zahvata 5, 8 kvadratnih kilometara površine.

HIDROGRAFIJA I GEOLOGIJA

„Podzemne vode: geološki substrat ovog područja predstavlja šljunak. Kako je sloj šljunka različite debljine, tako je i nivo podzemnih voda različit. Na uskom dijelu duž obale Bosne i Save, nivo podzemne vode se nalazi na dubini 1-4 m. U centralnom dijelu područja, gdje preovlađuje podzolasti tip zemljišta, nivo podzemne vode se nalazi na dubini 4-12 m. Na pojedinim mjestima, kao stara korita Bosne i Save, sloj zemljišta sa šljunkom je jako tanak ili ga nema, pa podzemna voda direktno izbija na površinu i prelazi u barovito područje. Na većim dubinama se nalazi i arterška voda i to na dubini od 33-40, 44-49, 180 m. Površinske vode: Rijeka Sava, teče pravcem zapad-istok, u nju utiče sva voda područja. Ovdje Sava meandrira odnosno nizvodno od ušća BosneOrašje (sa meandrima) i dio toka uzvodno od ušća Bosne u Savu (prvobitno je ušće Bosne bilo iza Orašja, a sada kod Šamca). Znači ovdje je bilo više ušća. Bosna je na njima akumulirala veliku količinu materijala. Vodostaj varira od vremena otapanja snijega i padavina. Ovdje je Sava plovna i za vrijeme najnižeg vodostaja za riječne brodove. Tokom zime moguće je zaleđivanje Save ali u dijelu prema Orašju, zbog blizine ušća Bosne kod Bosanskog Šamca vrlo rijetko. Dr. ing Hasan Izetbegović „Uslovi i stanje stočarstva u bivšem šamačkom srezu s posebnim osvrtom na konjarstvo i njegovo unapređenje“ rukopis diplomske teme.

4

11

Rijeka Bosna, pravac kretanja je zapad-sjeveroistok. Vodostaj je isti kao kod Save. Korito je uže i krivudavo. Bosna donosi mnogo šljunka kojeg taloži na samom ušću. Taj prvoklasni šljunak služi za građeivinarstvo. Bosna nije plovna. Kad se planirao kanal Dunav-Sava između Vukovara i Šamca planirano je da se izvrši i regulacija toka Bosne od Doboja do Šamca, ali od projekta se nije dalje otišlo. Pored ove dvije rijeke, na prostoru opštine, postoji i mala riječica Tolisa, koja teče najvećim svojim dijelom bivšeg korita Bosne. Ostale vodene površine: Žandrak: predstavlja nekadašnje korito Bosne ispunjeno polutekućom vodom. Dužina mu je 10, 5 km, a širina oko 30 m. Počinje od sela Kladara i ide do blizu Save. Voda u njemu ima mogućnost oticanja putem dva kanala koja su povezana. Prvi je prirodni, dužine 1, 5 km, a zove se „Sredelj“, a drugi se zove „Stružac“ i prokopan je za vrijeme Turaka u dužini oko 1 km. Bara Tišina: je odsječni meander Save dužine oko 3 km i 100 m širine. Povezan je Žandrakom i Savom. Starača: postoje dvije: jedna je na lijevoj strani Bosne blizu ušća, duga je 7 km. Druga je na desnoj strani Bosne i udaljenost joj je od ušća 4 km i skoro potpuno okružuje selo Zasavicu.” 5 I na šamačkoj strani rijeke Bosne postoji rukavac kojeg u narodu zovu „Sokoluša“, jer je krivudao kroz njive koje su bile vlasništvo porodica naseljenih iz Sokola. Pošto je Bosna nekada tekla kroz sam današnji grad i rukavac je izlazio kod stare vage na ulazu iz Modriče i protezao se ispod južnog dijela nasipa. Preko tog rukavca je bio napravljen mostić koji je jasno vidljiv na starom gradskom planu ređenom 1887. godine i uveden u gruntovnicu. „Domaljevačko blato: odsijeca meandre Save u dužini od 6 km, širine oko 150 m. Blato se naziva zato što nije stalno pod vodom, nego samo za vrijeme većeg vodostaja. Ogromnu štetu na ovom području predstavljaju poplave koje mogu biti: poplave na površinama između rijeka i nasipa, poplave na nižim površinama, poplave površina u slivu brdskih voda, poplave na podzolima, opšte poplave. Ove poslednje su najgore, ali izgradnjom nasipa, crpnih stanica, šlajzova (odvoda) njihov uticaj je znatno eliminisan.” 6 Od 1946. godine dosta je urađeno na bosanskoj strani u zaštiti od rijeke Save, izgradjom nasipa, a i na dijelu prema rijeci Bosni je izgrađen nasip. U samom gradu Šamcu su do tada postojali šlajzovi putem kojih su u nenaseljena i nebranjena područja ispuštani viškovi vode da bi se smanjio plimni val i udar na branjena područja. Prvi šlajz se nalazio u Zoricama ispred ušća Bosne, drugi kod stare električne centrale u glavnoj ulici, a treći na južnom dijelu grada na nasipu kod Zurapovića kuće. 5 6

Dr ing Hasan Izetbegović, isto. Dr ing Hasan Izetbegović, isto.

12

„Geološki substrat sačinjava šljunak, pijesak i glina. Najniži sloj sačinjava šljunak, koji vodi porijeklo još iz pliocena. Iznad šljunka se nalazi tanji ili deblji sloj pijeska, a iznad pijeska dolazi sloj diluvijalne gline, čija se debljina kreće od 2 do 10 m. Gdje nema gline sva suvišna voda lako se procjedi kroz sloj šljunka, a ako ima gline ne može se procijediti kroz nepropusnu glinu, nego otiče ili se zadržava u vidu bara. Ta glina je bila osnovni materijal za pokretanje prvih malih ciglana u samom gradu. Na ovom području prisutni su sledeći tipovi tla: 1. Podzoli (pepeljuše-prahulje) prisutan po selima: Hasić, Tišina, Gornja i Donja Slatina, Grebnice. Njive gdje se nalazi podzol narod naziva: Božanuša, Beglučina, Lugovi, Zasjeka, Eginovac itd. 2. Aluvij reliktni (smeđe tlo) u poljima Šamca, Tišine, Hasića i Slatine. Nastao radom rijeka Bosne i Save. 3. Aluvij recentni (naplavci-prudovi) uz tok Bosne i Capital one auto loan application (Prud, Šamac, Grebnice, Slatina) 4. Crnice (barska) – mineralno močvarna tla. Šamac, Tišina, Hasić, Grenice, Slatine nastale su na poplavnom području Save i bivšeg toka Bosne. 5. Polucrnice (barsko – smeđe tlo) Šamac (Duga), Tišina (Kanjikovac), Grebnice, Hasić, Slatina. Ovog tla ima i na smeđim tlima i na prahuljama. Stvoreni su u bivšem toku rijeka.” 7

KLIMA

Područje se karakteriše umjereno kontinentalnim tipom klime. Srednja godišnja temperatura je 11 C. Srednja mjesečna temperatura najtoplijeg mjeseca (jula) je 22 C, a najhladnijeg (januara) oko -0, 5 % srednje godišnjeg minimuma 2 C, a maksimuma 22 C. U ljeti temperature idu maksimalno do 38 pa i 40 C. Najhladnije godišnje doba je zima sa temperaturom maksimalno -35 C. Padavine: Ukupan broj dana sa padavinama iznosi 117, od toga kišnih 94, a snijegom 23. Maksimum u junu (90) a minimum u februaru (40). Najvlažniji su januar, februar, mart, novembar i decembar. Vlažan je oktobar, manje vlažan je: april, maj, juni i septembar. Više suhi su: juli i avgust. Grad: Prosječan broj dana sa gradom godišnje iznosi oko 2. Mraz: Prosječan broj dana sa mrazom godišnje iznosi oko 19. Magla: Prosječan broj dana sa maglom godišnje iznosi oko 24.

7

Isto

13

Vjetrovi: Prosječan broj dana sa vjetrom godišnje iznosi oko 240. Zatišje vlada oko 120 dana. Najzastupljeni je zapadni, sjevero-zapadni i sjeverni vjetar. „Led na rijekama se obično pojavi pri niskim vodostajima i kada se temperatura spusti ispod 1 i 2 stepena. U periodu od 1920. do 1941. Dakle u 21 zimu, u osam od njih, led se na sektoru od Šamca do Orašja, zadržao na rijeci po 75 dana.” 8 Srednja godišnja temperatura vazduha. 1901

1902 1903 1904 1905

1906

1907 1908 1909 1910

11, 4

9, 9

10, 5

10, 2

11, 5 12, 6

10, 8

9, 8

9, 8

11, 9

God. pros. 10, 8

Padavine: Srednja godišnja vrijednost padavina - u milimetrimaPeriod 1901-1910. (bez 1904) 1901

1902

1903

1905

1906

1907

1908

1909

1910

God.

718

539

606

604

1074

678

797

870

902

753

U vremenu od 59 godina bilo je: 11 vlažnih godina ili 18 %, 19 normalnih ili 32%, 21 sušna ili 36%, 8 katastrofalno sušnih 14%. mjeseci

I

II III IV

V

VI VII VIII IX X

Prosjek za 50 g. 59 64 69 74 78 80 50 50

XI XII God.

92 130 59 50 855

(za period 1895-1953). Oblačnost: Decembar, novembar i oktobar su mjeseci sa najvećim brojem oblačnih dana. Vjetrovi: Jačina vjetra je 2, 5-3 po Boforovoj skali i izuzev kada ljeti nastupe lokalne oluje. Najjači vjetrovi su zimi: sjeverni (N), a ljeti južni. Najveći broj dana sa vjetrom u toku godine, imaju proljetni, zatim zimski mjeseci. Najviše su zastupljeni zapadni, zatim sjevero-zapadni i sjeverni, a najmanje istočni i jugo-istočni vjetar. Sjeverni se javlja zimi, hladan je i donosi snijeg. Južni su zimi topliji i donose odjuživanje, a ljeti donosi i pljuskove, istočni su tokom zime hladni i suhi. Pa izazivaju golomrazicu, a u toku ljeta vrući i suhi, zapadni donose kišu.” 9 U Bos. Šamcu 26. juna 1933. godine tuča veličine oraha nije dugo padala, ali je ipak za kratko vrijeme led prekrio sve ulice, tako da je stvorena iluzija zime. Tuča je došla sa sjeverozapadne strane iz smijera Slavonije, Vojna enciklopedija, II izdanje, knj. 8. str 411-414, izdavač Redakcija Vojne enciklopedije, Beograd 1974. 9 Dr ing Hasan Izetbegović, isto. 8

14

gdje je također jako padala. Iza tuče padala je jaka kiša pomiješana na trenutak s tučom. Led je bio takve debljine da se turn of the key book lopatom. Silni snijeg je pao 15. aprila 1913. godine. Velike štete na šljivi. 18. maja udari silna tuča. 24. maja nakon obilnih kiša, poplave rijeke Bosne i Save. 25. -30. juna ponovo poplava koja uništi nanovo zasijana polja. 9. jula ponovo tuča. (Zapis Mate Špionjaka Grebnice). Odžak-B. Šamac 11. maja 1934. U selima oko Odžaka, Bos. Šamca i Modriče, kiša nije pala već dva mjeseca i 25 dana. Temperatura za ovaj dio godine također je vrlo visoka kreće se i do 28. stepeni iznad nule. Njive su uzorane, ali nisu zasijane. Glad prijeti više od 600 porodica samo u šamačkoj opštini. Tek 29. maja 1934. godine pala je kiša.

PRAHISTORIJA Ovaj kraj je arheološki i istoriografski vrlo malo ispitan. Pojava ljudi oko ušća Bosne u Savu, uzrokovana je najviše ćudima ovih rijeka, kao klimom i ostalim prilikama. Rijeke su često mijenjale svoj tok, a potvrda tome su mnoge Starače (i danas oko Šamca su ostale velike zemljišne depresije, baruštine i močvare: Starača, Žandrag, Sokoluša, Tišina i dr.), neki od tih tokova se aktiviraju kada Bosna nadođe. Da je bilo promjene tokova i poplava, ukazuje nam jedan nalaz zemljoradnika iz sela Škarića u bari Žandrak. Oni su našli i na obalu izvukli nekoliko stabala neobično velikih dimenzija, koja su se pod vodom nalazila jedan duži vremenski period. Stabla nisu bila odsječena, nego skupa sa korijenom iščupana i oborena u vodu. Takve vodne, a u vezi s tim i klimatske prilike, pretežno močvarno pa i nezdravo zemljište, nije omogućavalo da se u najstarija vremena ljudski rod nastani u tim krajevima. Severoistočna Bosna, a naročito uži pojas Posavine na području rijeka Bosne, Save i Drine jedan je od najsiromašnijih predela u BiH u pogledu arheoloških i arhitektonskih spomenika. Pa ipak i po raznim nalazima u novija vremena, ovi krajevi bili su naseljeni još u praistorijsko doba. Treba napomenuti da je pri mijenjanju korita rijeke Bosne u slojevima šljunka moguće naći dijelove kostura mamuta, velikog sjevernog jelena i nekih životinja hladne klime. U mlađe kameno doba Posavina nije više pusta i ima svoje prve žitelje. Ljudi pay my cable bill online comcast doba počinju da pripitomljavaju životinje, te vrše selekciju biljnih trava i dobijanje domaće žitarice. „Prilikom iskopavanja zemlje za savski nasip 1924. godine naišlo se na neolitsko naselje kod Donje Majale, ali je ovdje izvršeno samo prikupljanje materijala, dok o sistematskom iskopavanju nema ni govora. Godine 1957. vršena su iskopavanja u Grbači kod Donje Slatine, gdje je nađena ljudska naseobina iz neolita, a slična je otkrivena u Matićima kod 15

Tolise, Varoši kod Koraja, Vitača i Širajkuša u Obudovcu i Branici iz perioda neolita. Utvrđeno je da ova naselja pripadaju istoj kulturi koja je otkrivena u Vinči kod Beograda iz čega se zaključuje da su i nastala širenjem vinčanske skupine preko Save u sjevernu Bosnu. Svi nabrojani lokaliteti imaju izgled manjih kupastih uzvišenja nad okolnim ravnim prostorom. Okružena su i danas pretežno jednim močvarnim pojasom, a prvobitno je taj pojas morao biti još izrazitiji. Na osnovu ovih činjenica lako je rekonstruisati način naseljavanja neolitskih zajednica vinčanske gupe na ovim „telovima“. One su u ravničarskim predjelima tražile suha ostrva na močvarnom tlu, pa podizali svoje kuće na površini zemlje i uređivali prilaze kroz močvarni pojas. Tokom života suha ostrvca su od ruševina i otpadaka dobivala na visini, da bi se na kraju formirala kupasta uzvišenja. Očito je da je izbor ovakvih mjesta bio uslovljen prvenstveno odbrambenim potrebama, atek onda dolaze ekonomski i drugi bank test series online free. Naselje u Matiću je osnovano krajem srednjeg neolita, a ono u Grbači pripada isključivo kasnom periodu života vinčanske grupe. Naselja Donji Klakar kod Bosanskog Broda i Donja Mahala kod Orašja, smjestila su se na samim obalama rijeka, sudeći po ovakvom smeštaju bila su to ribarska naselja.” 10 Postojali su tragovi sojeničkih naselja. To su bile kuće podignute na drvenim stupovima iznad površine vode. Na taj način su se štitile od poplava koje su bile česte. „Od starina u Slatini je svakako najznačajnija „Gradina“ koja se nalazi na mjestu zvanom Okruglić. U narodu je poznata kao Tuzlakovića gradina, jer je ranije bila u vlasništvu Tuzlakovića. Za ovaj lokalitet bila su vezana razna predanja. Pričalo se da je to grad Marije Terezije, da u „Gradini“ ima zlatan razboj za kojim djevojka tka, da se tu nalaze skriveni magacini sa dukatima itd. Pokojni Cvijetin Jovanović zabeležio je predanje „da je to grad Vjetrović Stjepana, gospodara ovog kraja.”Posle Drugog svjetskog rata na „Gradini“ je otkriveno neolitsko naselje. Iskopavanja su vršena 1957. godine pod vođstvom dr Alojzija Benca. Tom prilikom pronađeno je razno praistorijsko oruđe: kamene sjekire od kvarca, nožići od kremena, keramički fragmenti. Dr Benac ovdje razlikuje dve kulturne faze u razvoju života. Jedna koja datira s kraja III milenijuma (oko 2. 000 god. pre Hrista) i drugu nešto docnije.”Gradina“ u Grbači zajedno sa ostalim neolitskim naseljima severne Bosne pripada vinčanskoj kulturi. U Slatini postoje još dve humke – jedna na Trkalištu, a druga u Srednoj Slatini i pravoslavno groblje u Gajevima. U Srednjoj Slatini postoji poveća bara koju narod zove Kraljičino guvno.” 11 Kulturna istorija BiH, Grupa autora. Biblioteka kulturno naslijeđe, V. Masleša Sarajevo, 1966. 11 Iguman Jovan (Nedić) „Selo Slatina kod Bosanskog Šamca i njena okolina“ Beograd, 1990. 10

16

„Lokalitet „Kulište“ neon green victorias secret pink hoodie Kruškovom polju je smješten unutar starog, danas napuštenog rečnog meandra Bosne, oko 10 km daleko od njenog ušća u Savu kod Bosanskog Šamca. Prema površinskim nalazima i topografskoj situaciji prostora, ovdje su uočljivi niski brežuljci veoma zaravnjenih strana na blago zatalasanoj lesnoj gredi danas opkoljenim barom. U 1965. godini izvršeno je manje probno iskopavanje veličine 4 x 8 m. Na prostoru dva istražena bloka u ovom sloju razotkivena je jedna pravougaona kuća. Osnivači naselja su nosioci vinčanske grupe. Na istraženom prostoru pronađena je keramika koja pripada starijoj vinčanskoj kulturi.” 12 Mogućnost da je na ovoj lokaciji vršena razmjena dobara je opravdana.”Na prostor sjeverne Bosne dolazi jedno novo stanovništvo čije je porijeklo iz sjevernih predjela Panonske nizije. Oko 12-tog vijeka stare ere opet je došlo novo stanovništvo. Ovaj talas doseljavanja krajem bronzanog doba stvara drugi horizont naselja na doborskom brijegu. Oko devetog vijeka stare ere počinje upotreba željeza. Krajem četvrtog vijeka stare ere utvrđena naselja na doborskom brijegu osvajaju plemena Kelta ili Gala.” 13 U antičko doba na području Bosanske Posavine živjela su ilirska plemena koja su imala nešto razvijeniju kulturu u odnosu na starosjedioce. Oko 400 godina prije naše ere iliska plemena su bila potisnuta sa ovog područja na jug, od strane Kelta. U polovni automobili italia trst dijelu sjeveroistočne Bosne navodno se zadržava pleme Skor diska.” 14

RIMSKI PERIOD

„Kada su rimski osvajači početkom I v.n.e došli na ove prostore, osnovali su provinciju Panoniju. Rimljani donose tekovine jedne daleko naprednije civilizacije, koju su i sami primili od Grka i sa Istoka. Ovaj kraj je ulazio u rimsku provinciju Panoniju, a po nekim istorijskim podacima dolinom Bosne prolazio je stari karavanski put koji je išao od Monja (brdo između Gradačca i Gračanice) prema Savi.” 15i dalje prema tadašnjim prekosavskim naseljima. Po nekim pretpostavkama na području današnjeg grada Šamca mogao je biti i rimski vojnički logor Ad Basante, pošto je ušće Bosne u Savu bilo strateški važno mjesto. Prilkom izgradnje pruge ŠamacSarajevo 1947. godine i prekopavanja bare Žandrak, pored ostalog nađeno je nekoliko cigala, skoro kvadratnog oblika. Izgleda da se radilo o zidu 12

Arheološki pregled 7, arheološko društvo Jugoslavije Beograd 1965. godine, Branko Belić.”Kulište, Kruškovo polje“ Bos. Šamac“ strana 12. 13 „Modriča sa okolinom u prošlosti“, Modriča 1986. godine 14 Dr Pavo Živković „Brčko i okolina u radničkom pokretu i NOB-u“. Tuzla 1985. godine, grupa autora. 15 „Građa za monografiju“ knjiga I Bos. Šamac, 1970. god.

17

napravljenom od ove cigle, ali niko nije dalje iskopavao. Prema objašnjenju jednog stručnjaka iz Zemljaskog muzeja u Sarajevu ova cigla pripada periodu rimske imperije, a zid ukazuje da se radi o nekoj građevini ili utvrdi iz tog perioda.” 16 Taj vojni logor Ad Basante je bio vjerovatno dio kao i drugi vojni logori četvorouglast i štitio je legiju od iznenadnih napada. Bio je utvrđen šancem, nasipom i bedemom. Tragovi prisustva Rimljana u Posavini otkirveni su na lokalitetu koji se još u rimsko doba zvao Ad Basante, a bio je smješten po svoj prilici u neposrednoj blizini današnjeg sela Donja Mahala.” 17 Koliko je ovaj kraj za Rimljane bio od značaja govori i podatak da su oni tamo izgradili značajnu prometnicu koja je jednim dijelom išla kroz Posavinu. Radi se o cesti Marsonia-Sirmium (o tome postoje oprečna mišljenja), dok jedni smatraju da je ona išla desnom obalom rijeke Save kroz Posavinu, drugi pak iznose mišljenje da je ona išla lijevom, slavonskom stranom. Znatan broj arheoloških lokaliteta i na jednoj i na drugoj strani tokom vremena je stradao zbog erozije rijeke Save.” 18 U muzeju Brodskog Posavlja u Slavonskom Brodu izložena je karta iz rimskog doba na kojoj je na području sadašnjeg Šamca vidljivo naselje Ad Basante.“ 19 U općoj enciklopediji JLZ, izdanje 1977. godine uz odrednicu Dalmacija, data je karta „Dalmacija u doba Rimljana“, na karti je označeno naselje Ad Basante na desnoj obali Bosne pri ušću u Savu. Naselje pripada provinciji „Pannonia“. U članku „Đakovo i đakovština“ objavljenom u Zborniku, Đakovština iz 1976. godine autor Mirko Marković, govoreći o naseljima iz doba Rimljana, navodi: „Na Pentingerovoj tabli Certissa se na nalazi bmo harris business credit card login stanica Ad Basante i Marsonia (Sl. Brod). Lokaciju stanice Ad Basante stavlja Ferdo Šišić na ušću rijeke Bosne u Savu. Pri ovome se Marković poziva na poznatog istoričara F. Šišića i njegovu knjigu „Poviest Hrvata u vrijeme narodnih vladara“ izdate u Zagrebu 1925. godine.” 20 Na rastojanjima 4, 5 km, 7, 5 km, 13, 5 km (prema uslovima zemljišta) nalazile su se poštanske stanice (pošte, mansiones) u kojima se mogla dobiti hrana, prenoćište, zameniti konji i kola. Primerak putne karte (12 lista) kopiran je 1265. god, a čuva se u bečkoj biblioteci (11 lista) pod nazivom „Tabula PEUTINGERIANA.” 21 „Građa za monografiju“ knjiga Payday loans with savings account near me Bos. Šamac, 1974. god. „Kulturna istorija BiH od najstarijih vremena do početka turske vladavine“, Sarajevo, 1966. god. 18 Isto. 19 „Šamačke novine“ br. 18, godina 2. 11. jun. 1986. god. 20 Isto. 21 „Vojna enciklopedija“, II izdanje, knjiga. 8, Beograd 1974. god. 16 17

18

Na karti poslije Marsonije, za koju se vjeruje da je bila na mjestu današnjeg Slavonskog Broda, dolazi stanica Ad Basante. Nažalost izostavljeno je rastojanje u miljama. Poslije Ad Basantea u rastojanju od XX milja je stanica Saldis, čija lokacija može biti na Savi oko Brčkog. Na obali Save u Novom Gradu je lokacija „Gradina“, gdje je također nađeno fragmenata rimske keramike i opeke, a ovdje je moguć prelaz, ustvari gaz preko rijeke na mjestu Bogaz. Na obali Bosne gdje se nalazi veliko rimsko naselje Jošik i Kulište, nalaze se ista keramika i cigla te svjedoče da se otkrilo poslednjih godina pred rat, da bi tu mogla biti jedna trasa druma od ušća Usore u Bosnu, gdje se nalaze ostaci velikog rimskog kastruma iz I v. n. e. „Svi koji su se bavili antičkom topografijom ovih krajeva ili je doticali, osim Tomascheka i A. Mayera, provodili su spomenutu cestu od Siscije sve do Sirmiuma desnom, tj. južnom obalom Save (H. i R. Kiepert u Formae Orbis antiqui, XVII, isti u CIL. Ph. Ballif, Die rom. strassen, koji je preuzeo u taj svoj rad pravac sa karte Kieperta, K. Miiler, Itineraria Romana, itd.) u tome su se oni kako izgleda poveli za autoritetom Kieperta, izuzetak kao što smo rekli prave Tomaschek i A. Mayer, oni na otsjeku koji nas www com chase vode cestu lijevom tj. sjevernom obalom Save. Svi ovi pisci i istraživači provode ovu cestu bazirajući se isključivo na pisanim izvorima i na osnovu špekulativnih razmatranja. Jedino je Baliif pristupio istraživanju rimskih cesta u Bosni na osnovu i isključivo arheoloških fakata. Dio Posavine na bosanskoj strani od Šamca do Brčkog bio je do zadnjih godina posve nepoznat arheolozima, ni u Zemaljskom muzeju nije bilo nalaza iz toga područja (pruski konzul Otto Blau šesdesetih godina prošlog stoljeća, posjetio je Tolisu, raspitivao se za antičke spomenike kod Martina Nedića, ali ništa konkretno nije mogao da sazna). 22 Anketa, što sam je bio poduzeo među učiteljima dala mi je (u zajednici sa dr A. Bencom i kustosom B. Čovićem) da obiđem taj rejon. Bio sam uvjeren da ću naći ovu rimsku cestu u pravcu sjeverozapad (Bos. Šamac) ali na moje iznenađenje, nikakvih tragova te ceste nisam našao. Štaviše, nije se našlo nikakvih tragova antičke tj. rimske kulture. Ispostavilo se da su oni mnogobrojni ostaci, koji su bili prijavljeni poslije rata, ustvari ostaci predhistorijskih naseobina. Prema dr A. Bencu, koji je napravio sondažna kopanja, oni „telovi“ su ostaci neolitiskih naseobina. Jedino mjesto gdje su se našli ostaci iz rimskog perioda, bio je lokalitet „Manželjski grad“ na tzv. Bosutskom burumu-prema sjeveru od Donje Mahale. Pošlo mi je za rukom da pregledam avionske snimke tog vodoplavnog područja od Šamca do Brčkog. Tragovi stare kulutre vidjeli su se samo oko samog Šamca, kod ušća Bosne i nešto (malo) južnije od Orašja duž Save i na lijevoj obali Save. Ostali teren između Šamca i Brčkog bio je prazan, nikakvih tragova rimske ceste. Prema tome, rimska cesta nije 22

Oto Blau „Reisen in Bosnien und der Herzegowina, Berlin 1877. god.

19

prolazila ovim predjelom. Bosanska Posavina u ovom dijelu puna je „bara“, „starača“, „struga“, „buruma“ itd. Istraživači koji vode cestu desnom obalom, lokaliziraju ovu stanicu na prelazu rijeke Bosne (Ad Basante = „kod Bosne“) u Bos. Šamcu ili malo južnije. Vulić se trudi da lingvistički izjednači antičko Basante sa sadašnjim Bosna, iako sam pritom opaža izvjesne poteškoće. Sadašnji slovenski naziv Bosut odgovara antičkom Basant. U staro doba (kao inače i sada) jedna ista rijeka mogla je da nosi i dva imena, napr. nije isključeno da i sadašnji Bosut nije mogao u antičko vrijeme da nosi ova imena. Na ušću Bosne ima lokalitet koji se sada zove Bosut, a i u Srbiji ima dva Bosuta. Na ilirskom je taj Basant bio neki opšti pojam.” 23 „Terenska istraživanja ceste i njenih južnih priključaka obavio sam u vremenu između 1975. i 1982. god. Kao i Ballif i Patsch odnosno H. Kiepert Ad Basante smještaju u Bos. Šamac, što je po Sergejevskom napisano „na osnovu špekulativnih razmatranja“. Prvi je područje na bosanskoj strani između Bos. Šamca i Brčkog, kuda cestu vode Ballif i Patsch (GZM 1902, 407), pa Miller, obišao i in natura pregledao D. Sergejevski, ali na tom pravcu nije našao ni ostataka rimskih naselja, ni tragova ceste, pa je trasu ovog puta prebacio na lijevu (slavonsku) obalu Save i lokaciju starnice Ad Basante predložio „kod prelaza preko Bosuta i to blizu savske obale“. Iz navedenih geoloških i hidrigrafskih razloga C. Miller (i brojni drugi istraživači) cestu je vodio kroz Bosansku Posavinu, a Ad Basante lokalizirao u Bos. Šamac. Stanica je od Sirmiuma udaljena oko 83 km, ali na odsjeku Bos. ŠamacBrčko nema tragova antičke kulture (osim nešto oko samog Šamca i kod Orašja). Kod Slavonskog Šamca se u srednjem vijeku nalazio jedan od najznačajnih prijelaza Save tzv. Mihaljevački brod, na kojem je 1692. godine na mjestu nestale Mihaljevice, kapetan Lukač dao iskopati šančeve, oko kojih se razvilo naselje Lukačev Šamac, današnji Slavonski Šamac. I danas je u Šamcu jedan od značajnijih prijelaza Save, a tako je očito bilo i u vrijeme antike i davno prije toga. Tu u blizini kod ruševina sredenjovjekovnog grada Kostromana između Šamca i Babine Grede bio je rimski priključni put na cestu. Svi putovi od Županje prema zapadu vode u Slavonski Šamac. Sama pojava rimskog utvrđenja (Castrum romanum) indicira cestu. Kostroman, mađ. Kozthormanzenthdynes = Kostroman svetog Dionizija (1506. god.) nalazio se na tzv. šamačkom drumu, koji je povezivao Slavonski Šamac i Babinu Gredu. Ruševine su mu se donedavno vidjele na rudinama „Ogradi“, u hataru sela Kruševice, nešto južnije citibank government travel card website login Babine Grede. 23

„Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, Nova serija, 1958.sveska XIII Dimitrije Sergejevski „Ad Basante“, strana 261-265.

20

Sa tri strane bio je zaštićen potokom Dubočicom koji otiče iz bare Vir i ulijeva se u Savu. Konture grada se međutim još uvijek uočavaju po relativno dubokim opkopima (podatak iz 1968. god.). Na ruševinama rimskog kaštela izgradiće će (mnogo kasnije) Gorjanski manju utvrdu za zaštitu „Broda“ (skele) kod Mihaljevice (Sl. Šamac) na Savi. Ad Basante = „kod Bosuta“ ili još tačnije u žargonu „na šlajzu“. Sva ova istraživanja našla su svoju potvrdu u spisu „Uspomenica na obću pučku učionicu u Babinoj Gredi“ koju je 1881. godine sastavio Petar Golubović. Iz ovog spisa se vidi da je ta stara komunkacija pobuđivala interes i prije stotinu godina.” 24 U drugoj polovni IV stoljeća u Panoniju nadiru Goti. U posljednoj četvrtini IV i na samom početku V stoljeća iz Panonije su ih potisli Huni, da bi krajem V i početkom VI stoljeća došli Slaveni. „Tokom srednjeg veka je ovaj stari drum bio zapušten i zaboravljen, a kameni materijal sa njega raznošen i korišćen u druge svrhe i potrebe. U vreme turske okupacije više su korišćeni za komuniciranje prelazi reke Save kod Bosanskog Broda i Dubočca. Ipak je u 16. veku bio poznat i prelaz preko Save kod ušća Bosne, pa se u nekim izvorima spominje kao tip prelaza reke sa skelom.” 25

BOSANSKA SREDNJOVJEKOVNA DRŽAVA „Predjeli BiH, a time i Bosanske Posavine, zaposjednuti su od srpskih i hrvatskih plemena u doba vizantijskog cara Iraklija (610-641. g) sredinom X vijeka, prema istoričaru Konstantinu Porfirogenetu, Bosna je bila sastavni dio Srbije koja je sa Hrvatskom graničila na rijeci Cetini. Za vrijeme kneza Časlava ona je u sastavu Raške, a od 960. god izdvaja se kao samostalna cjelina. Izvjesno vrijeme bila je u vlasti makedonskog cara Samuila da bi nakon 1018. god ponovo došla pod vlasti Vizantije. U doba najvećeg hrvatskog kralja iz narodne dinastije Petra Krešimira IV, oko 1070. god Hrvatska je dosezala do Drine. Bosanska Posavina je bila u sastavu države bana Kulina, a 928. god je potpala pod hravstkog kralja Tomislava. Zatim je osvajaju Ugari, Turci, pa Matija Korvin. Turski popisi iz 1533. god i 1548. god pominju merzu Nenavište polje. Vlaški knez Mišić, prema popisu iz 1533. god upisan je kao posjednik merze Dvorske kod tvrđave Gradačac. Prema turskom popisu iz 1548. god i tada je na području sadašnje opštine Šamac postojalo pet slijedećih sela: Crkvica ili Križevac (Crkvina), Slatina, Hasići (Hasić), Domanovci (Domaljevac) i Ogudovac (Obudovac) sa 24

Ivo Bojanovski „Prilozi za topografiju rimskih i predrimskih komunikacija i naselja u rimskoj provinciji Dalmaciji“. ANiUBiH, Godišnjak knjiga XXII Centar za Balkanološka ispitivanja knjiga 20. Sarajevo 1984. god. 25 how to play heritage for the future novine“br. 42. god. III 20. maj 1987.

21

Orlovim poljem. Prema turskom popisu 1711. god pomenuta su sledeća sela: Obudovac, Domaljevac, Slatina, Brvnik i Kruškova bara (Kruškovo polje). Na jednoj autrougarskoj karti iz 1718. god nalaze se sledeća sela: Domaljevac, Jurin Brod (Jurina skela), Hasić, Škarić, Crkvina, Obudovac i Slatina. Jurin brod je mjesto koje se nalazilo na prostoru današnjih Grebnica ili Tišine. Domaljevac, Jurin Brod i Škarić su bili od 1718. do 1739. god u sastavu Austrije. U Domaljevcu su 1739. god bile samo dvije kuće. U popisu katoličkog stanovništva izvršenog prilikom vizitacije biskupa Pave Dragičevića 1743. gdo uopšte se ne pominje Domaljevac. Saznaje se iz tog popisa da je tada jedino naselje sa područja opštine Šmaca, u kome je živjelo katoličko stanovništvo Slatina. To je period kada na ovo područje relativno dugo migriraju pravoslavni stanovnici iz starog Vlaha, Polimlja, Gornjeg Podrinja, Hercegovine, Crne Gore i Sedmoro brda.” 26 „Franački letopisac Ajntard opisujući rat između Ljudevita Posavskog i Franaka kaže da se Ljudevit sklonio u Bosnu kod Srba (početkom IX vijeka). To je prvi podatak o slavenskom življu u Bosni.” 27 Područje šamačke opštine ulazilo je u sastav župe Nenavište koja se prostirala na području današnjih opština: Modriča, Gradačac, Bos. Šamac, Orašje. Najveći dio Nenavišta, još new small homes for sale near me XIII stoljeća, bio je podijeljen na vlastelinstva. Tokom prve polovine XII stoljeća u spomenutoj župi se već mogu primjetiti oformljeni vlastelinski posjedi pod nazivom Tumicha 28 i Tolisa. I jedan i drugi bili su vlasništvo sinova i rodbine bana Borića. Najveći dio posjeda u ovom kraju ulazio je u sastav vlastelinstva „Bosanske biskupije“ utemeljene donacijom hercega Kolomana. Nešto kasnije ono je prošireno novim darovnicama bosankog bana Mateja Ninoslava, potom Ugarskog kralja Bele IV, te bana Prijezde i Tvrtka I Kotromanovića. Ugarski kralj Bela IV izdao je 1244. godine povelju bosanskoj biskupiji, po kojoj joj daruje neke posjede u sjevernoj Bosni (u Posavini). Riječ je o posjedu pod nazivom „Terra Tolys“. Radi se o teritoriji u kome se spominju rijeka, naselje i kraj pod imenom Tolisa. U sastav bosanske banovine nalazio se ovaj kraj i u doba vladavine bana Kulina. Župa Nenavište spominje se samo 1323. godine i u njoj sela Jakeš i Modriča, koja rastavlja rijeka Bosna, dok se istoimena nahija prvi put spominje 1548. godine. Zapremajući samo područje na desnoj obali Bosne pod imenom Nenavište ova nahija se spominje i kasnije sve do XIX. vijeka. U njoj se spominju naselja: Tolisa, Domanovac, Križanac, Slatina, Orahovina, Milutin selište, Koprivna, Polje Nenavište, Brestovo polje i Modriča. Nahija Gračac ili Nenavište, na mjestu današnjeg Gradačca postojala je u srednjem vijeku tvrđava (grad) koji se zvao Gračac. „Posavski čvor opstanka“ Šamac-B. Luka-Beograd, 2002. „Brčko srez i grad“, The american national bank of texas locations. 1939. štampa Drag. Gregorić Beograd. 28 Nije isključeno da se radi o posjedu pod mnogo poznatijem imenom Dubimka. 26 27

22

U povelji bana Stefana Kotromanića daruje se u Nenavištu (župi) sela Jakeš, Modrič i danas nepoznat Volović. Poznato je da su imenice sa završetkom „šte“, „šće“ staroslavenskog porijekla. Izgleda da toponim ima značenje: (utvrđenje) NE-NA – (visokom) VIŠJE (mjesto, položaj u prostoru), odnosno NE-NA-VIŠJE- NENAVIŠTE. Naši krajevi u to doba su bili dugo vremena poprište teških borbi koje su vođene protiv Mađara koji su ovuda nadirali u Bosnu. Istaknutu ulogu vjerovatno je igrao i grad koji se po nekim pretpostavkama nalazio na mjestu nekadašnjeg Ad Basantea, a to je morao biti srednjovjekovni bosanski i kasnije utvrđeni mađarski grad. Većina Bosanaca odbacila je dogme Rima i Carigrada, pošto su pripadali bosanskoj crkvi, koja je bila pod uticajem gnostičkog i neomahinejskog učenja koje je došlo sa Istoka. Križarski ratovi koje su poduzimali ugarski kraljevi protiv heretika u Bosni išli su ovim krajem, dolinom rijeke Bosne. 1319. godine jedan dio Bosne poznat kao Usora bio je pod vlašću Ugarske kojim je upravljao ban Henrih Gisingovac. Međutim za vrijeme Tvrtka I Kotromanića ovaj kraj pripada Bosni. Ugarski kralj je 1407. godine na obali rijeke Save pravio utvrđenja građena od ušća Bosne u Savu, pa uzvodno njome koji su mu trebali poslužiti kao sigurno zaleđe prilikom napada u unutrašnjost. Jedano od tih utvrđenja nosi naziv „ARKY“ u kome je 1407. godine dograđena kula za osmatranje. Neposredno pred napad na Bosnu u njemu je boravio i sam ugarski kralj Sigismund Luksemburški. Sigismund je 1394. godine opsjedao ove krajeve, prvi put potukao vojsku braće Horvat, njih zarobio i zapalio Dobor grad. Ponovo zaposjeda Bosnu 1408. godine, kada je zarobio mladog bosanskog kralja Tvrtka II, a bosansku vlastelu, njih oko 200, doveo u Dobor i odrubio im glave, a tijela im bacio u Bosnu. Stjepan Tomaš u ovom kraju boravi 1457. godine (u Doboru), gdje je primio papskog legata, koji je bio ostao da pokrene ideju organizovanja križarske vojne protiv Turaka. Iste godine boravili su Turci na desnoj obali rijeke Save, gdje su otpočeli izgradnju većeg broja lađa s kojim su želili napasti ugarsku vojsku. „Međutim izuzetno je zanimljivo ime jedne velike močvare nedaleko od lokaliteta Kulište u Kruškovom polju koja nosi naziv Tišina. Susjedno selo i danas nosi to ime, a u turskom defteru iz 16. vijeka je zabilježeno kao Tišnica-Dišnica. U pisanim izvorima jedna tvrđava srednjeg vijeka zabilježena je 1426. godine kao Tišnica, s tim što njena lokacija na terenu nije određena.” 29 Inače Nenavište sa Modričom knez Grgur Stjepanić dobio je još 1323. godine od bosanskog bana Stjepana II Kotromanića zajedno sa selima 29

„Modriča sa okolinom u prišlosti“, isto.

23

Čečava, Hrastuš, Jakeš, Volović i Modrič. Iz povelje ugarskog kralja Bele IV izdane 12. jula 1244. godine vidi se da je granična zemlja darovanih posjeda na jednom dijelu zapadne strane bila Tolisa „tum possessiones in vozora, datas ecclesiae a Ninoslavo bano, quarum messunt: fluvius Tolycha et Sava, walmart la plata pharmacy hours Modricha, ubi cadit in Bosnam.” 30 Kontrolu na ovim krajevima imali su na početku 14 vijeka StjepanićiHrvatinići. Šubići u ovom kraju drže prevlast do 1322. godine kad je Usora odmah došla pod vlast Stjepana II Kotromanića, koji je granice Bosne proširio na sjever do Save. Pojavljuje se hrvatska velikaška porodica Horvati koji su napravili Dobor. Oni su se borili sa Žigmundom, ali i sa Turcima. Horvati su ratovali sa Ugarima i za vrijeme kralja Dabiše. 1394. godine Žigmund nadire u Bosnu i sukobljava se sa Horvatima tj. Horvati upućuju kneza Berislava da upozori Dabišu sa Ugarskim planovima. Dabiša ne dolazi u pomoć Horvatima. Oni bježe, ali ih hvataju, a kralj Dabiša se pokorava ugarskom kralju u Doboru. Tvrtko II je 1408. godine pružio otpor, Žigmund ponovo dolazi u Bosnu sa namjerom da vrati na tron kralja Ostoju. Žigmund je pobijedio Bosance, ali su zarobljavanje izbjegli Tvrtko i najistaknutiji velikaši Hrvoje Vukčić, Sandalj Hranić i Pavle Radenović. Hrvoje se za pomoć obraća Turcima koji su se odazvali molbama i 1414. godine provalili u Bosnu. Žigmund 1415. godine planira da istjera Turke iz Bosne i napadne Hrvoja. Vodile su se ljute borbe, ali uz pomoć Hrvoja Turci pobeđuju, zarobljene su sve vojskovođe Ugarske. Ovom bitkom Bosna je definitivno za Žigmunda bila izgubljena i mora da se sjećao onog dubrovačkog savjeta: „Bolje ti je sa Bosnom biti u miru.”Od tada njegova noga nije prešla Savu, propala mu je želja da se okruni za kralja Bosne iako je imao titulu i njemačkog i rimskog cara.” 31 Turci su odatle počeli da ugrožavaju Ugarsku, a na bosanskom tronu poslije Tvrtka dolazi Stjepan Tomaš. Nakon smrti Stjepana Tomaša njega naslijeđuje sin Stjepan Tomašević. Stari kralj je završio pod nejasnim okolnostima. Kod savremenika je bila javna tajna da je bio žrtva svoga sina, koji ga je ubio po nagovoru strica Radivoja Ostojića. Kasnije se pisalo da se u ovu smrt umiješao sultan Mehmed i ugarski kralj Matija Korvin od koga je potekla ideja o ubistvu.” 32 Približavanje novog bosanskog kralja Ugarskoj dalo je povoda Turcima da konačno i definitvno pokore Bosnu 1463. godine. Papinski legat izmirio je Stjepana Tomaševića i Ugarsku, tako da se kralj osigurao sa sjevera. Sultan je provalio u Bosnu u „kraljevu zemlju“ i krenuo u potjeru za 30

Fermendžin „Acta Bosnae“. „Značenja“ god. II br. 2, Doboj 1983. 32 „Značenja“ god. V br. 12. Doboj 1986. 31

24

kraljem, koji je u međuvremenu pobjegao u Jajce. Sultan je razdijelio svoju vojsku i poslao je na zauzimanje ostalih krajeva kraljevine. Dio vojske zadržao je na sjeveru uz Savu sa zadatkom da spriječi ugarskog kralja Matiju Korvina da pritekne u pomoć Bosancima. U ovoj posljednjoj epizodi bosanskog kraljevstva Šamac (koga inače poznati ljetopisac Ivan Frano Jukić navodi kao”raštelu tj. sastanak na međi“ i mjesto koga doslovno naziva Lukačev Šamac i mjesto gdje Bosna posle 34 sahata svoga tečeja utiče u What does bb cream and cc cream mean 33) je odigrao ključnu ulogu, ali niko od istoričara se nije zanimao tim pitanjem izuzev Ivana Frane Jukića. On navodi u svojoj već pomenutoj knjizi slijedeće: „Sin i ubojica svog otca, nastupi godine 1460. na prestolje. Očitovavši se, da je svog otca ubijo, mnogi se plemići od njega odvratiše. Katarina pozove svog prijatelja Mehmeda II, da osveti smert njezinog čovika. Car dodje u Bosnu, nju porobi i popali i jednu tverdju Šamac načini na ustju Bosne u Savu, i svoju posadu metne i kraljeve neprijatelje u nju stane vabiti. Kralj videći se u tiesnacu, ponudi mu danak od 25. 000 dukatah svake godine platjati, stim načinom uklone se i Turci i Katarina iz Bosne.” 34 Istovremeno je kralj pregovarao sa papom i ugarskim kraljem o otporu Turcima.”te odbi da plati danak. Car Mehmed razumivši od svog poslanika, da je kralj Stiepan, ne samo zanikao danak, već i tverdju njegovu na ustim Bosne u Savu, Šamac osvojio, razvalio i vojnike zarobio, glavom podje na Bosnu, povedavši sa sobom 150. 000 samih konjanikah, osim nebrojenih piešakah, mieseca lipnja 14. godine 1463.” 35 Beglerbeg Mahmud-paša Usaa atm locations in columbus ga zarobi kralja u Ključu, preda ga sultanu, te mu bi odrubita glava. Također i Salim Ćerić u svome djelu „Muslimani srpskohrvatskog jezika“ Svjetlost, Sarajevo 1968. godine kaže: „Neposredno pred bitku pod Jajcem, turski feudalci su držali Nevesinje, Gacko, Sarajevo, Podrinje, Pljevlja, Čajniče, Višegrad, Zvornik, Srebrenicu i Šamac.” Mještani Kruškova Polja su isticali da na tom lokalitetu („Kulišta“ nap. aut.), u zemlji, postoje ostaci neke kule po kojoj je Kulište i dobilo ime. U izvorima se spominjao i grad Tišnica, interesantno je da blizu bara Tišina i istoimeno selo koje se spominje u turskom defteru kao Tišnica-Dišnica Čuveni istoričar Ljudevit Talloczy spominje u darovnici bana Tvrtka „villa Elye“ i posjed Jelšavicu kod Dubnice. Nalazio se pri ušću Bosne. Na lokalitetu ušća Bosne u Savu spominje se i izvjesna Rastovačka ada.”šest sati hoda od Županje. Vjerovatno ada na ušću Bosne u Savu, blizu 33

Ivan Frano Jukić”Zemljopis i poviestnica Bosne” u Zagrebu 1851. god u štampariji Ljudevita Gaja. 34 Vidi knjigu kralja Matijaša od god. 1462. na Pia II pod br. XXVI i na kardinala od sv. Angela god. 1462. pod br. XXVIII Epistolae Mathiae Corvini reg. ung. Tirnaviae 1746. 35 Ivan Frano Jukić, isto.

25

Bosanskog Šamca ili ona koja se nalazi nešto ispod Slavonskog Šamca Rastovicza tj. Hrastovicz.” 36

TURSKI PERIOD Ostaje nedovoljno jasno šta je bilo sa Posavinom u ovom nasrtaju Turaka. Neki izvori svojim sadržajem upućuju na zaključak da su i ovi krajevi tada pali pod tursku vlast, a nešto kasnije izvještaji govore suprotno jer već 1464. godine oni su ponovo pod kontrolom Ugarske. Tek pred sam kraj XV stoljeća ovim krajevima gospodare Berislavići. Uz imena članova ovog roda stajala je i titula „comes perepetuss Dobor“. Poslije Mohačke bitke 1526. godine ovaj kraj je odolijevao turskim napadima i ostao u rukama kršćana i to još punih 10 godina nakon ove ugarske katastrofe. Stjepan Berislavić zajedno sa drugim slavonskim velikašima, stajao je na strani Ivana Zapolje. Nešto kasnije je pristupio i pretendentu Ferdinandu Habsburškom u čijoj službi je otimao Turcima gradove po Slavoniji i Posavini. Berislavići su držali Dobor do 1536. godine kada ga zajedno sa ostalim svojim posjedima južno od Save moraju predati Turcima na upravu. Te godine su Turci svoje granice pomakli do rijeke Save, pa su i ovi krajevi dospjeli pod njihovu vlast. Padom Ugarske 1512. godine Posavina je sačinjavala Srebreničku banovinu. Ovi krajevi su bili u okviru Zvorničkog sandžaka, u nahiji Nenavište (sa sjedištem u Gradačcu), ime nahije je bilo isto kao i srednjovjekovne župe. Zvornički sandžak je bio u sastavu Rumelijskog ejaleata da bi onda dopao Budimskom, a od 1580. godine Bosanskom. Nenavište je bilo dugo vremena slabo naseljeno radi najezdi Osmanlija. Osmanlije su tokom Bečkog rata nekoliko puta pokušavali potisnuti snage ujedinjenih hrišćanskih država ali je pobjeda Austrijanaca pod vođstvom princa Eugena Savojskog u bici kod Sente 1697. godine označila kraj ovim turskim nastojanjima. Te 1697. godine Savojski je predvodio vojsku koja je prodrla iglesia de san jose obrero en winnetka ca Bosnu i došla do Sarajeva, a već 1. 11. Eugen je bio u Osijeku. U novom ratu (1716-1718) koji je Austrija vodila protiv Osmanlija, kao saveznik Venecije, ovo područje bank of america software internship našlo u zoni vojnih operacija. Austrijski pukovnik Petraš 20. 11. 1716. godine krenuo je uz rijeku Bosnu u namjeri da razori sva utvrđenja u ovom području. Nakon slabog otpora osvojio je „mirolam-Chodschak“ (Odžak) u kome je ostavio jedno odjeljenje kao posadu, namjeravajući da ga razori u povratku. Zauzeo je i Doboj, Gračanicu. Pokušao je osvojiti Doboj ali bez uspjeha. Vojska se povukla u Brod.

36

Ešref Kovačević „Granice bosanskog pašaluka“, Svjetlost, Sarajevo. 1973.

26

Požarevačkim mirom Austrija je 1718. godine dobila teritorijalno proširenje koje je morala vratiti Osmanskom carstvu nakon rata (1737-39). Do pokreta stanovništva ponovo će i poslednji put doći 1718. godine kada je Austrija osvojila Bosansku Posavinu. Vlast je vjerujući da će osvojeno područje za stalno ostati u sastavu Monarhije, forsirala preseljavanje na desnu obalu Save gdje je bilo dosta napuštenih prostora. Neki rodovi iz Županje, Bošnjaka, Štitara i Babine Grede zaista su prešli u Bosansku Posavinu, ali već 1739. godine Austrija gubi uski pojas, a stanovnici se vraćaju nazad. Turcima je ovo područje oduvijek bilo važno o tome svjedoči i ovaj podatak.”U proljeće 1536. godine Husrevbegova vojska je prešla Savu kod Jaruga i Mihaljevačkog broda (kod Babine Grede) i osvojila babogredskužupanjsku Posavinu.” 37 Nenavište 1533. godine pripada kadiluku Zvornik, a 1633. godine pripada kadiluku Gračanica. „Omer paša Latas uvodi podjelu na kajmakamluke (okružja) i mudirluke (srezove). Naši prostori pripadaju zvorničkom kajmakamluku. Po Ustavnom zakonu od 1865. godine Zvornički sandžak se dijeli na kaze i tako ostaje do 1878. godine.” 38 Ludvig Badenski 1655-1707 austrijski feldmaršal koji se ubrajao među najveće vojskovođe svog vremena 1688. godine kao komandant samostalnog korpusa u sadejstvu sa hrvatskim trupama, uspješno je čistio Posavinu od Turaka, te porazio Turke kod Dervente, osvojio Brčko, Šabac i Zvornik. Uz pomoć hrvatskih četa pod grofom Adamom Zrinskim, te 1688. godine osvojio je Ilok, te krenuo preko Đakova i Požege na Brod, a onda na Kostajnicu. Potom je krenuo Bosanskom Posavinom i osvojio je cijelu. Austrijske trupe su 1716. godine prodrle u Bosnu, zauzele Brod, Dubočac, Kobaš i Gradišku. Razorile turske odbrane kod Dervente, Brčko i Bijeljinu. Požarevačkim mirom 1718. godine, Austrija je dobila Srem, Banat, 5 okruga u Maloj Vlaškoj i 6 okruga u sjevernoj Srbiji. U Bosanskoj Posavini ustupljen joj je uži pojas koji je prikazan na karti „carta von dem Theil Bosnien in 1718. g“ čiji su autori vojni inžinjeri Heise i Berndt gdje se vidi obilježen pojas i naselja: Obudovište, Ubnovište, Asoje (Hasić nap. aut.), Domalievatz, Jurinbrodt, Scar (Škarić nap. aut.). U ovom periodu 1725. godine prvi put se spominje naziv Lukačev Šamac, što je prvi pomen ovog mjesta. Tim Požarevačkim mirom 1718. godine Posavina je potpala pod Austriju jer je „vojvoda cesarski Petraš osvojio Dobor, Hodžak i još niekoje manje tverdje kraj Save, dodje pod Zvornik, gdje bi Petraš ranien u koljeno.

37 38

„Značenja“ br. 33-34, god. X 1979. Hazim Šabanović „Bosanski pašaluk“, Svjetlost, Sarajevo II izd. 1982.

27

Nijemci svoju medju u Bosnu prenesu preko Save na 1 njemačku milju – 2 sata – a njegdje i šire.” 39 Ta granica je bila 6-10 km od rijeke Save na bosanskoj strani. Po odredbama Beogradskog mira 1739. godine cijeli ovaj kraj je potpao does turbotax offer a prepaid card Tursku. Lukačav Šamac je ime dobio po šančevima koje su austrijski vojnici kopali po naredbi kapetana Lukača. U Lukačevom Šamcu kao oficir je službovao i poznati slavonski pisac i pjesnik Antun Matija Relković 40 Agrarni odonosi u našim zemljama pod turskom vlašću karakterišu se u početku uspostavom klasičnog feudalnog turskog sistema (timarski sistem). Proces pak čiflučenja predstavlja specifičan vid izvlašćivanja seljaka i stvaranja velikih posjeda u rukama veleposjedničke klase. Nemogućnost ovakvog načina eksploatacije uočili su sultani, te je sultan Abdul Medžid II 1839. godine proglasio Tanzimat Hatišerifom od Gilhane. Tada su formalno ukinute sve klasične feudalne ustanove u državi. Potom je donešen Ramazanski zakon, te Saferska naredba 1859. godine. O Posavini sa kraja XVIII vijeka govori i zapis o putovanju austrijskih agenata ovim dijelom Bosne. „Zastavnik Božič je opis dao 1785. godine početkom septembra. Božić je obilazio Posavinu i Bosnu u Derventi i Modriči, a 29. 12. već je bio u Beču. On je te 1785. godine bio zastavnik brodske regimente, a 1797. godine već je major u Gospiću. Održavao je dobre veze sa biskupom Okićem (OkićAugustin, bosanski biskup). „Skar 3 4/8 st. Durch das kristliche Dorfl Domaljevo von 5-6 hausern, das in von Gebusch unterbrochenen Feldern nahe an den bey 80-100 breiten, tiefen, sumpfigen Graben Tishina liegt. An solchen fuhret der Weeg an der Sudostseite bald nahe bald entfernter an den Dorfern Drexicza, und Tishina nordwarts vorbey, und endlich in von Gebusch unterbrochenen feldern nach Skar so etwas zerstreuet am bach Xendrag lieget. Garevo 2 4/8 st. einem kristlichen Dorf von etwa 20 Hausern. durch die kristlichen Dorfer Krushkopolje und Miljashevcze. zatim se spominje turkishen marktfleken Odschak. .” 41 „Austrija da bi se zaštitila od Turaka, organizuje Vojnu Krajinu, na granici na Savi. Stanje na granici se mijenjalo i poslije i sve do 1878. godine. Granični nadzor je obavljan iz čardaka koji su u XVIII i XIX stoljeću Ivan Frano Jukić, isto. (1732-1798) natporučnik Antun Matija Relković (Reljković) spominje se u rujnu 1764. godine u Sikirevcima, poslije u Lukačevom Šamcu gdje je završio svoje djelo „Slavonska i Nimačka gramatika“Pisao je poučna djela u cilju prosvjećivanja slavonskog sela, prevodio Ezopove basne, Fedrove i Pilpajeve basne. Djela: „Satir iliti divlji čovik“, „Nova slavonska i nimačka gramatika“, „Slavonske libarice“ – „Mala enciklopedija Prosveta“, II izdanje. 2. Prosveta, Beograd 1969. 41 Hamdija Kreševljaković i Hamdija Kapidžić „Vojno-geografski opis Bosne pred Dubički rat od 1785. godine“, Sarajevo 1957. godine. Naučno društvo NR BiH. 39 40

28

podignuti duž čitave austrijsko-turske granice. Oni su bili vojni objekti ali i sanitarani kordon spriječavanju kuge i ostalih bolesti. Bili su 3 metra nad zemljom. Na taj način su bili zaštićeni od poplava. Turci su na svojoj strani također imali graničnu skelu i čardake.” 42 O svim ovim čardacima je pisao Gustav Bodenstein „Povijest naselja u Posavini 1718-1739,” Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu 1907. godine. „U popisu čardaka od Jasenovca do Zemuna spominju se: Cz. Bosna - Czart. Brud – Cz. SAMACZ 43. Kompanije Brodske regimente bile su u: Podvinju, Trnjanima, Garčinu, Andrijevcima, Sikirevcima, Babinoj Gredi, Ivankovu, Cerni, Vinkovcima, Nijemcima i Drenovcima. Ovi čardaci koji se spominju označavaju i današnja mjesta: Bosna (ušće Bosne – koje se nalazilo zapadno od sela Pruda), Brud = Prud (selo u šamačkoj opštini kod ušća), Samacz = Šamac.”. „Duž Save su izgrađena brojna naselja nasuprot turskim karaulama i čardacima na desnoj obali (sadašnja dvojna naselja). Nastaju gradovi i naselja: Kostajnica, Dubica, Jasenovac, Stara Gradiška, Davor, Brod, Šamac. Na mjestu vojničkih središta razvila su se uz Savu veća naselja: (već pomenuta). Ova naselja imaju uvijek u nazivu riječ bosanski, jer je na protivnoj obali rijeke bilo korespodentno naselje, većinom s nazivom hrvatski. Tako su nastala dvojna naselja.” 44 Turski trgovac Gavro Krivoguz, koji se nalazio u Šamcu 17. oktobra 1787. godine, povremeno je dostavljao izvještaje gradačačkom kapetanu. A podatak bank of america insurance claims department phone number 15. jula 1788. godine kaže da je bosanska vojska 10. i 11. jula pokušala upad u Austriju, preko Save kod Šamca. Vojsku od 1. 400-1. 500 ljudi predvodio je gradačački kapetan. „Gradovi su Bosne opustošeni ratovima, haranjima, paležima. Osim toga većina njih su sada varošice i utvrđenja opskurnog imena. Napr. AIKIUM – blizu sastavaka Save i Bosne“. Ovaj grad i tvrđavu spominje Fra Filip Lastrić u svojim prilozima talijanskog isusovca Danijela Farlatija u pisanju djela „Illyricum sacrum“-Sveti Ilija, „Illyrici sacri“Tomus tertius auctore Daniele Farlato, s. i. Venetiis 1765.” 45 Šamac je u to doba ostao zabilježen i po tome da je bosanska vojska pokušala upad preko Save kod Šamca 10. i 11. jula 1788. godine. Vojsku od 1. 400 do 1. 500 ljudi predvodio je gradačački kapetan, pa se zametnula bitka koja je trajala od četiri sata ujutro, do tri sata popodne. Na osmanskoj strani je po austrijskim izvorima bilo ubijeno 30 ljudi,” a ranjenima se ni broj nije znao.”, ovim upadom se pljačkala krupna stoka i konji. „Županjski zbornik“, muzej Županje 1981. br. 7 mr Marko Babić. Riječ Samacz ili Chamacz može označavati i čamac. 44 „Pomorska enciklopedija“, 4. Jug-Luk. Zagreb. Leksikografski zavod 1957. 45 „BiH književna hrestomatija – Starija književnost“, knjiga I Zavod za izdavanje udžbenika, Sarajevo. 1974. 42 43

29

U junu 1693. godine ubijeni su u Šamcu fra Augustin iz Modriče, fra Nikola iz Olova i fra Grgo Jakšić tako bilježi Conspectus na 58. stranici. Pokret Husein-kapetana Gradaščevića „Prije 1730. godine pretvoren je gradačački agaluk u kapetaniju. Regions bank locations in tennessee Gradaščević je imala titulu kapetana. Četvrti sin Osman-kapetana bio je Husein. Poznat pod nadimkom „Zmaj od Bosne“, on je bio poslednji kapetan Gradačca. Područje kapetanije se prostiralo na plodnom zemljištu od Gradačca prema Gračanici, Modriči, Šamcu i Brčkom.” 46 Husein je 11 godina bio kapetan (1821-1832). Njegova kapetanija je bila najbolje upravljena i najbogatija u cijeloj Bosni. Bio je najbogatiji i najmlađi kapetan Bosne. U današnjem selu Čardak, udaljenom desetak kilometara od Gradačca, Husein je napravio otok (adu) iskopavši dubok hendek (jarak) širok 100 metara i dug nekoliko kilometara. U njega pg one naveo vodu, na ovom vještačkom otoku sagradio je dvor, ljepši od onog u Gradačcu, a na jednom malom humku sagradio je čardak, po kome je ovo selo i dobilo ime. Ovdje je imao golem pčelinjak, ribnjak, zvjerinjak i lovište. Godine 1832. ovaj dvor, po zapovjedi Huseinovoj, je spaljen kada se spremao za bijeg u Slavoniju. O tome dvoru postoji national weather service edmond ok narodna pjesma. Dvor je bio sav u staklu, dug 17 metara, a 8 metara širine. Prilazna staza od teracane cigle.” 47 U ovoj kapetaniji je 1823. godine podignuta prva zgrada za katoličku pučku školu u selu Tolisi. Sultan Selim III počinje reforme, a nastavljaju ih ostali sultani. Bosanko plemstvo je pružilo otpor reformama, vremenom je na čelo pokreta protiv reformi u Bosni stao i Husein kapetan, u početku uspijevao je na bojnom polju protiv sultanove vojske. Kasnije je izgubio bitku, zahvaljujući izdaji hercegovačkih prvaka. Nakon poraza Husein se vraća u Gradačac sa najbližim pristalicama, odakle je poslao mnogo stoke i pokretne imovine preko Save u Austriju. Ranom zorom 15. lipnja bio je u plamenu njegov dvor u Adi. Zapalio ga je sam Husein, prije no je krenuo put Save sa svojom obitelji i skoro cijelom svitom. Jedan dio njegove pratnje prešao je isti dan Savu kod Šamca, a sutradan i Husein kod Županje na slavonsko tlo.” 48 Austrija ga je uhapsila, konfiskovala imovinu, te je uspjela da se preda Porti, što je i učinio, ali se nije pokorio sultanovoj naredbi i prihvatio visoki položaj. Umire 17. avgusta 1834. godine po svemu sudeći od otrova. „Njega su Osmanlije otrovali. Tako su oni uvijek radili s našim ajanima i našim plemićima. I oca su mu zaklali. Osman kapetana. Bio je vezir. Narod

Hamdija Kreševljaković „Kapetanije u BiH“ Naučno društvo NRBiH, Sarajevo, 1954. Sadik Šehić „Zmaj od Bosne“ Front Slobode, Tuzla, 1991. 48 Hamdija Kreševljaković „Izabrana djela“. IV V. Masleša, Sarajevo, 1991. 46 47

30

ga je izabrao u Sarajevu. A pobjeda je bila u njegovoj ruci. Osam konja je taj dan poginulo pod njim.” 49 „U isto doba dođe da se prodaju carski kmeti koji su pripali državi od Husein kapetana Gradaščevića, pošto on nije imao muškog poroda, 1. 200 kuća. A od ovih istih kuća pobirala se državi trećina. Najglavniji činovnik i zastupnik biješe Bećir-efendija rodom iz Skoplja u Staroj Srbiji tzv. subaša. Isti Bećir-efendija utopio se kod Šamca u Bosni.” 50 Nekretnine imanja Gradaščevića konfiskovala je država.”Kasnije je dio imanja i to kmetove sela Čardaka i još nekih sela kupio gradačački trgovac i pravoslavni beg Jovan Babić, a 1910. godine tu Adu sa razavlinama turske kule tzv. Babića čardaka je kupio nadbiskup dr Josip Štadler i poklonio ga časnim sestrama i prozvao „Dolaroza“.” 51 Akcije Omer-paše Latasa u Posavini Porta je 1850. godine poslala u Bosnu mušira Omer-pašu Latasa sa jakom vojskom opremljenu modernim oružjem, da uguši otpor reformama. Omer-paša je pozvao sve prvake pašaluka u Sarajevo na čitanje sultanova fermana o svom imenovanju za vrhovnog vojnog poglavara zemlje. Omerpaši je stigla vijest da je 18. oktobra počela buna u Posavini. Omer-paša je odlučio da što je moguće brže uguši ustanak. „Omer-paša je ovdje sredio stvari, podigao vojsku i pošao niz Krajinu, on za Šamac, a Iskender-beg low income housing russellville ar Bihać. Serasker je za četiri dana zauzeo Šamac, ali ga je skupo platio, izginulo mu je mnogo vojske.” 52 Inače Serdar Ekrem Omer-paša Latas, pravog imena Mihajlo rodio se 1806. godine u Jasenici kod Plaškog kao sin austrijskog oficira. 1827. godine je prebjegao na tursku teritoriju i prešao na islam. Otišao je za Carigrad, gdje je postao ljubimac sultana Abdul Medžida. Sposoban vojskovođa.”Slovensko porijeklo“ je bilo sigurno jedan od faktora koji su sultana naveli da ga pošalje u Bosnu. Najbogatiji čovjek u Posavini bio je Mahmud-paša Tuzlić. Otpor uvođenju reformi u Bosni, ovaj bosanski velikaš je već ranije javno ispoljio i drugi begovi su tako mislili. U Posavini je bilo malo feudalaca, a mnogo kmetova, tako da je najveći feudalac, Mustafa-paša Babić, koji je svojim posjedima priključio i posjede begova Gradaščevića, Mehmed-bega Kapetanovića, Hadžibegovića i Begefendića imao je čak 2. 000 kmetova. Mahmud-paša Tuzlić vođa je ustanka koji je bio na čelu ovog Sandžaka. Povod buni je bilo regrutovanje u nizam.

Ahmed Muradbegović „Drame“ Biblioteka Kulturno nasljeđe, Svjetlost, Sarajevo, 1987. Milenko S. Filipović „Memoari Živka Crnogorčevića“, Sarajevo, 1966. 51 „Caritas“ Sarajevo, V/2000, br. 2. Anto Paradžik. 52 P. Čokorilo, J. Pamučina, S. Skenderova „Ljetopisi“, V. Masleša, Sarajevo. 1976. 49 50

31

Ustankom su bile obuhvaćene gotovo sve kaze u Posavini: Tuzla, Derventa, Gradačac, Zvornik, Doboj, Brčko i Bijeljina.” 53 U Derventu je stigao 16. novembra, a ustanici su bili ušančeni kod Modriče, pošto su na tom pravcu očekivali seraskerov napad. Izdao je naređenje da se na Bosni i Savi zaplijene „sve lađe“ te od njih improvizuje pontonski most za prelaz preko rijeke Bosne. Jedan ustanički odred prešao je Bosnu i zauzeo klance na Vučijaku, a ustanici su bili utvrđeni u Prudu prema Slavonskom Šamcu, u Modriči prema Doboju i Maglaju. U Gradačcu je radila barutana iz koje su se ustanici besplatno snabdijevali barutom. Broj ustanika je bio između 10. 000 i 12. 000. nakon dvije bitke i višednevnog posta, napali su 18. novembra bez artiljerije, rovove sultanovi nizami kod Podnovlja na Vučijaku. Omer-paši je došla pomoć iz Dervente, zbog jake artiljerijske vatre, ustanici su napustili rovove. Nakon bitke serasker je naredio da se most sačinjen od čamaca sa Save i Bosne odveze i sastavi na Bosni preko puta Modriče. Most je bio gotov 21. novembra a nakon 5 dana Omer-paša je sa vojskom prešao na desnu obalu. Pred Modričom se ponovo sukobio sa ustanicima. Sutradan na desnu obalu je bila prebačena i artiljerija. Omer-pašina vojska se utvrdila u kasabi, vodeći iz nje manje čarke sa ustanicima. Bez većih teškoća Omer-paša je zauzeo Gradačac. Kad je bio u blizini Modriče napisao je i jedno pismo koje je poslao beogradskom paši: „Pozdravite mi moga ljubljenog „prijatelja“ Hafiz-pašu i recite mu: Neka ne jede neko vrijeme, ribu iz Save, jer su se one bošnjačkim mesom hranile koje sam ja kod Dobora u Bosnu stjerao.” 54 Privremeni komandant Gradačca Alajbeg je prešao na područje Austrije, istovremeno je pobjegao i Mahmud-paša Tuzlić. Omer-paša je zarobio Mustafu-pašu Babića. Vojnici su zarobili u Odžaku, zapovjednika ustaničke vojske. Posle Modriče Omer-paša udari na Gradačac, ali ga je branio Salih-beg Gradaščević, brat Alajbega Gradaščevića koji pobježe u Austriju. Posavska buna 1858. godine Agrarni odnosi u Bosanskoj Posavini pogoršali su se naročito nakon uvođenja trećine. Raja se bila polovni automobili italia trst davati državi desetinu, a begu od devetine do trećine, zavisno od vlasničkih odnosa. Kada su begovi počeli nasilno prikupljati trećinu, među seljacima je zavladao bunt. Za vrijeme gospodara Ahmet-bega Gradaščevića došlo je do seljačkog ustanka poznatog pod nazivom Jovičina buna pod vođstvom popa Jovice Ilića i koja biva završena porazom ustanika 1834. godine u selu Podnovlju nedaleko od Modriče i Dervente. Buna je najprije izbila u gradačačkoj i derventskoj nahiji. Vrlo brzo je ugušena. Teško stanje u Posavini i Semberiji natjeralo je 53 54

Dr Galib Šljivo „Omer paša Latas u BiH 1850-1852“, Svejtlost, Sarajevo. 1977. „Modriča sa okolinom u prošlosti“, isto.

32

raju da 1854. godine uputi u Stambol peticiju za sultana u kojoj se izražavaju protesti zbog trećine koja se uzima na sve što urodi. Tako je 14. marta 1858. godine rijeku Savu kod Šamca prešlo 110 hrišćana koji su se prijavili austrijskim vlastima i izjavili da bježe iz domovine.”Feldmaršal-lajtnant Šokčević, komandant zagrebačke zemaljske komande, javljao je vrhovnoj komandi u Beč da je 22. marta prebjeglo 118 hrišćana kod Šamca u Austriju. To su sve ljudi domaćini, a među njima i pravoslavni sveštenik Aćim (Jaćim Stefanović) koji je pobjegao da ga ne zatvore. Među trgovcima prebjeglim u Austriju nalazio se i Jovo Babić iz Gradačca.” 55 Saznavši na reakciju na sakupljanje trećine, Kjani-paša je naredio strogo tuzlanskom kajmakamu da obustavi dalje pobiranje trećine. Povodom how can i pay my sprint bill from my phone naredbe već su se 19. aprila 1858. godine vraćali u Bosnu kod Šamca neki od prebjeglih seljaka. „Uvjerena da ni vezir, ni turska vlada neće ništa poduzeti što bi popravilo njihov ionako težak položaj, odluči se posavska raja da spremi poslanstvo u Beč, koje tamo pođe 5. listopada 1857. first republic bank hours 56 Njih trinaestorica koji su zastupali oko 150 posavskih i semberskih sela, krenuli su u noći između 5. i 6. oktobra 1857. godine. Krišom su prešli Savu i uputili se prema Vinkovcima, odakle su sedmorica nastavila put za Beč, a ostalih 6 se zadržalo u Vinkovcima. Deputacija je bank of the west us locations žalbu Kalimaki, osmanskom ambasadoru u Beču, od koga je dobila pismo za bosanskog vezira.” 57 Počela su hapšenja viđenijih ljudi. Pop Jaćim iz Crkvine i pop Hadži Petko iz Vranjaka najprije su odvedeni u Tuzlu, a potom vraćeni u Šamac gdje su sa trgovcem Jovom Babićem bili pod prismotrom. Čitluk sahibije su došle 25. jula 1858. godine u selo Vranjak da tamo hapse popa Petka. Podiže se narod na oružje i pogubi trojicu. Bio je to uvod u veliku bunu, poznatu kao buna prote Avramovića.”Digla su se na noge sela: Batkuša, Vranjak, D. Žabari. Srpska Zelinja, Kožuhe, Koprivna, Obudovac, Orašje, Osječani, Paležnica, Slatina, Gornja i Donja Tolisa i Čović Polje.” 58 Prema istorijskim podacima posavska ili Avramovićeva buna iz 1858. godine imala je više žarišta, ali je ona bila zahvatila uglavnom rejon Bosanskog Šamca, selo Vranjak i još neka sela. Taj seljački pokret u početku je predvodio Risto Jejić u svojstvu agenta srpske vlade.

Ilija Pavlović, Rajko Ilišković „Bosanska Posavina 1774-1864 Posavsko-trebavska buna“, Šamac. 2008. 56 Pavo Živković „Prilog historiji bosanske Posavine“ – „150 godina osnovne škole u Tolisi“, Tolisa. 1973. 57 Pavo Živković „Brčko i okolina u radničkom pokretu i NOB“, Tuzla. 1985. 58 Dr Risto Jeremić „Ustanak u Posavini 1858.” Kalendar „Prosveta“, Sarajevo. 1924. 55

33

„Pobunjenici u Orašju nagovore tamošnjeg protu Stevana Avramovića da se poduzme rukovođenja bunom. Prota je porijeklom iz Hercegovine. Rodonačelnik njegov Stevan Popović došao je u Gornju Slatinu u vrijeme prije prvog srpskog ustanka da bi nakon izvjesnog vremena prešao u Orašje. Prota je imao izvjesnu jurisdikciju nad selima: Čović Polje, Žabar, Obudovac, Batkuša, Tišina, Crkvina i Grebnice. Prota je prvo išao u Krajinu, gdje je našao izbjeglice koji su bili prebjegli u Austriju zbog zuluma. Trinaest izbjeglica, koje je prota našao naoružao je puškama i po noći su prešli u Bosnu preko rijeke Save kod Šamca, noseći sa sobom jednu vreću baruta, koju su sakrili u jednoj njivi sa kukuruzima pored Save u selu Grebnicama i Tišini. Radilo se o četiri vreće i 13 pušaka sa bajonetama. Dok su oni boravili u selima, neka žena je naišla na vreće, pa se uplašila i to prijavila knezu Mati Petričeviću. Knez je otišao na njivu, vidio te vreće fišeka, pa u strahu da će vlasti saznati i optužiti njega, odlučio je da sve prijavi buljubaši Gromiću koji je to prenio Hadžibegu u Crkvini. Hadžibeg je fišeke odvezao u svoj konak. Valija je protestvovao kod Reslera (austrijski predstavnik u Bosni) u vezi sa puškama i patronima koje su pronađene u Crkvini i Tišini kod Šamca i iz kojih je ispaljeno trideset hitaca jer je bio obavješten da su dobavljene iz Austrije. Resler je utvrdio da puške nisu austrijske proizvodnje, nego je pretpostavljao da bi mogle biti nabavljene u Srbiji. Kad su to saznali ustanici brzo su krenuli ka Tišini da sklone fišeke, međutim nisu ih našli. Ponovo se krenulo u nabavku municije i baruta. Oružje je preuzeto u Vinkovcima i Vukovaru od Austrije, preko tamošnjih izbjeglica: Riste Jovičića zvanog „Čiko“ iz Brvnika i Riste Jejića iz Crkvine. Postoje izvjesne pretpostavke da je čak oraški prota bio u tajnim vezama sa Milošem i Mihajlom, srpskim knezovima. Nabavljeno oružje plaćeno je stokom. Oko pet stotina volova i sto konja, dato je za tri hiljade pušaka i petnaest tovara baruta i olova. Javljeno je mještanima obližnjeg sela da će vojni materijal stići lađom u vrbak kod Tišine. Obavješteni svijet je na 23. i 24. 9. 1858. godine došao po oružje i municiju sa zapregom. Najviše ih je došlo iz sela Batkuše i Brvnika. Kako municija još nije prispjela, okupljeni mještani pomenutih sela su se sakrili u vrbak i obližnji kukuruz. Kad su lađe prispjele i municija bila istovarena u zaprežna vozila, pojavio se Mehmedaga sa vojskom iz Gradačca. Vlasnici su zaprege ostavili i počeli bježati kroz kukuruz, a Mehmed-aga naredi mještanima Tišine da svojom zapregom odvezu zaplijenjeno oružje i municiju u Gradačac. Ustanici su obrazovali nekoliko logora. Glavni logor im je bio u Šamcu na Savi. Kao glavni vođa ustanka smatrao se Savo Đukić koji je bio vođa dobrovoljaca kod Sevastopolja u Krimskom ratu. U početku je prota Avramović pokušao da dođe do oružja pa je poslao ustanike da udare na Hadžibegov konak u Crkvini. Nemogavši mu 34

nauditi, upute se u Obudovac da opljačkaju Avdibegov konak. Usput su susreli craigslist dallas homes for rent by owner tuskih trgovaca koji su karavanom nosili sol iz Brčkog, pa su ih sve na najkrvoločniji način poubijali i tako poubijane pobacali u blatnu baru, a njihove konje su dali seljacima. U Obudovcu nisu uspjeli osvojiti Avdibegov konak jer ga je Avdibeg branio. Inače onaj barut koji su Srbi dobili preko Save je bio lažan, u buradima je odozgo bilo dva-tri prsta baruta a ostalo pijesak. Kao znak odmazde prota je poslao Peru Stojančevića (brat Riste Jovičića iz Brvnika, pravim imenom Pero Jovičić zvani „Stojanac“) u Bosanski Šamac. On je zapalio tursku carinarnicu (đumruk) u Šamcu. Da pokažu da se ne bore protiv državne vlasti, ustanici su pustili turskog carinika iz Šamca da slobodno pređe na austrijsko zemljište s blagajnom i carinskim knjigama. U Šamcu je 7. oktobra došlo do okršaja ustanika sa turskom vojskom. U izvještaju ruskog konzula A. S. Jonin-a kaže se: „Ustanici su zatim napali na selo Šamac i spalili ga.” 59 Stigli su do šume „Lipik“ u G. Žabaru, gdje su se ulogorili čekajući druge ustaničke čete. Ustanici su bili slabo naoružani. Protiv njih je bila znatno spremnija turska vojska. Borba je trajala vrlo kratko, a ustanici su se povukli prema Obudovcu i Orašju. Ovim pravcem izbjegao je i prota Stevan Avramović koji je prešao Savu sa još nekim izbjeglicama i smješten u manastir Krušedol, a odatle u Kruševac. Mnogi su ustanici ove pobune pobijeni u poznatoj Lipi;koj šumi (lokacija današnjeg Pelagićeva), te se negdje u spisima ova buna naziva i Lipičkom bunom. Poslije bjekstva preko Save, Avramović je držan pod nadzorom u Vukovaru gdje je dobio bethpage federal credit union bank near me da tu ostane do porođaja svoje žene. Njegov pratilac Milosav Puzavac interniran je u Biletu u Banatu, a drugom pratiocu Majstoroviću određen je bio Čakovec. U isto vrijeme preduzete su mjere da oni ne bi mogli ponovo prebjeći preko granice u Bosnu. Tim je Austrija odgovorila svojim obavezama po ugovoru s Portom. U Vukovaru se Avramoviću rodila kćerka, a popadija mu je umrla. Odatle je uspio da prebjegne u Srbiju, gdje se već 17. oktobra po starom kalendaru 1858. godine obraća knezu s molbom da naredi načelstvu okruga šabačkog da ga ne izda austrijskim vlastima. U Srbiji je Avramović vršio svešteničku službu u parohijama Slepčeviću, Provu (1862-74). Za to vrijeme nalaze se u aktima šabačke eparhije nekoliko puta tužbe protiv njega i sporovi kojima je davao povoda u svojoj svešteničkoj službi. Pa je i osuđivan od strane crkvenih vlasti i za vrijeme rata 1876-77 u kojem je učestvovao kao dobrovoljac (u dobrovoljačkom odredu Đoke Vlajkovića na Bijeljini kao vojni sveštenik)na Drini. Osuđen je zbog neke nepravilnosti u protokolu rođenih. Posljednje godine živio je u Velikom Bošnjaku (sada selo Draginje kod Koceljeva) i opsluživao je tu parohiju do smrti 1880. godine (na Ilindan). Njegova kći 59

Ibrahim Tepić „BiH u ruskim izvorima 1856-1878“ V. Masleša, Sarajevo. 1988.

35

koja se rodila upravo prilikom očeva bjekstva u Vukovaru 1858. godine zvala se Mileva, ud. Ilije Brzakovića iz Prova. „Proto iz Orašja Stevan Avramović koga sam lično poznavao, u dogovoru sa protom Stojanom Stojančevićem iz Žabara ili Obudovca namjeravao je da napadne Turke. Međutim proto Stojan Stojančević je izdao pa se pjevala pjesma:“Čarna goro, ne zelenila se, pop Stojane ne veselio se, jer izdade Srbe na Lipiku, izdalo te ljeto i godina.” Samo od velikaša begova poginuo je Salih-beg Gradaščević, a ubio ga je Karavlah Koritar, po imenu Kalin i uhvatio njegova konja, alatasta hata i doveo ga proti, a Kalin opet se povrati u vatru i poginu. Kad je proti do nokata dogorilo, uzjaši na Sali-begova hata i natjera na Savu. Konj dobar, odnese ga na onu stranu Save u Slavoniju, a on se nastani u Srbiji u fanatics customer service number lozničkom u selu Liporašću, gdi je pre 15 godina otprilike umro.” 60 Prema provjerenim izvorima u ovom pokretu uzela je učešća prvi put i muslimanska sirotinja, u toku bune 20 muslimanskih porodica u selu Mehanici (Gradačac) tj. Mionici odbilo da daje trećinu. Seljaci muslimani su dali i svoj prilog za deputaciju u Beču u visini od 300 dukata. „Učešće seljaka katolika u ustanku bilo je skromno. Mada je gvardijan fra. Stjepan Mikić-Švabić rodom iz Kostrča, bio u kontaktu sa protom Stevanom Avramovićem i dao riječ da će i katolici učestvovati u buni i da će je svesrdno pomagati, do njihovog masovnog učešća nije došlo, čim su vidjeli sudbinu Srba na Lipiku.” 61 Jedan od organizatora u posavskoj buni bio je i pop Aćim Stefanović iz Crkvine, te je kao takav prognan od turskih vlasti i zatvoren u tamnicu. Grob mu se nalazi kod crkve u Crkvini. U buni je trebalo da učestvuju i seljaci iz Crkvine koje je predvodio pop Aćim. Godinu dana iza ustanka turske vlasti su popa odvele u Sarajevo, gdje je tamnovao duže td bank hours saturday drive thru dvije godine, a zatim ga odvedoše u Malu Aziju. Onamo je proveo sedam godina, pa je preveden u Carigrad posredovanjem ruskog poslanstva i ondje proveo dvije godine. Na zauzimanje bivšeg tuzlanskog vladike Agatangela, carigradska je patrijaršija izradila kod Porte da se pop Aćim vrati u otadžbinu poslije 11 godina. On je umro na Krstovdan 1886. godine. Interesantno je da je proto Stevan Avramović zajedno sa Petrom Majstorovićem i Krstom Nestorovićem se obraćao 20. avgusta 1858. godine ruskom caru Aleksandru II za pomoć i to u oružju. Zanimljivo je da je oružje traženo za borbu ne protiv turske vlasti nego protiv begovata. Poslije bune nastupi glad na ovim prostorima.”Sanktpeterburgski vedomosti“ s početka aprila 1860. godine donose vijesti da je grofica 60 61

Milenko S. Filipović „Memoari Živka Crnogorčevića“, isto. Godišnjak SPKD „Prosvjeta“, Šamac za 2001. godinu. Šamac. 2002.

36

Natalija Dimitrijevna Protasova iz Peterburga uzela na sebe da prikuplja pomoć te brzo i sigurno je dostavlja gladnima prije početka sjetve. Mnogi gladni ljudi dolaze u gradove, a posebno u Modriču i Gradačac (Gradice) i kao kosturi lutaju po čaršiji proseći po dućanima. Tokom proljeća i ljeta 1860. godine o pomoći gladnima i slanju brinulo je damsko odjeljenje Moskovskog Slavjanofilskog komiteta u Peterburgu na čelu sa pomenutom groficom i kneginjom Vasiljevnom kojima se pridružila i grofica Bludova, dok je mlada kneginja Trubecka iz Pariza u korist gladnih u Bosni poslala iznos od 1. 000 franaka. Izvještaji iz Koprivne, Šamca, Crkvine i Vranjaka o podjeli ruske pomoći kasnili su u odnosu na druge. U jednom takvom zajedničkom izvještaju stoji da je nastao 23. aprila i da je do tada u dva navrata iz Fifth third bank stadium at kennesaw state university stiglo ukupno 175 dukata za koje je kupljeno više od tone kukuruza i razdijeljeno gladnima, bez razlike na vjeroispovjest.” 62 Oko 10. aprila 1861. godine, prema izvještaju austrijske konzularne agencije iz Banja Luke, da je grupa od 50-tak naoružanih Srbijanaca, koji su pripadali francusko-srbijanskom društvu, se prevezla lađom kompanije Magnon u Bosanski Šamac, a onda produžila u unutrašnjost Bosne. Turska vojska šalje patrole da to izvide, pa potom dolaze neprovjerene vijesti da se jedan srbijansko-francuski brod iskrcao u jednom selu kod Bosanskog Šamca sa 80 naoružanih Srbijanaca. Međutim, izvještaji sa terena, koje su donijele izvidnice, pokazale su da je ovo netačna vijest.

62

Ibrahim Tepić, isto.

37

OSNIVANJE BOSANSKOG ŠAMCA „Sve je počelo 3. juna 1862. godine u Beogradu, kada su na Čukur česmi dva turska vojnika iz vojne posade beogradske tvrđave ubile nedužnog 13-godišnjeg dečaka-šegrta 63. Iza toga je došlo do sukoba beogradskog stanovništva i vojne posade sa tvrđave. Usledilo je tzv. Bombardovanje beogradske varoši i civilnog stanovništva sa topovima kalemegdanske tvrđave, pa su se u sukob na kraju umešale onovremene velike sile. Sazvana je konferencija u Carigradu i turski vojni garnizoni iz četiri poslednje srpske tvrđave su morali napustiti Srbiju. Tako je turska vojska napustila tvrđave: Beograd, Šabac, Užice i Soko. Onaj deo varoškog i seoskog stanovništva islamske vere, a koji nije bio turskog porekla nije se preselio u Tursku, već budući da je bio islamizirani domaći, srpski i hrvatski živalj – bio je uglavnom preseljen u istočnu i severnu Bosnu. Ovde su oni razmeštani po sledećim varošima i njihovoj okolini: Srebrenica, Vlasenica, Tuzla, Zvornik, Janja, Kozluk, Bijeljina, Brčko, Gračanica. Izgrađena su i tri nova naselja: Brezovo Polje, Orašje (postojalo je i manje staro naselje) i Bosanski Šamac. Prve vijesti u istorijskim spisima o budućem naselju Bosanski Šamac, nalazimo u izvještaju austrijskog konzula Jovanovića iz Sarajeva. 18. o. m. (aprila 1863. godine). Guverner Bosne Osman-paša je otišao iz Sarajeva u Posavinu sa namjerom, da svuda tamo gde su 1850. godine oduzeta zemljišna imanja Husein-kapetana Gradaščevića osnuje nova naselja za doseljenike iz Srbije.” 64 Knez Mihajlo je proglasio vanredno stanje i naredio mobilizaciju „narodne vojske“. Tog dana, u Užicu su izgorjele dvije muslimanske kuće. U Užice je 25. avgusta stigao bataljon srpske „narodne vojske“, a istog dana došlo je do velikog požara na mjestu „Mejdan“. Kada je Knez izvješten o tim radnjama u Užice je poslao svog ađutanta Dragutina Žabarca, koji je sa jedinicama „narodne vojske“ svo muslimansko stanovništvo silom protjerao u tvrđavu. Na zahtjev srpske vlade u Kanlidži, 15 km od Istanbula u periodu od 22. juli do 4. septembar 1862. godine, održavala se konferencija velikih sila: Velike Britanije, Francuske, Rusije, Austro-Ugarske, Pruske i Italije sa Turskom. Francuska i Rusija zauzimali su se za srpske interese, a Austrija i Engleska naginjale su turskim. Prihvaćen je engleski prijedlog. Oni su i potpisali tzv. „Kanlidžijski protokol“, u kojem je određeno da se muslimansko stanovništvo iseli iz gradova u Srbiji, (ovim nisu obuhvaćeni muslimani cigani koji su kasnije prelazili na hrišćanstvo), ali da turske posade i to samo vojne ostanu u: Šapcu, Beogradu, Smederevu i Kladovu, da se poruše Sokolska i Užička tvrđava. Ovaj prijedlog je davao Srbiji mnogo Mada postoje tvrdnje da bank of america in barstow california samo teško ranjen šegrt Sava Petković. Detaljnije vidi „Politika expres“, Beograd, 31. 12. 1994. -03. 01. 1995. godine. 64 „Šamačke novine“ br. 45. god. III 1. juli 1987. 63

38

manje nego što je očekivala. U Užice je stigao engleski kapetan Enig da posreduje kod sprovođenja odluke. Opsada tvrđave je dignuta, muslimanskom stanovništvu je određen logor kod Đulića ćuprije, gdje će se iskupiti prije preseljenja. Tu je došlo do prodaje jednog dijela nekretnina. Uskoro je došao i carski komesar Ali-beg, koji je saopštio užičkim muslimanima da moraju napustiti rodni grad i da ponesu onu imovinu koju mogu nositi te da idu za Bosnu. Potpukovnik Dragutin Žabarac je zatražio iz užičkog i okolnih okruga pomoć u rabadžijama i kiridžijama. Bio je utvrđen detaljan pravac odlaska muslimana iz Užica, preko Bajne Bašte. Žabarac je naredio da u Užice dođe pored redovne vojske i nekoliko odreda „narodne vojske“. Iz Zvornika su bile dovučene velike skele za prevoz ljudi i stoke. Prelaz je određen na „Krivom viru“ i kod „Petriće“ niže Bajine Bašte. Žabarac je lično otišao na Drinu da bi provjerio da li su izvršene sve potrebne pripreme. Odlazak muslimana je bio u središtu pažnje srpskog stanovništva. Evakuacija je iz Užica sprovedena u tri grupe. Prva grupa od 400 iseljenika krenula je iz Užica 19. 9. Oni su u pratnji jedne čete redovne vojske pošli put Kadinajče i Bajine Bašte. Druga grupa sa oko 600 osoba krenula je dva dana kasnije preko Volujca i sela Stapara. Poslednji transport iz Užica je krenuo 28. 9. 65 Čelo kolone je bilo na Kadinjači, a začelje se još formiralo u samom Užicu. Savremenik Miladin Radović opisuje odlazak Muslimana iz Užica: „Nije dugo bilo dođoše naše rabadžije iz Beograda, Valjeva, Kragujevca i ostalih okruga njih oko 700-800, te Muslimani potovariše pokretnost pa uz pratnju naše vojske odoše u nedođin“. Rastanak sa Užicem je bio tužan i težak. Isti hroničar je zapisao „sve je otišlo plačući“. Ipak su to bili ljudi čiji su preci vijekovima živjeli u Užicu, tu su se rodili, ženili, udavali, umirali, radovali i tugovali.”U varoši se dugo pričalo, kako je u poslednjim iseljeničkim transportima bilo mnogo dece, žena, devojaka. kako su transporti zastali iznad spaljene i mrtve varoši, ispred poznatog Bešlagića hana na visoravni zvanoj Terazije (centar grada). I tada. . Bule zavedoše kolo i sa suzama u očima zapevaše pesmu nastalu u seobi: „Oj, Užice, mali Carigrade, Dok bijaše, dobro nam bijaše, Kroz tebe se proći ne mogaše, Od ćošaka i od ćepenaka, Od momaka i od devojaka, Od divana i od bazardžana, Od zumbula i od karanfila. .“

65

Novak Živković „Užice“, SIZ Kulture, Titovo Užice, 1981.

39

To finch & finch inc funeral & cremation service altavista va zapisano i na neki način sačuvano od zaborava, za spomen i „ da se zna, da je tako bilo i bitisalo.” 66 Početkom 1863. godine iz Beograda su došli u Užice engleski major Gordon, ruski general Tidebal da pored ostalog prisustvuju rušenju užičke i sokolske tvrđave. U komisiji je srpska vlada odredila generala Ranka Alimpića da ih prati na putovanju po Srbiji. U prisustvu turskog pukovnika Mehemda-Ali Beja, minama je porušena užička tvrđava i na taj način potpuno onesposobljena kao vojni objekat. „Iseljavanje iz Sokola išlo je znatno teže. Sokoljani su izbjegavali i odugovlačili izvršenje odluka Protokola, pa je turski predstavik pukovnik Ali-beg morao uložiti dosta truda i prijetnji da ih prisili da napuste svoj rodni grad i isele se u Bosnu. Migracioni put vodio je Sokoljane u naselja u donjem toku Drine, Srebrenicu, Bratunac, Zvornik, Kozluk i Janju, gdje su neki ostali da žive, dok su drugi produžili dalje. O iseljavanju muslimanskog stanovništva iz Šapca i Beograda nemamo drugih podataka, sem da su došli brodovima u nova naselja: Novo Brezovo Polje, Orašje i Bosanski Šamac.” 67 Grad Soko nakon rušenja nije više naseljavan. Glavni uzrok leži u tome što je Soko sa okolnih 11 sela bio nastanjen isključivo etničkim Turcima, pa je njihovim iseljavanjem i rušenjem grada koje su izvršili ruski stručnjaci na zahtjev Srbije, prestao svaki život u gradu. Sokoljani nikako nisu željeli napustiti svoje kuće pa su imali nesporazume sa turskim vlastima koji su dobili široke razmjere. Oni su izjavili ne samo što neće da se sele iz grada već su spremni da iz tvrđave pruže otpor svakom nasilnom pokušaju iseljavanja, te da će se braniti do poslijednjeg. Ipak su napustili domove a da nisu pružili otpor koji su bili najavili. U Beogradu su muslimani činili 4/5 u odnosu na drugo stanovništvo, a u Užicu 96, 7 % od ukupnog broja stanovnika, dok je u Pomoravlju taj procenat iznosio 65%. Beograd je početkom sedme decenije 19 vijeka imao 730 muslimanska, 536 nemuslimanska i 3 romska domaćinstva. Prije svega recimo nekoliko riječi o životu ovih doseljenika u njihovoj huntington state bank app postojbini i gradovima: Užicu, Sokolu, Šapcu itd. Užice je izgrađeno prvobitno kao srednjovjekovna tvrđava, u okuci rijeke Đetinje, na putu koji je u to vrijeme povezivao Srbiju sa Bosnom. U prvom turskom popisu iz 1476. godine, Užice se spominje kao selo, a u drugom iz 1516. godine kao kasaba i sjedšte nahije (sreza). Užice je bilo trgovačko i zanatsko središte okruga. Čuveni putopisac Evlija Čelebija koji je od 1640. do 1682. godine putovao i prolazio kroz mnoga mjesta Carstva u svojim djelima navodi da stanovnici Užica govore „bosanskim jezikom“ koji im je „Šamačke novine“ br. 49, god. III 26. avgust 1987. Esad Tihić „Bosanski Šamac kroz Historiju“ (od postanka naselja do završetka Drugog svjetskog rata),”Bemust“, Sarajevo. 2005.

66 67

40

maternji. Drugi puta kada je došao u Užice 1664. godine on zapisuje da je Užice veliko mjesto, u kojem ima 4800 kuća, da u tri mahale stanuju kršćani (Srbi, Bugari i Latini), a u jednoj Jevreji. Po zanimanju, stanovnici su uglavnom trgovci i zanatlije. Isti putopisac navodi da u Užicu ima 34 džamije, od kojih je najvažnija „Sultanova džamija“ sagrađena po nalogu sultana Bajazita Drugog, 29 mesdžida (male džamije bez munare). .” 68 Glavne ulice grada su popločane. U prvoj polovini XIX vijeka Užice je bila prava turska varoš. najveća u Srbiji poslije Beograda. To potvrđuje i putopisac Joakim Vujić i Oto Dubislav Pirh. U svojim „Putešestvijama“ Vujić je zapisao da Užice ima 2. 000 muslimanskih kuća, 20 džamija i 80 srpskih domova. Engleski putopisac Andrej Arčibald Paton bio je u Užicu 1843. godine. Njega je obavjestio muselim (sreski načelnik) da Užice ima 3. 500 muslimanskih kuća i 600 srpskih kuća. U borbama od 1804-1815. godine varoš je dosta stradala jer su izvršena ogromna razaranja, dok su u požaru nestali čitavi dijelovi grada. Muslimani su se iz okolnih sela oko Užica iselili u Bosnu 1834. godine. U to doba političke prilike i odnosi između muslimana i Srba bili su veoma zategnuti. „Polovinom 19. veka naselje Užice se sastoji od dva dela, turske i srpske varoši. Turska varoš je imala mahale Musale, Krčagovo i nalazila se pored rečice Ćetinje, zvala se Donja čaršija, a iznad nje je bila stara tvrđava, zvana Grad sa turskom vojnom posadom do 1862. godine. Srpska varoš se zvala Gornja čaršija sa mahalama – Lipa, Carina, Pašinac.” 69Političkom voljom domaći autohtoni poislamljeni živalj je pretopljen u Turke. Evidentno je da je razvoju Užica doprinijela i islamizacija domaćeg stanovništva. To nisu „Turci iz Turske“, ni „Turci iz Srbije“ kako su nazivani Muslimani nego kako Evlija Ćelebija kaže Užičani koji govore bosanski, što znači da govore maternjim jezikom kojim su govorili i prije islamizacije. Te konvertite se označavalo kao sinove Abdulaha, napr. Mehmed sin Abdulaha itd. A vrlo rijetko pravo ime oca koje je bilo hrišćansko. Užice je imalo dva topla kupatila, jedan bezistan, pet mehana, 1. 400 dućana, tri kamena i tri drvena mosta preko Đetinje, deset tekija coastal bank and trust careers puno džamija zato su ga mnogi zvali „mali Carigrad na Đetinji“. Alajbegova džamija je bila pokrivena olovom, pominje se Huseinagina, Hasanefendijina, Ceribašina i Namidića džamija, ostalih 29 su mesdžidi. Grad je imao 11 mekteba (škola) za djecu. Djeca su oštroumna i imaju prirodan dar za pjesmu. U gradu ima devet tekija. Stanovnici vole strance i gotovo svi su trgovci. Novak Živković u svome djelu navodi: „Tursko varoško naselje u Užicu je svo bilo u stanju propadanja. Most je većim dijelom oronuo, zgrada Evlija Čelebija „Putopisi, odlomci o jugoslovenskim zemljama“ knj. 2, preveo Hazim Šabanović, Svjetlost, Sarajevo. 1957. 69 „Šamačke novine“ br. 49, isto. 68

41

Medžlisa, gdje je radila turska vlast je takođe oronula, kao i zgrade gdje su se nalazile škola i tamnica. Žalosno je bilo pogledati ove zgrade, u čijim pukotinama bujaju puzavice. na drugoj, pak, strani – srpskoj- nove zgrade okružnog načelstva, crkva i protina kuća.” 70 Srpsko stanovništvo su činili uglavnom doseljenici iz okolnih sela i oni su dobili mogućnost da se jeftinom kupovinom ili uzurpacijom dočepaju muslimanskih imanja i zgrada kada su ovi otišli za Bosnu. Drugi grad je bio Sokol, srednjevjekovni grad jugoistočno od Krupnja. Bio je izgrađen na visokoj stijeni u klisuri rijeke Gračanice. Kao utvrđeni grad Sokol se prvi put spominje 1403. godine kada ga je mađarski kralj Sigismund privremeno ustupio na upravu srpskom despotu Stevanu Lazareviću. Grad je pao Turcima u ruke 1459. godine, padom Despotovine. U vrijeme austrijsko-osmanskih ratova, Austrijanci su ga više puta opsjedali ali ga nisu mogli osvojiti. Karađorđe je 1804-1813. godine slao svoje vojvode Petra Nikolajevića Molera, te Jakova i Matiju Nenadovića da ga zauzmu, ali bez uspjeha.” 71 Soko nije imao razvijenu trgovinu i zanatstvo. On je bio prvenstveno vojno utvrđenje sa malim brojem pratećih djelatnosti kao što su trgovina i zanati. Skoro svi stanovnici Sokola su bili poljoprivrednici, stočari i voćari. U Sokolu i osam okolnih sela bilo je 1. 600 muslimana. Treći po redu iseljenika bio je grad Šabac, čije je staro ime Zaslon koje se prvi put spominje 1458. godine prije nego što su ga Turci zauzeli. Tu su oni podigli utvrđenje. Ime Zaslon se održalo do 17. vijeka, kada su ga Turci nazvali Sabas, po rijeci Savi. Međutim bio je u upotrebi i drugi naziv Boguz-Then (kupina). Preko Šabca Turci su vršili prelaze preko Save i osvajanja Mađarske i sve do Beča. Kratak dio do Beogradskog mira 1739. godine pripadao je Austriji. Tu su 1804. godine vođene borbe sa ustanicima, a novopristigla osmanska vojska je probila blokadu tvrđave i zauzela grad. Ogorčena borba se vodila na Mišaru 13. avgusta. Miloš Obrenović je u gradu od 1816. do 1831. godine uspostavio srpsku civilnu vlast, a Šabac je bio sjedište Jevrema Obrenovića koji je sjedinjavao vojnu i civilnu vlast nad Šabačkom, Beogradskom i Valjevskom nahijom. Nahije Soko, Jadar, Rađevina i Stari Vlah su 1833. godine nasilno pripojeni Srbiji, a Šabac je ostao uporište dinastije Obrenović. Tu je 4. oktobra 1844. godine planula Katinska buna koju je vodio Stojan Čukić. Muslimansko stanovništvo je1862. godine napustilo svoj grad, ali je jedan dio je i ostao i to onaj siromašniji, među kojima je bilo dosta Roma koji su primili pravoslavnu vjeru, ali su zadržali muslimanska imena i prezimena napr. čuvena porodica muzičara Cicvarića.” 72 Novak Živković, isto. „Vojna enciklopedija“, II izdanje, knj. 8. 72 Esad Tihić, isto. 70 71

42

Muslimani Srbije mogli su ostati na svojim ognjištima, zadržati sva svoja dobra, ali samo pod uslovima: da se vrate veri pradedovskoj, a ako to neće onda mogu, da budu Srbi islamske vere, a ako i i want to pay my jcpenney bill online neće onda moraju da se pišu kao Cigani, a ako ni to neće onda moraju da se isele. Masa se odlučila na iseljavanje, dok vidimo da je jedan manji broj prihvatio da budu Cigani. Iseljenje sa tih prostora zaključeno je 1876. godine, a iz jugoistočne Srbije 1882. godine. Da bi se muslimani čim prije iselili iz Užica srpske vlasti su organizovale podmetanje požara u gradu. Prema zapisima Miladina Radovića „najveći dio varoši prekrio je pepeo požara, zatrpane su i pogažene stare drvene česme na lule, solano movie drive in je vrtova i voćnjaka, platane i jablanove opalio je požar. Pusta i otvorena zjapila je velelepna Šehova džamija i niko ne misli na turbeta, niaše i druge svetinje, niti se više svet kupi u Musali nekad punoj zelenila, najlepšem kraju Užica.”Kasnije je srušena i nagorjela Šehova džamija, ali je u narodu ostalo verovanje, da će onaj koji je to srušio ostati proklet. Džamiju je srušio Ilija Jokanović, trgovac i kafedžija. Iza njega je ostao sin koji se oženio ženom koja je ubrzo oboljela, pa tako nije imao poroda. Bolesna žena je u teškom psihičkom stanju vikala na sav glas i pozivala „dodjite i uzmite što je vaše, dodjite i uzmite što je vaše.” Kolone iseljenika obezbjedjivala je srpska vojska. Lake placid ubu ale od vojnika vrijedjali su iseljenike, drugi su ih žalili. Jednu takvu kolonu nadgledao je i kapetan Mića, koji je bar prema riječima žalio iseljevanje muslimana uz komentar „oni su se ovdje izrodili, oni i njihovi djedovi, i njihovi čukundjedovi, nije lasno bolan, ostaviti svoju kuću, svoj zavičaj i svoje ognjište.”Pouzdano se zna da je bilo i pojedinačnih prelazaka Drine ili pak u manjim grupama i tu su se dešavale ljudske drame, ubistva i pljačke.“ Knez Mihajlo je 1865. godine davao velike povlastice za doseljenike na imanja muslimana, kao besplatno dobijanje zemlje, kuća, merit del login, određene količine hrane, oslobađanje od poreza, vojne obaveze tokom određenog perioda što je izazvalo masovno doseljavanje. „Porta je odlučila da ove „sultanove musafire“, kako ih je bosanski valija uobičajio nazivati, odnosno muhadžire naseli u Bosanskom ejaletu. Istovremeno su obrazovane dvije potkomisije, osmanska i srpska, da procijene vrijednost njihovih nepokretnih dobara koje je Srbija trebalo da isplati Turskoj. Još od polovine 1862. godine muhadžiri su počeli neorganizovano i u većim grupama prelaziti preko Drine u Bosnu. Tih amazon business days bosanske vlasti su im odredile privremeni smještaj uglavnom u zvorničkom kajmakamluku. Austrijski generalni konzul baron Stjepan Jovanović je 6. februara 1863. godine izvijestio ministra Rehberga da je najvrijednija stvar ovog vremena bilo upravo zbrinjavanje i naseljavanje muslimanskih porodica koje su u Bosnu došle iz Srbije. O prilikama u zvorničkom kajmakamluku izvjestio je 43

konzularni agent Nikola Omčikus na zahtjev konzula Jovanovića i to u periodu kada je konzularna agencija preseljena iz Tuzle u Brčko. Čim je dobio dozvolu iz Carigrada da može izbjeglice naseliti, valija je izjavio da bi bilo dobro da se oni razmjeste u Bijeljini, Zvorniku, Tuzli, Maglaju i Sarajevu. Očevidno je vodio računa o tome da su muhadžiri do tada živjeli u gradovima i da su se bavili gradskim privređivanjem te da bi ih zbog toga trebalo smjestiti u bosanske gradove koje je nabrojao. Nasuprot njemu, Šefik-beg je predložio da se svi nasele na jedno mjesto, na državno zemljište koje je ranije pripadalo Huseinbegu Gradaščeviću. Očevidno je, pisao je Ščulepnikov svojoj vladi, da Šefik-beg nije vodio računa o tome da „užički Turci nisu zemljoradnici, nego su većinom gradski stanovnici – trgovci i zanatlije“i da će se oni vrlo teško prilagoditi životu na novom močvarnom i poljoprivrednom zemljištu. Prisilno iseljavanje muslimanskih stanovnika iz gradova u Srbiji bilo je popraćeno njihovim nezadovoljstvom, pa i pružanjem otpora.” 73 Valija je 14. aprila 1863. godine krenuo iz Sarajeva u sjeverne krajeve ejaleta da bi odredio zemljište na kojem će se podizati nova naselja. Na svom putu u Posavinu, valija je 17. aprila stigao u Maglaj, a potom nastavio preko Doboja i Modriče do Gradačca u koji je stigao 19. aprila 1863. godine. Stručna komisija koju su sačinjavali Bedri-beg i jedan inžinjer, krenula je iz Sarajeva nekoliko dana prije valije drugim pravcem. Oni su najprije preko Zvornika došli u Bijeljinu, onda u Brezovo Polje gde su odredili zemljište za novo naselje, a potom se u Gradačcu pridružili valiji da bi odredili teren za izgradnju naselja na bivšem imanju Huseinbega Gradaščevića. U toku boravka u Zvorniku, oni su razgovrali sa doseljenicima iz Srbije koji su im izjavili kako ne odobravaju da se za njih grade nova naselja. Tom prilikom, oni su predlagali da im se isplati novčana odšteta za njihova imanja ostavljena u Srbiji i da im se onda dozvoli da slobodno izaberu mjesta u kojima će podići svoje nove domove. Ovo tim prije što se većina doseljenika u ranijem mjestu stanovanja bavila isključivo trgovinom i zanatima, pa ukoliko ih se smjesti na jedno mjesto ili nekoliko mjesta, ne bi se mogli baviti svojim dotadašnjim zanimanjem. Valija je pak na zboru u Gradačcu rekao: „Ja imam nalog od Devleta da na mirinskom zemljištu smjestim carske goste (musafire) koi su iseljeni iz Srbie, od ovih gostiuh ima se naseliti u selo Orašzu na obali Save (sahat daleko od Tolise) oko 250 kućah. I za ovo obavit imadu se iz Orašja dignut Seljani svi (Srbi) koim će se na drugom mjestu dati selišta.”. Tako je zapisao Martin O. Nedić župnik Tolise 5. svibnja 1863. poslije susreta sa valijom.

73

Dr Galib Šljivo „Naseljavanje muslimanskih prognanika (muhadžira) iz Kneževine Srbije u zvornički kajmakamluk 1863. godine.”, Prilozi, 30, Sarajevo, 2001.

44

Valijino kretanje po Posavini pratile su austrijske pogranične vlasti i ukazivale mu uobičajene počasti. Iz pisma koje je Andrija Torkvat Brlić uputio 3. maja 1863. godine u Zagreb u vezi sa Osman-pašinim putovanjem proizlazi da je valija 2. maja došao u Bosanski Brod. Zapovjednik Vojne Krajine hrvatski ban barun Josip Šokčević je odmah odredio delegaciju koja će u njegovo ime pozdraviti valiju u Bosanskom Brodu. Na čelu ove delegacije bio je komandant slavonskobrodske tvrđave koji je sa pratnjom u svečanim uniformama pozdravio valiju. Osman-paša ih je srdačno primio i počastio kafom i čibukom. Valija im je tom prilikom izjavio da će se za muslimanske doseljenike iz Srbije izgraditi 300 kuća na desnoj obali Save naspram Slavonskog Šamca, a „1. 400 kuća iznad Bosanskog Broda“. Poslije završenog prijema, valija se istog dana prevezao u Slavonski Brod i u šest sati uveče ukrcao u parobrod i otplovio u pravcu Berbira (Bosanske Gradiške). Na rastanku je izjavio delegaciji koja ga je dočekala u Slavonskom Brodu da će naprije otići u Banja Luku i otuda se vratiti u Bosanski Brod i uzvratiti posjetu. Tada je načelniku Kottasu i pukovniku Vagneru rekao da je već odredio zemljište za izgradnju novih naselja: Brezovo Polje naspram Račinovca, Drenovce u bijeljinskoj nahiji, Orašje naspram Županje, Šamac u gradačačkoj nahiji i Orahova naspram Jablanca u banjalučkoj nahiji. Valija je naglasio da se nova naselja podižu u Posavini samo zbog toga da bi naselio stanovnike na „pustim prostranstvima“ i da to nije ni u kakvoj vezi s tim da on muslimanske doseljenike razmješta uz austrijsku granicu, da bi na taj način odatle potisnuo hrišćansko stanovništvo. Konzul Jovanović je izvjestio Beč da je ustvari to smišljeno, planski i sistematično urađeno baš zbog osiguranja granice prema Austriji. „Iako se vratio u Sarajevo, valija je nastavio da prati kako se grade nova naselja na sjeveru Bosne. Polovinom juna 1863. godine tamo je uputio Muhijedin-pašu i svog ćehaju koji su naprije otišli u Zvornik. Oni su imali zadatak da skrše otpor naseljavanju u redovima samih naseljenika. Najnezadovoljniji su bili Užičani i Sokoljani. Užičani su izjavili da im je srpska vlada već odobrila da se mogu vratiti, s tim da mogu slobodno ispovjedati svoju islamsku vjeru, a vratiće im i njihove kuće i radnje. Srpska vlada je od njih jedino tražila da plaćaju godišnji porez u iznosu od devedeset groša.” 74 „Sarajevo, 1863. 16. maja, Jovanović baronu Mamuli. Protjerane obitelji iz Srbije naseli će se u Brezovom Polju, oko Županje, Šamca i Kostajnice. Prigodom ovog naseljavanja kršćanima se oduzima zemlja bez odštete. Zbog toga paša ovih dana obilazi terene i lokacije za buduće naselje na desnoj obali reke Save. Prije nekoliko nedelja imao sam razgovor sa njegovom ekselencijom (guvernerom Bosne) i tom prilikom mi je saopštio kako su već preduzete konačne mere oko 74

Dr Galib Šljivo, isto.

45

naseljavanja iseljenika iz Srbije. Treba izgraditi četiri veća naselja na Savi i to – u Brezovom Polju, zatim preko puta Slavonskih mesta Županje, Šamca i Kostajnice. Imam dalje vesti i o tome, kako starosedioci, vlasnici zemlje begovi nisu oduševljeni dolaskom novih doseljenika i da za svoja zemljišta traže od države odštete isključivo u novcu.” 75Planirano je da se izgradi naselje Drenovci istočno od Brčkog ali nije izgrađeno. Zanimljivo je znati, kako su onovremene turske vlasti u Bosni polovni automobili italia trst čelu sa Osman pašom, želele da od naselja na ušću Bosne u Savu sagrade najznačajnijij trgovački grad u pograničnom delu Bosne prema Srednoj Evropi. Novom naselju Šamac izgrađenom na ušću Bosne u Savu Osman paša je namijenio ulogu glavnog trgovačkog mjesta u ejaletu. Zato je istovremeno sa podizanjem novih urbanih sredina građen i drum kojim će taj grad biti povezan sa postojećim glavnim drumom Sarajevo-Brod. Muhijenin paša i valijin ćehaja su obišli i Šamac i uvjerili se da izgradnja kuća teče ubrzano i da se podiže potpuno novo naselje. „, Sarajevo, 1863. 4. jula grof Stefanelli baronu Mamuli. „Die neu zu errichtende Stadt Šamac nahe am einflusse der Bosnia in die Save, will Osman Pascha zu einem Haupthandelsplatz des Landes erheben und zu diesem Zwecke durch eine in die Brooder mundende neue Strasse mit Sarajevo verbinden. .“ 76 „ . da Osman paša namjerava grad Šamac iznova podići u neposrednoj blizini ušća rijeke Bosne u Savu. Da ovaj grad treba da bude glavno trgovačko mjesto Bosne prema Austriji. Zatim da paša već sada planira i namjerava graditi put od Sarajeva do Šamca kroz dolinu rijeke Bosne, a od Šamca savskom obalom i do Bos. Broda.“ Pri tome se u prvu ruku računalo na izvanredno pogodan geografski položaj ove lokacije koja je na sred savskog riječnog toka, a sa druge strane ogromno bosansko područje gravitira prema ovom mjestu preko riječne doline Bosne. Međutim samo ušće Bosne u Savu nije bilo zaštićeno od strane poplava ovih dviju rijeka, a nisu postojale ni osnovne komunikacije. „Sarajevo, 1863. 1. avgusta Gen. konzulat u Sarajevu baronu Mamuli. Male grupe iseljenika iz Srbije sa velikim nezadovoljstvom se naseljavaju po Posavini. I već sada se bore sa nestašicom hrane. Kršćani oko Orašja i Šamca moraju besplatno ustupati svoju zemlju novim naseljenicima.” 77 Muškarci muslimani su sa kršćanskom rajom iz okolnih sela, koja je time odrađivala kuluk, sami od dodijeljenog materijala gradili kuće. Za to vrijeme su stanovali u improvizovanim skloništima. Berislav Gavranović „Bosna i Hercegovina od 1853. -1870. godine“ Sarajevo 1956. Naučno društvo NR BiH, Građa, knjiga IV Odjeljenje istorisko-filoloških nauka knj. 2. 76 Isto. 77 Isto. 75

46

„Konzularni agent u Tuzli major Nikola Omčikus obavjestio je austrijskog generalnog konzula da vlasti vrše nasilje na onim hrišćanima koji su imali kuće na zemljištu na kojem su podizana nova naselja. Omčikus navodi da su mu lica u koja ima puno poverenje saopštila ove podatke. Među njima se nalazio i jedan seoski knez iz Šamca. Riječ je o tome da je vlast naredila da se svih šest kuća u kojima su stanovali pravoslavni kmetovi isele odmah, da bi se na tom zemljištu podiglo novo naselje. To je isto učinjeno i sa kmetovima u Tišini, Prudu i Orašju. Omčikus je dalje saznao da je zemljište na kojem se podizalo novo naselje Šamac, u stvari pripadalo udovici Salihbegovićki; naime, kmetovi su od nje kupili placeve na kojima su podigli kuće, a njene zemljišne parcele uzeli u zakup. udovica se na ovaj postupak vlasti prema njenim kmetovima žalila medžlisu u Gradačcu, ali njena žalba nije ni razmatrana.” 78 „Doseljenici koji su u Srbiji živili u Užicu i Sokolu, ili u selima oko njih, bili su tipično stanovništvo planinskih predela, pa su na svaki način hteli da izbegnu naseljavanje u baruštinama Posavine, kojih su se s pravom plašili. Merrill lynch careers uk internships o teškoj situaciji doseljenika dospeli su do Carigrada, pa je vlada uputila pismo Osman paši da je želja Padišaha da se iseljenici iz Srbije lepo smeste, uz hranu, pomoć i pažnju.” 79 Nova naselja Orašje i Šamac nisu još bila dovršena polovinom juna 1863. godine kako je bilo predviđeno, a doseljenici su počeli stizati na ova područja. Vlasti su se onda dovijale tako šro su neke hrišćanske porodice nasilno izgonile iz njihovih kuća i u njih privremeno smještale doseljenike. Prema izvještajima austrijskih špijuna proizlazi da su Orašje i Šamac građeni po sličnim planovima. U Šamcu je istovremeno podizano 315 potpuno novih kuća. Konzularni agent Omčikus obišao je Šamac 21. septembra 1863. godine da bi se uvjerio kako i gdje se podiže to naselje. Izvjestio je Generalni konzulat u Sarajevu da se u Šamcu gradi 306 potpuno novih kuća. To su pretežno male kuće od drvene građe i pokrivene šindrom. Oko cijelog naselja je podignut visok nasip da bi spriječio potapanje naselja prilikom visokog vodostaja Save. Sa sličnim namjerama je i vladika Dionizije obišao ove predjele. On je putovao preko Gradačca u Šamac i Brčko, pa je izjavio Omčikusu kako se lično uvjerio da se za muslimanske doseljenike grade potpuno nova naselja. Pošto su radovi privedeni završetku, u ove krajeve je uslijedio dolazak najviših dostojanstvenika Bosanskog ejaleta. Šerif Osmanpaša i Muhijedin-paša su obišli novopodignuta naselja početkom jeseni 1863. godine; 18. septembra su krenuli iz Tuzle prema Zvorniku, a onda nastavili prema Bijeljini. Valija je discover cd withdrawal penalty. oktobra stigao u Orašje i potom produžio u Šamac. Pošto se u to vrijeme već bila smjestila većina stanovnika, valija se interesovao kako su se smjestili, jesu li zadovoljni i 78 79

Dr Galib Šljivo, isto. „Šamačke novine“ br. 46, god. III 15. 7. 1987.

47

kakva im je još pomoć potrebna. Iako je morao pribjegavati i prislinim mjerama da ih smjesti central bank near me contact number. Major Omčikus je detaljno opisao novoizgrađeno naselje Aziziju u izvještaju, 28. septembra 1863. godine „Užurbano i sa pozivom za kontigent od 2. 000 radnika u cijelom ovom mjestu kao i sa ove strane Save, u kvadratu velikog zemljanog rova koji je bio dubok 3 hvata i isto toliko širok na čijem su se svakom uglu nalazila postolja za topove nalazile su se 4 kapije koje su vodile unutar kampa. Zemljani rov je bio sem toga opkoljen sa jakim palisadama koje su se užurbano proizvodile u planinama i još uvijek dovožene u Šamac. Ove radove je vodio Bedri Bej.”Grad su gradili muški doseljenici zajedno sa kršćanskom rajom koja je time odrađivala kuluk i to od dodijeljenog i priručnog materijala. Za izgradnju ovih naselja, Porta je uvela poseban porez. Konzul Cezar Durando je izvjestio svoju vladu da je u Kozluku na Drini izgrađeno 110 kuća, Brezovom Polju na Savi 250, Aziziji 200, Šamcu 200 i Orahovi 200 kuća. „Serajevo 28. 9-bre 1863, Nuovi villaggi turchi nella Posavina Azizie kassabachi sula Sava 230 case.” 80 I Durando navodi da je naseljavanje urađeno smišljeno i planski sa ciljem povećavanja broja muslimana i spriječavanja uticaja susjednih država. Sva nova naselja sagrađena su po istom planu sa pravilno raspoređenim ulicama, snabdjevena su dovoljnim količinama pitke vode, imaju po jednu džamiju, a svaka porodica je dobila poveću obradivu parcelu od 25-40 dunuma. Svi ovi novi stanovnici doselili su se iz Beograda, Užica, Sokola i Šapca. Podaci o broju kuća se razlikuju za Donju Aziziju odnosno Orašje i Gornju Aziziju odnosno Bosanski Šamac. Za Orašje se najčešće navodi 241, a za Šamac 315 kuća. Najpouzadniji su ipak oni podaci koje je sam valija Šerif Osman-paša dao engleskom konzulu u Sarajevu neposredno poslije završene gradnje novih naselja, a oni glase: Orašje-Azizija (gradačačka kaza) u kojem je izgrađeno 200 kuća i u njima nastanjena 963 stanovnika, Bosanski Šamac – Gornja Azizija (gradačačka kaza) u kojem je izgrađeno 260 kuća i u njima smješteno 1. 180 stanovnika. Ipak u proljeće 1865. godine rijeke su odmah pokazale na kakvo zemljište su ovi ljudi dovedeni. Šamac (Gornja Azizija) je 10. marta 1865. godine bio poplavljen, pa su stanovnici morali napustiti svoje kuće i privremeno se skloniti u brdoviti Gradačac. Mnogi stanovnici Šamca su se tada razboljeli, a

P. Mitrović i H. Kreševljaković „Izvještaji italijanskog konzulata u Sarajevu (1863-1870), Sarajevo 1958. 80

48

mnogi su i umrli, pa su vlasti stoga odlučile da u proljeće iste godine podignu u tom naselju još stotinu novih kuća.” 81 Poplava je bilo i 1864. godine jer su Narodne novine pisale 13. februara 1864. godine o hladnoj i gladnoj zimi. A u junu je kiša neprekidno padala nedelju dana, ponegdje od visokog vodostaja Save popustio je nasip, tako da je novoizgrađeno naselje Šamac bilo poplavljeno da su stanovnici izlazili i dolazili u svoje kuće čamcima. „Kad su 1863. godine u Bosanskom Šamcu naseljene muslimanske izbjeglice iz gradova po Srbiji, vlast je za njih sagradila kuće na panjevima. Te kuće su bile od šepera i pokrivene daskom. Poslednja kuća takvog tipa je srušena oko 1900. godine.“ 82 Ove prostore tada, a i kasnije je obilazio i konzul Kraljevine Pruske dr Oto Blau. Kako vidimo prvi doseljenici su u Šamac prispjeli krajem ljeta i početkom jeseni 1863. godine i to su prvo došli Užičani. Također je eto zapamćeno da kuće nisu bile izgrađene, pa su građena north central university phoenix skloništa (šatore). „Uži izbor lokacije na ušću reke Bosne u Savu, zatim urbanističko rešenje za naselje dali su francuski inžinjeri koji su tada bili u službi Osman paše, koji su koračali i mjerili po Šamcu, te da je po njihovom projektu okolo Šamca iskopan rov po kolcima koje su oni postavili. Tako je Šamac dobio neuobičajeno urbanističko rešenje, a njegovom realizacijom izgled i panoramu srednjoevropskih naselja, a ne sredozemnih, kao manje-više sva druga naseljena mesta po Balkanu. Šamac je u Bosni jedini sagrađen grad po unapred pripremljenom i svakako dobro proučenom planu. Treba reći, kako je presudnu ulogu pored školovanih u evropskoj tradiciji graditelja, veliki značaj ima ravnica, gdje je takvo naselje moguće bez terenskih zapreka first progress platinum elite mastercard phone number sagraditi. Također treba napomenuti kako je konačnu fizionomiju i izgled Šamac dobio tek dobru desetinu godina kasnije, kada je naselje potpuno sagrađeno. Ime naselja u zvaničnim izvorima i kod oficijelnih vlasti prvobitno je bilo Gornja Azizija, prema sultanu Turske države. Možda treba spomenuti da je susedno Orašje, bilo Donja Azizija – ali se ovi nazivi u narodu nisu održali. Šamac je dobio ime prema starijem Slavonskom Šamcu, što je slučaj i kod dobrog broja susjednih naselja. Iz urbanističkog plana naselja Bosanskog Šamaca, što su ga sačinili češki inžinjeri-geodeti pri geodetskom premeru Bosne i Hercegovine koji je izvršen 1882. godine izvanredno jasno se daju vidjeti ciljevi francuskih projektanata, a također i dokle se richest robert f smith poslije 20 godina gradnje varoši. Također je vrlo zanimljiv i „šanac ili rov“ okolo naselja kao i kapije ulaziizlazi, koje su imale za cilj svaku kontrolu komuniciranja sa naseljem pored 81 82

Dr Galib Šljivo, isto. Milenko S. Filipović „Prilozi etnološkom poznavanju.”, isto.

49

pravougaonog nacrta ulica, najvažćnija odlika ovakvog naselja je prazan prostor – trg u njegovom centru. Jasno se vidi zamisao graditelja – da ovaj centralni trg naselja mora biti potpuno otvoren prema rijeci Savi, gde je opet ostavljen veći prostor rezervisan za riječno pristanište – luku. Međutim već od prvih dana jedan niz kuća razdvojio ova dva u naselju najfunkcionalnija prostora. Do toga je došlo prvenstveno zato što je naseljeno stanovništvo imalo sasvim drugačije životne navike, a sa druge strane zato što lukapristanište nije bila izgrađena. Tako je Bosanski Šamac ostao palanka na granici dvije carevine, a dolaskom Austrougarske okupacije 1878. godine stanje se nije mjenjalo.” 83 „Međutim znatne su promene vremenom ipak pristigle, ali sa druge strane. Tako je rov ili šanac naselja nestao i izgubio se sa godinama koje su prolazile. Njegov nestanak nije samo značio da doseljenici prestaju komunicirati sa susednim srpskim i hrvatskim stanovništvom jedino putem dvije kapije što su postojale na dva mjesta postavljena preko rova-šanca. To je jednostavno bila potpuna integracija naselja u području gdje je sagrađeno. Već prije dve decenije, odmah po nastanku austrougarske okupacije, dolazi do naseljevanja Bosanskog Šamca srpskog i hrvatskog stanovništva iz okolnih seoskih naselja, pa sve postaje domaće i bosansko kao i u drugim susednim naseljima.” 84 Šamac je nastao krajem turske vladavine kao jedino novo gradsko naselje u tom periodu u dolini rijeke Bosne, kako u prostornom tako i u vremenskom smislu.”Turska vladavina u Bosni nije dala mnogo novih gradskih naselja, jer su već na mjestima sa najpovoljnijem geografskom položaju, postojala naselja.“ 85 Najznačajni prirodni faktor jeste dolina rijeke Bosne. Za razliku od drugih mjesta u BiH, Bosanski Šamac je izrazito mlada anglomeracija nastala pod specifičnim uslovima i sva okolna i iole značajnija mjesta daleko su starija od samog Šamca. Čak šta više neka seoska naselja sa područja šamačke opštine znatno su starija od samog matičnog mjesta. Po predanju Šamac je naseljavan postepeno, pa je dio po dio i nasipan šoderom i zemljom sa prostora „Duga“, da bi kasnije i taj dio trebalo nasipati. On je praktično otiman dio po dio od ćudi ovih rijeka, baš kao što Holanđani otimaju zemlju od Sjevernog mora. Na mjestu gdje se sada nalazi naselje bilo je samo nekoliko kuća, u kojima su stanovali skeledžije, ribari i granični stražari. Bila je i skela koja je već tada davala životne tokove, znatan promet i razvijen obalski utovar. Šamac je bio poznat po „nagonicin“ prelazu preko Save za stoku (blizu današnjeg hotela „Plaža“, stoka je „Šamačke novine“ br. 47, god. III 29. 7. 1987. „Šamačke novine“ br. 48. god. III 12. 8. 1987. 85 Miloš Bjelovitić „Zenica i njena okolina“ Ekonomskogeografska studija, ANiUBiH Djela KnjigaXXXI Odjeljenje društveniih nauka, knjiga 18, Sarajevo, 1968. 83 84

50

nagonjena preko Save), turskoj carinarnici i graničnoj karauli. Ostalo je zabilježeno da je na svim drugim prelazima naplaćivana tarifa za robu i putnike od 2 pijastera, samo je na prijelazima kod Županje i Šamca primjenjivana tarifa od 1 pijastera. „Varošica je skorašnjeg postanka. Pre dolaska muslimanskih iseljenika iz gradova u Pnc bank national association locations (1863) u Bos. Šamcu su bile samo turska carinarnica i dve kuće pravoslavnih Srba. Tu je bio prelaz preko Save sa „nagonicom“. Od Srba bili su tu Todor Gavrić i Risto Kovačević. Kad su inženjeri koji, su bili Francuzi, delili zemljište naseljenicima, ostavili su jedno zemljište Gavriću i Kovačeviću, rekavši da im to ostavljaju za crkvu. Oni su se nećkali da prime i govorili da im ne treba, pošto ih je malo.”Trebaće vam. Ovo je skela: Biće važno mesto.”Rekli su im ti inženjeri. Njih dvojica nisu na to mnogo polagali, pa nisu tražili ni tapiju, te je posle džamijski vakuf prisvojio to zemljište, ali je docnije vraćeno crkvenoj opštini po nagodbi: Crkvena opština je kupila ćilim za džamiju. U Bos. Šamac su se naselile mnoge muslimanske izbeglice iz Užica, Sokola, Šapca i Beograda. Preci Izetbegovića (Jakića) bili su iz Beograda i priča se da su imali tapiju na Adu Ciganliju. Sultan Aziz podigao je džamiju u Bos. Šamcu, koja se u tursko vreme po njemu i zvala Azizija.” 86Gavrić i Kovačević su isto radili na podizanju kuća. Brzo su se u Šamcu počeli naseljavati i drugi, pravoslavni, a posle okupacije (1878) i katolici. Još 1863. došli su iz Tešnja Đurići, ranije zvani Ilići, Patkovići, Liščići (Stjepanjdan), a 1864. godine bio je došao Petar Dimitrijević „Arnaut“ iz Sjenice, a rodom iz Velesa. Mihailovići (1 kuća Đurđevdan) došli su pre 30 godina iz Zvornika, a starinom su iz Novog Pazara, Ristići su porijeklom iz Raške (Sandžaka), Dujići ili Damjanovići (3 kuće Simeunjdan) došli su iz sela Dubice, a dedovi su im iz sela Crkvine. Vujičići (1. kuća Lazarevdan) takođe su iz okoline i vrlo su stari doseljenici jer vele „da su tu bili od postanja svijeta“. Pravoslavni Srbi iz Bos. Šamca u prvo vreme išli su u crkvu u Crkvini i groblje im je bilo u Škariću.” 87Roba je izvožena na konjima do mjesta gdje je danas Bos. Šamac, a gdje je do 1863. godine bila samo skela i jedna kuća. Ribolov je uticao da je ovo mjesto privuklo i par ribara, pa je pretpostavka da su ova dvojica T. Gavrić i R. Kovačević ribari ili skeledžije. Državna vlast pored karaule, čija je posada budno pazila na granični promet, vodila je jedino računa o naplati carine, te je u tom cilju i podigla tzv. „đumrukhanu“- carinarnicu (koja je poslije Prvog svjetskog rata srušena), jedan han koji je zapaljen u „protinoj buni“, te pekaru.

86 87

Azizie Bala (Bela) – Gornja Azizija. Milenko S. Filipović „Prilozi.” isto.

51

Kako je tadašnji sultan Abdul Aziz ben Mahmud 88 izdao naređenje o ovom naseljavanju i podizanju novih naselja to su dva novonastala grada dobila po njemu ime. Riječ je o Gornjoj Aziziji (Bos. Šamcu) i Donjoj Aziziji (Orašju). Taj službeni naziv po sultanu čijom je odlukom i podignut Šamac je nosio do 1878. godine. Sultanova odluka da se ovo mjesto naseli nije bila bez državničke mudrosti Karakteristično je da je dugo vremena prije osnivanja za vrijeme Otomanske vladavine ovo mjesto bilo zanemareno i pored odličnog položaja. Turska je ovo područje razvijala kao tursku predstražu, te se šančevi kopaju i dalje. Suprostavljene vojske branile su interese svojih gospodara. Savjetnici tadašnjeg sultana bolje su međutim procijenili položaj i važnost ovog mjesta. Oni su uviđali mnogo bolje nego njihovi prethodnici da je ovo jedan od najznačajnijih, naprirodnijih izlaza bosanske privrede na Savu, a i važnost u vojnom smislu jer je ušće Bosne u Savu strateški važno. Oni su prvi uočili da nije slučajno što su ovim putem dolinom Bosne od Sarajeva prema Savi stalno kretali karavani jedan za drugim. Po legendi sultan je otkupio zemljište koje je bilo močvarno od nekih dviju sestara. Jedna od njih je, kako vidimo, bila ona udovica Salihbegovićka. Pošto je teren bio plavan, prvobitno se razmišljalo da se Šamac izgradi na mjestu Hasićkih lugova, pa kako je to daleko od vode, a voda je oduvijek privlačila ljude da uz nju grade naselja, odlučilo se da to ipak bude ušće Bosne u Savu, radi ribolova, riječnog transporta, saobraćaja i veza. Preseljavanje Muslimana iz Šapca i Beograda obavljalo se improviziranim lađama uzvodno Savom, dok su doseljenici iz Užica i Sokola dolazili karavanima. Naseljavanje je vršeno u etapama. Doseljenici iz Beograda nisu se mogli uklopiti u tamošnji mentalitet, te su se u najvećem broju, poslije 1878. godine iselili u Tursku. Zbog teškog privikavanja na novu sredinu i uslova za život doseljenicima su turske vlasti davale izvjesne privilegije od kojih je vrijedno spomenuti oslobađanje poreza i vojne obaveze. Turske vlasti su im o svom trošku podizale kuće, uz koje su dobijali i po komad zemlje kao naknadu za izgubljenu imovinu u Srbiji. Za podizanje ovih novih varoši vezir je pozivao projektante iz Turske koji su projektovali varoši u obliku šahovske table sa ulicama koje se naslanjaju pod pravim kutom“89, kakav je slučaj u najvećem broju naselja u okviru turske Carevine. „Sultan Abdul Azis podigao im je 60 sojenica (teren je bio plavan) i džamiju nazvanu Azizija. Ta bogomolja je prilikom Austro-Ugarskog 88

Abdul Aziz ben Mahmud (1830-1876), sultan (1861-1876) izdao je „Ustavni vilajetski zakon“ koji uređuje novu upravu pokrajina i reorganizuje vojsku. Svojim suviše ličnim režimom izazvao je protiv sebe i Turke, te je 29/30. 5. 1876 svrgnut, a 4. 6. nađen mrtav (samoubistvo ili ubistvo?) 89 „Brčko i okolina u radničkom pokretu i NOB“, Tuzla 1985. grupa autora.

52

bombardovanja Šamca 1878. godine bila porušena, njene ruševine na obali Save, videle su se još do pred II svetski rat. Šamac su uglavnom naselili Turci iz Užica, Sokola, Šapca, a samo jedna porodica trgovca Ali-age Izetbegovića iz Beograda. U to vreme Šamac je nazivan Azizija, po džamiji. Tek kasnije, na početku Austro-Ugarske okupacije, naselje je dobilo današnje ime Šamac, s tim što je za razliku od naselja na slavonskoj strani – ovo nazvan Bos. Šamac. Ime Šamac potiče od šanac na slavonskoj strani pored Save. Austrijanci su ga nazivali „schan“ (u prijevodu šanac), a bank of america ticker ga je to donekle promijenio u Šamac, Šanac 90 je inače služio za odbranu od Turaka i postoje podaci da ga je gradio kapetan Lukač, pa je po njemu Šamac u Slavoniji nazvan Lukačev Šanac (Šamac)“ 91 Međutim autor je pronašao u jednom starom riječniku njemačkog jezika commerce bank routing number garden city ks – Šamac (Scha-)mca – m. Graben, a na njemačkom riječ: Graben=s; Graben= Šamac, Jarak. m.” 92 Time dolazimo do tačnijeg naziva i 2018 ford f 150 raptor imena Šamac što znači jarak ili rov. Šamac se nekad dijelio na užičku i šabačku mahalu. Prvobitno su u tim mahalama živjeli doseljenici iz Užica i Šapca, a onda su se vremenom izmiješali. Grad se nije razvijao stihijski nego planski. Građen je prema nacrtu Saliha eff. Muvekkita 93, a francuski inžinjeri-arhitekti napravili su prvi urbanističko-regulacioni plan, te bili i nadzornici na gradilištima. Tačnije savremeni plan naselja po Muvekkitom nacrtu napravio je francuski kapetaninžinjer Žan Dark. Naime 1865. godine jedna mješovita francusko-turska komisija tehničara-arhitekata izradila je savremeni urbanistički plan. Vođa komisije je bio Žan Dark. Iz tih vremena ostalo je specifično i jedinstveno riješenje toga plana (i to u svijetu, sa ovim urbanističkim planom Šamac je jedinstven u Jugoslaviji). Sve ulice se sijeku pod pravim uglom. Paralelno raspoređene. Prostiru se pravcem istok-zapad i sjever-jug. Ovi Francuzi su posebno angažovani za ovaj posao. Ta ekipa je ovim projektom svrstala Šamac kao rijetkost u svakom pogledu. Takvo urbanističko riješenje imaju još samo gradovi: Kraljevo i Čikago. U tom pogledu Šamac je jedno od najuređenijih mjesta u BiH. Šanac – kanal, obično vojnički, odbrambeni. „Politika“ 15. jun 1977. članak o zanimljivostima koji mi je dao na upotrebu Mirza Izetbegović iz Šamca. 92 O tome detaljnije vidi „Neufeldovi rječnici hrvatski-srpski-njemački i njemački-hrvatskisrpski“ piggy bank that counts money walmart prof. dr. Ivana Scherzera, 12. izdanje naklada i štamparija „Krbavac i Pavlović“ Osijek. 93 Salih eff. Muvekkit (1824-1888) historičar, astronom, upravitelj GaziHusrevbegove biblioteke i tajnik GaziHusrevbegova vakufa. Puno ime Salih Sidki Hadžihuseinović Muvekkit (1825-1888), pisar i muvekkit Begove džamije u Sarajevu, po službi prozvan pod imenom „Muvekkit“. Autor je djela pod nazivom „Istorija Bosne“ („Tarih-i Diyar-i Bosna“). Autograf u Orijentalnom institutu u Sarajevu. 90 91

53

U Šamcu je bila sačuvana lijepa džamija, sagrađena 1866. godine kao vrijedan kulturno-istorijski spomenik (pod zaštitom države), a također i begova kuća. Šamac capital one secured mastercard upgrade bio živo trgovačko mjesto, zbog skele na Savi, poslovnih veza sa Trstom, Osijekom, Beogradom. Prema njemu su gravitirala sva okolna mjesta. 94 Šamac je podignut na vodoplavnom terenu, tako da je močvara nasuta debelim slojem pijeska i šodera prosječno od 4 do 6 metara visine. Poplave su bile česte, od većeg broja zabilježeno je deset rušilačkih, a najviše štete prouzrokovale su one iz 1869, 1881, 1915, 1932. godine. Eto grad je i dobio ime po velikom nasipu sa šancem koji je bio zaštićen od poplava ali u početku nedovoljno. Tek je 1924. godine izgrađen nasip koji nakon par godina nije više služio svrsi, pa je tek poslije 1945. godine izgrađen veći nasip koji opasuje grad sa zapadne i sjeverne strane i time je ovo važno pitanje konačno riješeno. Šamac je bio poznat i kao mjesto preko koga je se uvozila mnoga roba i snabdijevao okolni region. U blizini Šamca nije bilo većih naselja koja bi mu ometala razvitak što mu je davalo uslove razvoja u pravi grad. Evo kako je u jednom zapisu Vjekoslava Klaića izgleda Šamac 15 godina poslije osnivanja opisan Šamac. „Šamac (Bala ili Gornja Azizija), varošica na Savi, osnovana 1863. turskom vladom, koja je tuj naselila muhamedovske izseljenike iz Srbije. Šamac ima ravne i široke ulice, koje teku uzporedo sa Savom, a kuće malene u kojih može stanovati 5-6 duša. Kuća ima ukupno 350, a žitelja do 2. 000. Žitelji šamački trguju mnogo sa susjednom Slavonijom, osobito s Babinom Gredom. Na Savi ima tuj skela, isto tako i na Bosni.” 95 Postavlja se jedno interesantno pitanje, otkud baš i zašto Francuzi da rade projekat naselja?Turska je održavala dobre diplomatske odnose sa Francuskom. Sultan je bio u dobrim odnosima sa Napoleonom III, a i Osman-paša je bio vrlo blizak sa francuskim konzulom Rusom. Za ličnost ovog Žan Darka je vezana činjenica da je on najzaslužniji za izgradnju Šamca. On je preuredio i izgradio kanal Žandrak koji je za vrijeme Turske izgrađen, a po njemu dobio ime. Radi se o iskrivljenoj verziji imena ovog oficira Žan Dark = Žandrak. Žandrak nije isto što i Žan Dark. Originalno napisano njegovo ime glasi Jean Drac, ali ja mislim da je u originalu na francuskom napisano „Jeanne D'Arc“ ustvari ime francuske nacionalne heroine Jovanke Orleanke (Ivane Orleanske) (1412/13-1431). Vjerovatno se radi o nekom od mnogih inženjera koji su boravili na ovim prostorima koji je eto dao ovaj naziv. Chase bank cd rates today nazovimo ga Žan Dark je projektovao i most preko kanala u pravcu sela Tišina na putu Šamac-Orašje. „Turistički vodič“ Spomen dom „Mitar Trifunović-Učo“ 1981. Vjekoslav Klaić „Bosna – podatci o zemljopisu i poviesti BiH“ u Zagrebu 1878. Nakladom Matice Hrvatske.

94 95

54

Sve do II svjetskog rata, za vrijeme ljetnjih mjeseci i niskog vodostaja ispod mosta na luku prema šamačkoj strani mogao se vidjeti natpis sa imenom graditelja i godina izgradnje ali je to vremenom uništeno. A da su mnogi Francuzi boravili u Šamcu najviše je istraživao Midhat Šamić i objavio sledeće: „Turska vlada je također imala u planu izgradnju železničkih pruga u Carevini i to mrežu pruga koja bi se povezivala s austrougarskom mrežom (u Sisku i u Šamcu). Dvije specijalne komisije dosta dobro organizovane i snabdjevene dosta brojnim administrativnim i tehničkim osobljem, nalaze se doista na djelu u dvije krajnje tačke pokrajine (Bosne): jedna na sjeveru, u Šamcu; druga u Mitrovici. . Ispitivanje terena za trasu mreža pruga kroz Bosnu obavila je jedna ekipa francuskih stručnjaka, predstavbika jednog francuskog građevinskog društva pod imenom „Societe de construction Vitalis et Cie.”U maju 1874. godine po uvjeravanju jednog građevinskog inžinjera (Šarl Sette) 96u Šamcu na Savi, nalazio se francuski inžinjer Gošler koji je „dodijeljen Ministarstvu javnih radova u Carigradu i bio zadužen posebno za željeznicu. Cilj njegovog boravka u Šamcu bio je navodno odrediti: „ S austrougarskim povjerenicima precizno tačke spajanja bosanske pruge sa austrijskom mrežom željeznica.” 97 Također se spominje izvjesni Feneon na trasi koja povezuje Sarajevo i Šamac. Juna 1874. godine Šarl de Vjen saopštava obavještenja koja su mu pružili „francuski inžinjeri, koji se nalaze na čelu raznih sekcija poređanih od Šamca, na Savi, austrijske granice, do Mitrovice.“ 98 „Od Mitrovice sve do Kostajnice i od Busovače do Broda ili Šamca. Podijeljeni po trasama, u Doboju sa poglavarom Teneom 1873-1875. god“ 99 Podizanjem Šamca on je u administartivnom smislu pripao kajmakaluku Orašje. Što je istovjetno kotaru ili srezu. Od juna 1871. godine do 1880. godine pripadao je kao ispostava kotaru Orašje, a kada je ovaj ukinut kotaru Gradačac. Prvi predstojnik tog kajmakaluka bio je izvjesni „Ćerimaga“, bivši pisar Topal Osman-paše. Osman paša je na mjesto vezira došao sa položaja upravnika beogradske tvrđave te je sa sobom doveo tog beograđanina Ahmed-bega Ćerimbegovića koji je bio njegov ćehaja. Njega je poslije stavio za kajmakama u Gradačac „ i ovaj je velike novce namlatio kad su se doselili muhadžiri iz Srbije 1862.” 100Eto preko kakvih ljudi je Osman-paša želio da uredi pitanje naseljavanja muslimana u Šamac. AhmedBivši učenik „Ecole centrale“ u Parizu, radio na izgradnji italijanskih pruga. Midhat Šamić „Francuski putnici u BiH u XIX stoljeću 1836-1878“ V. Masleša, Sarajevo 1981. 98 Isto. 99 Mitar Papić „Razgovor o minuloj Bosni“, Svjetlost, Sarajevo, 1974. 100 Milenko S. Filipović „Memoari Živka Crnogorčevića“, isto. 96 97

55

begu je pomoćnik bio Rašid-beg, sin Mustafa-bega, unuk Mahmud-bega, a praunuk Ali-Zaim bega, starinom Bošnjak, rođen je i živio u Beogradu. Vratio se kasnije u Beograd i bio vođa stranke beogradskih Turaka. Inače Osman-paša je bio Bošnjak iz Skoplja. Bio je najobrazovanija ličnost Turskog carstva tada. Bio je pomorski časnik, govorio je francuski i orijentalne jezike. Puno ime Valija Topal-šerif Osman-paša. Šepao je na jednu nogu zato su ga zvali „Topal“. Bio je na službi u Egiptu. Imao je svoju gardu od 40 Arapa na konjima, dosta kmeta. Umro je 1874. godine a kada se to desilo otišla je sva njegova zemlja u malul (državu). Kao napredan čovjek puno toga je uradio u Bosni. Gradi puteve, mostove, pruge, uvodi poštu, telegraf, otvara škole, pivare, suknare i otvara prvu štampariju (vlasnik Ignjat Šopron). Prvi put legalno uz njegovu saglasnost u BiH dolazi i boravi grupa austrijskih oficira u cilju njenog snimanja za potrebe Vojno-geografskog instituta iz Beča. Grupu je vodio kapetan austrijskog generalštaba konzularni činovnik Ivan Roksijević, te štapski oficiri. Po popisu muhadžira, koji su došli 1862. godine u Bosnu, završenom 9 godina kasnije, 1872. godine nema imena ženskih članova. Čak ni njihovog zbirnog broja. Iz Užica je u istočnu Bosnu prešlo 3166 lica od kojih 2049 odraslih i 917 djece koji su ostavili 550 kuća. Sokoljani su ostavili oko 400 kuća. Drinu je prešlo 1623 muškarca, od kojih 1357 odraslih i 266 djece muškog pola. Šapčani su ostavili 350 kuća, a samo 696 njih je prešlo u Bosnu, od kojih 500 odraslih i 196 djece. Sa Šapčanima je stiglo i 56 porodica iz Beograda, od kojih su 43 popisani kao odrasli, a 13 kao djeca a ostavili su 15 kuća, dok je u Smederevu ostavljeno 150 kuća, u Ada Kali 150 i u Kladovu 100 kuća. Ukupno je iz ova četiri grada stiglo 3949 odraslih i 1392 djece. 101Ako se ovom broju pridodaju i ženski stanovnici kojih nema na popisu, broj je još i veći. Doseljenike iz Šapca ne nalazimo u naseljima južno od rijeke Bosne, nego samo uz rijeku Bosnu i to: Brezovo Polje, Orašje, Bosanski Šamac, Bijeljina i Janja. Sokoljani su isto kao Užičani naseljavali čitavu sjeveroistočnu Bosnu i Sarajevo, sem Orašja. Spiskovi doseljenika Iz tih spiskova se ne može dobiti prava slika broja doseljenika jer su unijeta samo imena i broj muških članova. Jedino iz brojčanih podataka o dnevnim izdacima na ishranu doseljenika u njihovim dnevnim obrocima davanim kao pomoć vidimo da je taj broj daleko veći. Spiskovi iseljenika muslimana iz zapadne Srbije nalaze se u Orijentalnom institutu u Sarajevu. U Bosanski Šamac (Gornju Aziziju) iselilo se ukupno 624 muška člana i to: 235 domova sa 498 muških članova užičkh, 26 domova sa 57 Šaban Hodžić „Migracije muslimanskog stanovništva iz Srbije u Sjeveroistočnu Bosnu između 1788. i 1863.članci i građa za kulturnu historiju istočne Bosne“ knj. 2, Zavičajni muzej Tuzla, 1958. 101

56

muških članova šabačkih i 22 doma sa 69 muška člana sokolskih iseljenika. U Orašje (Donja Azizija) doselilo se: 241 dom sa 498 muška člana i to: 149 doma sa 304 člana Užičana, 75 domova sa 134 člana Beograđana, 25 domova sa 47 člana šabačkih i 1 dom sa 4 člana sokolskih muhadžira. Popis je izvršen (22. 12. 1872.), a članova komisije je bilo 13, među kojima su bili:predstavnici turskih vlasti, jedan francuski i dva srpska predstavnika. Deset godina poslije iseljavanja je uticalo da je slika stvarno iseljenih smanjena, a uzrok je mortalitet, raseljavanje ovih lica, jer su neki otišli u Albaniju, Makedoniju i Tursku, jer se nisu mogli priviknut.

Slika br. 1 Turski sultan Abdul Aziz

Spisak i broj osoba i domova užičkih muhadžira koji se nastaniše u Gornjoj Aziziji (B. Šamcu), u Gradačačkom kadiluku, u Zvorničkom sandžaku 1. Hafiz Ali-ef. Sin Ibrahimov (45) 102 i njegovi sinovi: Ibrahim (15) i Mustafa (9) 2. Fejzović Salih, sin Mustafin (16) i brat mu Mehmed (12) 3. Babahmetović Lutfija sin Mehmedov (24) i sin mu Mustafa (6) 103 4. Mehmed sin Ibrahima Softe (24) i brat mu Alija (18) 104

102

U zagradi su navedene godine starosti. Iz ove porodice su Hanka, majka Ibrahima Ceribašića, oca dr Osmana i StambolkaStamba, pranena Esada Tihića. (Esad Tihić, navedeno djelo). 104 Vjerovatno se ovdje radi o Ibrahim Đul-begu Kasumoviću, koji je završio medresu u Carigradu (Esad Tihić, isto.) 103

57

5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30.

21 Ibrahim sin Jusufov (5) Alija sin Jusufov (7) Sejfija sin Sulejmanov (16) Ibrahim-aga sin Muharemov (53) i sinovi mu: Mehmed (20), Zahir (16) i Pašo (11) Mehemed sin Ibrahimov (40) i sinovi mu: Muhamed (15) i Sulejman (6) Abdija sin Mehmedov (50) i sinovi mu: Mustafa (21), Abdija (13) i Abdurahman (7) Abdija sin Mehmedov (34) Ismail sin Ejubov (33) i brat mu Mustafa (30) Hasan sin Huseinov (30) i brat mu Abdurahman (25)

105

U tekstu je pogrešno uneseno mjesto „brat“ „sin“. Izgleda da se dom br. 14 i br. 15. ponavlja. 107 Oregon state parks columbia river gorge su Džakići. 106

58

31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54.

Sulejman sin Abdulahov (35) i sin mu Mustafa (4) Ahmedović Suljeman sin Ahmedov (41) i sinovi: Ismail (23), Alija (17), Jusuf (10) Ismail sin Mustafin (6) Hafiz Mehmed sin Hasanov (45) i sinovi: Alija (23), Salih (20), Mušan (18) i Hasan (11) Sulejman sin Mehmedov (25) Salihović Ahmed sin Salihov (9) Bašić Bećo-Salih sin Mustafin (55) Prcić Abdija sin Hadži-Alije (30) i sinovi mu: Husein (4) i Ibrahim (1) Prcić Hadži-Alija sin Hadži Sulejmanov (35) i sinovi: Jusuf (25) i Omer (15) 108 Alija sin Abdulah efendije (23) i sin mu Mehmed (rođen 8. maja 1870. godine) Abudlah sin Ahmed efendije (19) i brat mu Mehmed (9) Bećirović Osman sin Bećira (40) i sin mu Alija (15) Nedostaje dom br. 43 Mehmedović Sulejman sin Mehmedov (30) 109 Hasanović Mehemd sin Hasanov (32) Bašić Mustafa sin Mehmedov (35) i sinovi Sabit (5) i Bego (5) Bašić Sulejman sin Hasanov (40) Ibrahimović Ibrahim sin Hašimov (21) i braća mu: Ahmed (12) i Mustafa (8) Ahmetović Hasan sin Ahmetov (35) i sinovi mu: Ahmed (7) i Mustafa (2) Ago Alija sin Mustafin (35), sin mu Mustafa (5), brat mu Hasan (30) i Hasanov sin Mustafa (4) Mustafić Mehmed sin Mustafin (32) Abdurahmanović Sulejman sin Abdurahmana (25) i sin mu Ismail (2) Mustafa sin Huseinov (40) i sinovi mu: Husein (9), Osman (6), Ibrahim (5) i Emin (3) Nedostaje dom br. 54

Ovo bi mogao biti predak Abide Prcić, majke dr Rize Alajbegovića (Esad Tihić, isto.) Ovo je vjerovatno predak Abudlaha Hadžimehemdovića, djeda po majci Sulejmana, Mehmedalije i Abide Tihić udate Vajzović, starijih (Esad Tihić, isto.)

108 109

59

55.

56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80.

Begić Mustafa sin Mehmedov (67) i njegovi sinovi: Salih (33), Kasim (9), Hašim (5), Mehmed (25), te Salihovi sinovi: Zahir (13), Alija (12), Rašid (3) 110 Abdija sin Sulejmanov (37) sin mu Ahmed Sulejmanov 111 (14) i Abdijin sin Sulejman rođen 1870. god. Halil sin Mustafin (12) i brat mu Salih (8) Ibrahimović Ahmed sin Mešanov (15) i brat mu Salih (11) Ahmmed sin Mustafin (26) i brat mu Rašid (35) Pištolj Emin sin Hadži- Salihov (22) i brat mu Alija (18) 112 Mustafa sin Hasanov (13) i brat mu Ibrahim (5) Salih sin Mustafin (35) i sin mu Mehmed (4) Tahir sin Osmana Arnauta (35), i sin mu Sulejman (3) Jusuf sin Sadulahov (15) Sulejman sin Sulejmanov (25) i sin mu Ibrahim (5) Sulejman sin Mehmedov (25) i braća mu: Mustafa (20), Salih (18), Alija (16) Abid sin Jusufov (15) i brat mu Abdija (12) Salih sin Jusufov (6) Nedostaje dom br. 69. Mustafa sin Ibrahimov (35), sinovi mu: Salih (8) i Ibrahim (3) 113 Abdija sin Sulejmanov (18) Ahmed sin Jusufov (2) Salih sin Sulejmanov (25) Salih sin Mehmedov (35) i sin mu Sulejman (13) Mustafa sin Ramadanov (35) Hadži-Mehmed sin Mustafin union bank credit card apply online i sinovi: Mustafa (14) i Ahmed (4) Mehmed sin Hasanov (26) Sulejman sin Hasanov (31) Mustafa sin Hadži-Jusufov (13) i brat can i pay my verizon bill with a credit card Salih (5) Osman sin Hasanov (45) i sinovi: Hasan (8) i Ibrahim (2)

Ovo su vjerovatno preci Muje i Bege Begića, odnosno njihovih sinova Sulje i Hasana (Esad Tihić. isto) 111 Mjesto sin treba da stoji brat. 112 U Šamcu i sada postoji porodica Pištoljević, a jednom od njih je ime Salkan (Esad Tihić, isto.) 113 Ovo je vjerovatno brat djeda dr Osmana Ceribašića, jer se imena poklapaju (Esad Tihićisto.) 110

60

81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108.

Harčinović Ibrahim sin Hadži-Omerov (47) i sinovi mu: Abdulah (17) i Omer (5) 114 Mustafa sin Ibrahimov (12) i braća mu: Jusuf (9) i Ibrahim (5) Mustafa sin Husejnov (30) i siroče Osman sin Mustafin (17) Džaferović Džafer sin Jusufov (10) Mehmed sin Hasanov (16) i brat mu Mustafa (11) Nedostaje dom br.

Ovo su preci Omera i Salke Harčinovića, odnosno njihovih sinova: Nurke, Sulejmana, Ibrahima, Mujage itd. (Esad Tihić, isto.) 115 Ovo su vjerovatno preci Ibrahima Fisovića zv.”Ibriš“, odnosno njegovih kćeri. (Esad Tihić, isto.) 116 Vjerovatno se radi o grešci, gdje treba da stoji (1). 114

61

109. 110. 111. 112. 113. 114. 115. 116. 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. 127. 128. 129. 130. 131. 132. 133. 134. 135. 136. 137. 138. 139.

117

Osman sin Mustafin (35), nalazi se u D. Aziziji Sulejman sin Ibrahimov (2), nalazi se u D. Aziziji Hašim sin Abdulkadirov (20) i brat mu Alija (15) Husejn sin Omerov (40) i brat mu Mustafa (30) Salih sin Sulejmanov (45) i sinovi mu: Sulejman (21), Mustafa (14) i Zulfo (7) Rešid sin Mehmedov (26) i sin mu Sadulah (4) Salih sin Hadži-Salihov (35) i sin mu Mustafa (5) Salih sin Ebu Berkov (40) i brat mu Muhamed (25) Ibrahim sin Suljemanov (21) Osman sin Mehmedov (25) i braća mu: Mustafa (21) i Zahid (16) Nedostaje dom br. 119 Sulejman sin Mustafin (30) i sin mu Salih (2) Ismail sin Hadži-Ibrahimov (30) i sin mu Sulejman (2) Abdija sin Husejnov (8), nalazi se u Sarajevu. Harčinović Ahmed sin Hadži-Omerov (35) i sinovi mu: Mehmed (6) i Jusuf (4) Ibrahim sin Mustafin (25) Mustafa sin Hadži-Ahmedov (20) Hašim sin Ibrahimov (51) Hadži-Mustafa sin Mehmedov (51), nalazi se u Bijeljini Hasan sin Mehmedov (31) Hasan sin Mehmedov (32) i sinovi mu: Mustafa (14), Mehmed (12), Ibrahim (8) i Sulejman rođen 7. juna 1870. godine Nedostaje dom br. 130 Ibrahim sin Mustafin (27) i brat mu Zahir sin Alije (8) Bećir sin Ibrahimov (35) Rašid sin Ibrahimov (29) i braća mu: Ibrahim (19) i Hasan (12) Sulejman sin Mehmedov (35) Rašid sin Alije (6) Mehmed sin Salihov (21), brat mu Mustafa (17), drugi brat mu Mustafa sin Salihov (15), brat mu Omer (12) i brat mu Muharem (6) Mustafa sin Hasanov (3), brat mu Osman sin Osmanov (7) 117 Ibrahim sin Mehmedov (36) i sin mu Mustafa (4) Osman sin Abdullatifov (7)

Brat mu po materi.

62

140. 141. 142. 143. 144. 145. 146. 147. 148. 149. 150. 151. 152. 153. 154. 155. 156. 157. 158. 159. 160. first keystone community bank berwick pa hours. 162. 163. 164. 165.

Mustafa sin Mehmedov (13) i sin mu Alija (3) Topalović Mehmed sin Hadži-Muharemov (22) i brat mu Abdulah (15) 118 Mehmed sin Mustafin (41) i sin mu Mušan (5) Agan sin Redžepov (13) i brat mu Hasan (5) Osman sin Mustafin (40) i sinovi mu: Osman (10) i Munib (5) Hasanović Hasan sin Hasanov (52) i sinovi mu: Mehmed (22), Mustafa (18) i Abdurahman (15) 119 Ahmetović Ahmet sin Sulejmanov (66) i sinovi: Salih (14), Sulejman (10), te šura mu Mehmed Ibrahimov (25). Ibrahim sin Mustafin (16) i brat mu Ismail (12) Sulejmanović Hasan sin Hašimov (28) i sin mu Uzejr (5) 120 Hadži-Salih sin Mustafin (35) Ibrahim sin Sulejmanov (75) i sin mu Mehmed (6) Nedostaje dom br. 151 Alić Sejfija sin Begin (17) i brat mu Ahmed (4) Mehmed sin Hasanov (30) Nedostaje dom br. 154 Salih sin Osmanov (65) i sinovi mu: Jusuf (26), Mehmed (23), Abdurahman (5) i Jusufov sin Husejn (1) Mustafa sin Abdulhamidov (17) i brat mu Salih (12) Salih sin Sulejmanov (35) Sulejman sin Mehmedov (35) i sinovi mu: Ibrahim (12) i Salih (6) Sulejman sin Mustafin (22) Sulejman sin Sadulahov (20) Mešan sin Ahmedov (20) Osman sin Mehmedov (38) i sin mu Salih (25) Derviš sin Mustafin mission lane card reviews i sin mu Salih (5) Ibiš sin Mustafin (40) i sinovi mu: Hasan (16), Osman (14), Mustafa (5) i Salih (4) Husejn sin Hadži-Ibrahimov (26)

U Bosanskom Šamcu je postojala porodica Topalović, a poznati su Husein i Abdulah (Esad Tihić, isto.) 119 Po predanju, današnja porodica Džakić ranije se prezivala Hasanović, a ova imena i danas egzistiraju u toj porodici. (Esad Tihić, isto.) 120 U Bosanskom Šamcu postoji porodica Sulejmanović (potomci Nurije i Sadulaha). (Esad Tihić, isto.) 118

63

166. 167. 168. 169. 170. 171. 172. 173. 174. 175. 176. 177. 178. 179. 180. 181. 182. 183. 184. 185. 186. 187. 188. 189. 190. 191. 192.

Ceribašić Bego sin Ibrahim-begov (32) i brat mu Mehmed (22) 121 Hasan sin Ademov (45) Arif sin Mehemdov (32) i sinovi mu: Husejn (9), Mehmed (5) Salih sin Ismailov (30) Nedostaje dom br. 170 Hasan sin Mehmedov (30) i sin mu Jusuf (4) Abdurahman sin Sulejmanov (26) i sinovi mu: Alija (5) i Nurija (4) 122 Zatkić Mustafa sin Osmanov (36) i sinovi mu: Osman (11), Hasan (6) i Sulejman rođen 5. maja 1870. god. Mustafa sin Jusufov (61) i sin mu Sulejman (21) Sulejman sin Husejnov (25) Ismail sin Ibrahimov (55) i sinovi mu: Abdurahman (17) i Salih (28) Abdija sin Hadži-Mehmedov (49) Bećir sin Hasanov (20) Sulejman sin Mustafin (32) i sinovi mu: Ibrahim (13), Abdurahman (11), Hasan (7) i Husejn (4) Mustafa sin Omerov (60) sinovi mu: Ahmed (20) i Abdulah (8) Omer sin Mustafin (26) i sin mu Salih (9) Sulejman sin Hadži-Omerov (45) i sin mu Abdurahman (13) Sulejman sin Alije (3) i sin mu Salih (3), te sin mu Abdulah Osmanov (35) 123 Ibrahim sin Husejnov (30) i brat mu Saloh (35) Mehmed sin Husejnov (27) Mustafa sin Ibrahimov (48) i sinovi mu: Alija (18) i Ibrahim (14) Mustafa sin Sulejmanov (35) Rašid Halil sin Abdulahov (34) Abdurahman sin Sulejmanov (30) Hadži-Sulejman sin Mehmedov (30) Hasan-beg sin Mehmedov (38) 124 Hašim sin Hasanov (35), nalazi se u Janji.

Bego je djed Huseina, Hasana, Mehmeda i Đulage Ceribašića (Esad Tihić, isto.) Ova imena se pojavljuju u familiji Hadžisalihović. (Esad Tihić, isto.) 123 Po godinama je stariji, te mu ne može biti ni pastorak. Vjerovatno mu je brat po materi, a pogrešno uneseno sin. 124 Ovo bi mogao biti predak Fitozovića (Esad Tihić, isto.) 121 122

64

193. 194. 195. 196. 197. 198. 199. 200. 201. 202. 203. 204. 205. 206. 207. 208. 209. 210. 211. 212. 213. 214. 215. 216.

Mustafa sin Salihov (60) sin mu Ibrahim (17) i brat mu Alija sin Sulejmanov 125 (22) Alija sin Osmanov (23) Ibrahim sin Ibrahimov (35) i brat mu Mehmed (25) Salih sin Mustafin (15) Mehmed sin Hasanov (30) Sulejman-aga sin Ibrahimov (35) i sin mu Salih (5) Ahmed sin Mehmedov (8) Ahmed sin Osmanov (26) i brat mu Salih (16) Abdulah sin Sulejmanov (22), i braća mu: Rašid (18), Mehmed (11), Uzejr (8) i Ibrahim (4) 126 Arif sin Sulejmanov (26) i sin mu Šaban (7) Abdulah sin Ibrahimov (30) Harčinović Hasan sin Hadži-Omerov (22), nalazi se u Gračanici Mustafa sin Hadži-Omerov (22) i ovaj je u Gračanici. 127 Dervić Mehmed sin Mula Sulejmanov (23) i brat mu Mustafa (20) 128 Čugur Hadži-Abdija sin Mustafin (71), nalazi se u Tuzli i sin mu Mustafa (40) i Mustafin sin Salih (11) Kasim sin Hadži-Abdijin (31) i sin mu Sulejman (7) Prcić Mehmed sin Hadži-Ibrahimov (40) i sin mu Salih (12) Prcić Mehmed sin Hadži-Salihov (25), nalazi se u Tuzli. Hafiz Mehmed blue moon restaurant edmond ok Hadži-Hafizov (30) i sin mu: Abdurahman (2) te braća: Ahmed (22) i Mustafa (18) Škiljić Ahmed sin Mustaj-begov (22), nalazi se u Gračanici, sin mu Hasan (1) i brat mu Hasan sin Mustaj-begov (15) Tihić Salih sin Mustaj-begov (19), nalazi se u Brčkom i brat mu Fejzija (11) Bego sin Sulejmanov (40) i sin mu Sulejman (12), te brat Salih (20) Mustafa sin Osmanov (35) i brat mu Ibiš (25) 129 Bošnjak Hašim sin Sulejmanov (25) i brat mu Mehmed (15)

125

Brat po materi. Ovo su Tihići, rodonačelnik je Sulejman, njegov sin Abdulah je djed Sakiba i Selima Tihića, sin Rašid je pradjed Esada, Mersada i Fahrudina Tihića. Sinovi Uzeir i Mehmed su vjerovatno rano umrli i nisu imali potomaka, dok je Ibrahim pradjed Salkana Tihića sina Ibrahima zv. „Ibić“ (Esad Tihić, isto.) 127 Vjerovatno je i on Harčinović. (Esad Tihić, isto.) 128 Ovo su preci Ćamila, odnosno Saliha, Sulejmana i drugih Dervića (Esad Tihić, isto.) 129 Rodonačelnik sadašnjih Vajzovića zvao se Ibriš. (Esad Tihić, isto.) 126

65

Hasan sin Mehmedov (55), nalazi se u Gračanici 218. Sejfija sin Ahmedov (31) 219. Abdija sin Kovača Ismaila (39) 220. Mehmed sin Ibrahimov (40) 221. Bećo Muharem sin Hasanov (45) 222. Jusuf sin Mustafin (30) 130 223. Arap Rejhan efendija (40) 224. Riza efendija sin Abdulahov (41) 225. Ibrahim-aga sin Abdulahov (42) i sin mu Abdulah rođen 4. aprila 1870. godine. Ukupno 440 muških osoba užičkih muhadžira smještenih u 214 domova. 217.

Broj domova i osoba sokolskih muhadžira (doseljenika) nastanjenih u Gornjoj Aziziji (Bos. Šamcu) 1. Salih-beg sin Hasanov (41) i sin mu Salih-beg (2) 131 2. Husein sin Hasanov (35) i stričević mu Salih sin Mehmedov (40) 132 3. Mehmed sin Mustafin (35) i sinovi mu: Mustafa (11) i Mahmud (9) 4. Mustafa sin Mehmedov (10) 5. Ahmed sin Mehmedov (10) 6. Nedostaje dom br. 6 7. Selim sin Husejnov (50), sin mu Husejn (20), Husejnov sin Mehmed (1), Šura mu Hasan sin Mustafin (25) i sluga mu Mustafa sin Abdulahov (35) 8. Mustafa sin Ibrahimov (45) i braća mu: Sulejman (35) i Abdulah (25) 9. Mehmed cancel capital one debit card Alije (30) 10. Ibrahim sin Alije (35) i sinovi mu: Ahmed (12) i Hasan (8) 11. Sulejman sin Mustafin (15) i sinovi mu: Salih rođen 5. jula 1863. i Mustafa rođen 27. juna 1870. godine 12. Mustafa sin Mustafin (20) 13. Mehmed sin Alije (50) i sinovi mu: Alija (25) i Omer (15) 133 14. Alija sin Osmanov (30) 15. Mustafa sin Husejnov (30) i brat mu Hasan (32) 16. Mustafa sin Jahja-ov (Suljin) (16) i brat mu Emin (12) U Bosanskom Šamcu postoji familija Arapović, ali tog prezimena ima i u Kozluku. (Esad Tihić, isto.) 131 Ovo su Zaimovići čiji je predak Hasan (Esad Tihić, isto). 132 Husein je djed Hasana, Hatidže, Azema i Zaima Zaimovića (Esad Tihić, isto.) 133 Po ponavljanju ovo bi mogli biti Hadžialijagići (Esad Tihić, isto.) 130

66

17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24.

Derviš sin Salihov (60) i sin mu Hasan (16) Mustafa sin Omerov (35) Mustafa sin Salihov (30) i brat mu Hasan (25) Ismail sin Ibrahimov (35) i sinovi mu: Mustafa (15) i Ibrahim (3) Mustafa sin Age Saliha (40) Osman sin Salihov (12) Alija sin Ibrahimov (30) i brat mu Sulejman (25) Sulejman sin Ibrahim (60) i sinovi mu: Hasan (40), Ibrahim (16) i Hasanov sin Mustafa (13) 25. Omer sin Alije (35) 26. Hašim sin Salihov (35) i sinovi mu: Hasan (10) i Husein Ibrahimov (5) 134 27. Salih sin Fejzulahov (60) i sin mu Sulejman (35), te Sulejmanovi sinovi: Mustafa (8) i Mehmed (2) 135 28. Hasan sin Fejzulahov (55) 136 29. Omer sin Ahmedov (16) 30. Salih sin Omerov (30), pastrorak mu Sulejman sin Hasanov (7) i drugi sin mu Osman sin Hasanov (4) 137 31. Mustafa sin Jusufov (35) i sinovi mu: Hašim (4) i Osman (1) 32. Ibrahim sin Alije (41) i sinovi mu: Derviš (14) i Hasan (-) Ukupno 69 muških osoba sokolski muhadžira smještenih u 32 doma. Broj domova i osoba šabačkih muhadžira (doseljenika) nastanjenih u Gornjoj Aziziji (Bos. Šamcu) 1. Bešlo sin Alije (60) 138 2. Ibrahim sin Mustafin td bank auto loan payment login i sinovi mu: Redžep (12), Ramadan (10) i Salih (1) 3. Hasan sin Abdijin (35) i sin mu Abdija (1) 4. Hasan sin Husejnov (26) i brat mu Šaćir (17), te sinovi mu: Osman Husejnov (12) 139, Salih sin Husejnov (7) 140, Hamid sin Husejnov (4) 141 134

Može mu biti samo pastorak, a nikako sin. Ovo su vjerovatno preci dr Rize, dr Azize, Sulejmana, Alije, Selvete, Bisere, Azemine i Razije Alajbegović, jer se imena podudaraju. (Esad Tihić, isto.) 136 I ovo je vjerovatno Alajbegović. (Esad Tihić, isto.) 137 Mjesto sin treba da stoji”pastorak”. 138 Vjerovatno je predak porodice Bešlagić (Esad Tihić, isto.) 139 Mjesto sin treba da stoji „brat“. 140 Mjesto sin treba da stoji „brat“. 141 Mjesto sin treba da stoji „brat“. 135

67

5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Osman sin Alije (50) Alija sin Husjenov (20) i sin mu Husejn (3) Osman sin Alije (50) 142 Alija sin Husejnov (25), isto kao pod brojem 6. Ibrahim sin Husejnov (20) i brat mu Mehmed (14) Hasan sin Mehmedov (50) i sin mu Hasan (15) Nedostaje dom br. 11 Hasan sin Mehmedov (15) i brat mu Sulejman (5) Mustafa sin Husjenov (30) i brat mu Bećo (3) Seid sin Bećin (15) i brat mu Hasan (8) Hasan sin Hasanov (28) Rustem sin Osmanov (30) i sin mu Osman (4) Husejn sin Osmanov (35) i sin mu Sulejman (6) Husejn sin Alije (35) i sinovi mu: Mustafa (5) i Hasan (3) Hasan sin Osmanov (45) i sin mu Sulejman (5) Husejn sin Hasanov (22) i brat mu Mehmed (14) te sinovi: Bako Hasanov (9) i Alija Hasanov (7) 143 21. Mahmud sin Muratov (16) i brat mu Nezir (11) 144 22. Hasan sin Hasanov (11) i brat mu Ibrahim (7) 23. Husejn sin Dervišov (20) 24. Alijaga sin Mehmedov (26) 25. Salih sin Husjenov (20) 26. Began sin Mustafin (20) 27. Prcić Mula Mehmed sin Sulejmanov (59) i sinovi mu: Mustafa (26), Ibrahim (24), Hasan (22), Sulejman (18), Husejn (17) i Salih (11) 28. Prcić Mustafa sin Mehmedov (28) i sin mu Abdija (1) Ukupno 57 muških osoba šabačkih muhadžira smještenih u 26 doma. Broj domova i osoba užičkih muhadžira (doseljenika) Cigana nastanjenih u Gornjoj Aziziji (Bos. Šamac) 1. Mustafa sin Mehmedov (50) i sinovi mu: Salih (27) i Mehmed (24) 2. Osman sin Mustafin (31) i sinovi mu: Ibrahim (8) i Hašim Hasanov (6) 145 142

Dom broj 7 je opetovani dom broj 5. Broj 3 i 4 ili su braća nosioca imena doma ili im je pogrešno uneseno ime oca: mjesto”Husejn”,”Hasan”. 144 Ovo su Muratovići (nap. autora.) 145 Može mu biti pastorak, a ne sin. 143

68

3. Alija sin Osmanov (70) i sin mu Salih (30), te Salihov sin Zekija (6) 4. Osman sin Mešanov (40) i sinovi mu: Sunbul (15), Hasan (12) i Ibrahim (9) 5. Ahmed sin Alijin (35) i sin mu Mustafa (15) 6. Hasan sin Ismailov (40) i sin mu Hasan (5) 7. Hasan sin Salihov (80) i sinovi mu: Salih (15), Hasan (12) i Arif (10) 8. Halil sin Husejnov (30), brat mu Husejn sin Husejnov (20) i braća: Mustafa sin Salihov (12) 146 i Arif sin Salihov (10) 147 9. Omer sin Mustafin (24) i braća mu: Ramadan (22), Alija (8) i Salih (10) 10. Jusuf sin Mustafin (18) 11. Isa sin Mustafin (15) 12. Mustafa sin Osmanov (50) i sin mu Mehmed (25) 13. Mustafa sin Musa-ov (27) i sinovi mu: Rešo (6) i Rešid (4) 14. Redžep sin Mustafin (8) i brat mu Salih (6) 15. Sulejman sin Jusufov (25) 16. Musić Salih sin Musin (41) i sinovi mu: Sulejman (20) i Hasan (1) 17. Musić Osman sin Musin (45), nalazi se u Tuzli 18. Osman sin Abdijin (45) i sinovi mu: Ibrahim (12) i Mehmed (6) 19. Hadžić Halil sin Hadži-Salihov (20) i sinovi mu: Hasan (5) i Salih (1) 20. Hadžić Salih sin Hadži-Saliha (45) 21. Sejdić Salih sin Alije (20), nalazi se u Tuzli. Ukupno 58148 muških osoba užičkih Cigana muhadžira smještenih u 21 dom. Užičkih muhadžira: Šabačkih muhadžira: Domova: Osoba: Domova: Osoba: 149 26 57 235 498

Sokolskih muhadžira: Domova: Osoba: 32 69

Ukupan zbir svih muhadžira naseljenih u Gornjoj Aziziji (Bos. Šamcu) Broj domova: 293

Broj osoba: 624

146

Može biti samo brat po materi nosioca imena doma. Može mu biti samo brat po materi. 148 Kod zbira užičkih Cigana pogrešno stoji „58“ mjesto „51“. 149 Ta ista greška ponavlja se i u cjelokupnom zbiru. 147

69

Slika br. 2 Pogled na grad iz vazduha 1.

Slika br. 3 Pogled na grad iz vazduha 2.

Spiskovi doseljenika koji se nalaze u Orijentalnom institutu u Sarajevu, vjerovatno su ažurirani 1872. godine, jer su u njih unesena i imena osoba koje su rođene 1865. i 1872. godine. Svega nekoliko osoba ima puno prezime sa nastavkom –ić koje se tek tada i počelo upotrebljavati. Pošto se zna da su za ove doseljenike pravljene te male kuće na kulama od cigle tzv. 70

„sojenice“ koje su imale 2-3 prostorije, broj doseljenika se onda kreće preko 1.000 ako se uzme da u takve kuće mogu stati svega po 4 osobe. Popisani su jedino muški članovi (jer jedino njih država može pozvati u vojsku i koristiti kao ratnike) a time je i stvarni broj stanovnika u varoši ostao nepoznat. Dalje je veliki nedostatak turskog popisa što ne beleži prezimena kod ljudi, već ime domaćina porodice i ime njegovog oca. To je istočnjačka oznaka ličnosti, koja je porijeklom od nomada-stočara, dok Sloveni pripadaju onim narodima koje oznaku ličnosti vrše po imenu porodičnog imena, pored ličnog imena i očevog imena. Od sokolskih muhadžira spisak ne beleži ni jedno prezime, dok od doseljenika iz Šapca su zabeležene samo tri kuće Prcića. Ovo prezime postoji i kod doseljenika iz Užica pa je danas jedino na osnovu očuvanog sjećanja moguće utvrditi koji Prcići su iz Užica, a koji iz Šapca. Neki doseljenici jednostavno nisu došli u određeno naselje kako je dvadesetak godina kasnije prvih godina Austro-Ugarske okupacije pravljen spisak imaoca parcela u varoši – time je pružena prilika da se utvrde izmene, ali i stvarno stanje iz umpqua bank locations vancouver washington. godine. Takođe i zapamćeno sjećanje kaže – da sve familije iz popisa nisu došle u Šamac – da je dosta porodica poslije nekoliko godina napustilo varoš - i da je jedan broj porodica kasnije došao u varoš iz nekih drugih naselja. Zato se krajem 19. vijeka u katastarskim knjigama nalaze i ova prezimena: Ibrahimovići postali su od Begića, Hadžiabdići su došli u varoš prvih godina Austro-Ugarske okupacije, Kapetanovići su Užičani poreklom, ali su došli tek desetak godina poslije osnivanja naselja, isto kao i Bičići i Jahići. Grupa porodica: Isić, Drljačić, Fitozović, Hasanspahić, Hadžefendić su doselili iz Orašja odmah po osnivanju naselja, jer izgleda da su izvršili zamenu imanja i kuća sa nekom od porodica šamačkih doseljenika. Za Drljačiće se zna da su porijeklom iz Užica, a takođe i to da su u Užice doseljeni negdje iz Crne Gore. Od njih su u Užicu postali Hadžiefendići. Odobašić, Nišić, Repčinović koji se ponekad bilježe i kao Repčić, zatim Šerići i Tabakovići su u Šamac doselili iz Brezova Polja i to takođe zamenom kuća i imanja. Banjanovići su doselili iz Kozluka ili Brezova Polja, a nije isključeno da postoji više porodica sa istim prezimenom i doseljenih iz oba mesta.” 150 Autor Šaban Hodžić je dolazio u Bos. Šamac 1957. ili 58. godine i utvrdio da se od doseljenika pored navedenih nalaze još: Užičana: Abdulahefendići (1 ženski član), Hadžiabdići, Begići sada pod prezimenom Ibrahimovića, Bičići, Ceribašići, Ejubovići (sada Kapetanovići), Dervići, Fisovići, Harčinovići, Hadžihafizovići, Hadžialići (doselili iz Orašja), Isići (1 ženski član), Jahići, Muratovići, Prcići, 150

„Šamačke novine“ br. 48, god. III avgust 1987.

71

Pištoljevići, Sulejmanovići, Škiljići (1 ženski član), Topalovići, Tihići, Zlatkići.“ 151 Potom Vajzovići, Zukići, Fočakovići, Šerići, Džakići, Bajraktarevići, Tabakovići, Bešlagići, Topčagići, Saračevići, Bičakčije, Alijagići, Šerifovići, Jašarevići, Abdići, Drljačići, Kukići, Sejdići, Fitozovići, Buzadžići, Đuherići, Karići, Fejzovići, Babaahmetovići, Hajfići, Hasanovići, Abdurahmanovići, Ibrahimbegovići, Kasumovići, Odobašići, Čivo, Nišlići, Repčići, Aganovići, Hasanspahići, Hasanefendići, Ahemtovići, Salihovići, Bašići, Bećirovići, Mustafići, Džaferovići, Vagovići, Grapčanović. . „Abdulahmanovih ima dve kuće od kojih je jedna zabeležena i kao Hafizabdulahmanović, Ahmetovića ima tri kuće, Alići ili Aliči, Arap u prvim katastarskim knjigama krajem 19. vijeka već se beleži i kao Arapović, Bašići tri kuće, Babahmetović, Bako, jedno sjećanje kaže da su u Užice doseljeni pri kraju 17. vijeka negdje iz Mađarske, Bošnjak, sjećanje kaže da su u Užicu doseljeni negdje sa druge strane Drine iz Bosne. Begići tri kuće, Bećirovići, Vagovići dvije kuće, Dervići, Đikići u Užicu doseljeni iz Crne Gore, Zatkići u starijim popisima u Užicu pišu se i Zlatikići, Ibrahimovići dvije kuće, Mustafići, Mehmedovići, Prcići četiri kuće, Pištolj djed došao u Užice iz Turske „go ko pištolj“, Salihovići, Sulejmanovići, Topalovići djed došao u Užice iz nekog rata „čopav-topal“, Tihići, Fejzovići dvije kuće, Fisovići, Hajfići dvije kuće, Hasanovići tri kuće, Sejdići, Hadžići tri kuće.” 152 Sokoljana: Čizmići, Zaimovići, Hadžialijagići, Jasenica, Kujundžići, Sadići, Repčić (Sadići), Alajbegovići, Topčagići, Odobašići, Banjanovići, Hadžiavdići, Meselakovići, Tabakovići (Taralovići), navode se i Sulejmanovići (mada ih ima i Užičana). Šapčana: Bičakčići, Tabakovići, Bičići, Saračevići, Arapovići, Fočakovići, Spahići, Ivići, Alibegovići 153, Salkići, Muratovići, Ceribašići 154, Pištoljevići, Atići, Alatovići, Buzadžići, Ibrahimagiči. Beograđana: Izetbegovići (Jahići) 155, Alibegović, Bičakčije, Jašarevići, Smajlovići. . Mnoge od ovih porodica nisu direktno došle u Šamac nego su se naseljavale u druga mjesta u Bosni, a odatle poslije došle u ovaj grad. Tako se zna da su iz Srbije došli: Bičakčije (Bičakčići) (doselili iz Orašja), Drljačići isto, Hasanefendići (doselili iz Orašja, a starinom iz Mađarske), Kasumovići isto. Hadžalić,

Šaban Hodžić, isto. „Šamačke novine“, isto. 153 U nekim izvorima se navodi da su iz Šapca, a u nekim da su iz Beograda. Prezivali su se Šaćirovići. 154 Mehini i Rizini preci (Esad Tihić, isto.) 155 (Jakići) ili Jahje. Tek u Šamcu su po pretku Izet-begu uzeli današnje prezime. 151 152

72

Hasanspahići, Nišlići, Repčići, Arapovići. Dok su odselili u Orašje: Arnautovići, Džaferovići, Rašidovići i Redžepovići. . Iz Kozluka: Repčići, Šerići, Tabakovići, Banjanovići (Banjan). . Sandžak: Titlić, Smakić, Kuluglija (Pljevlja, Crna Gora), Ramušević Dešo (Berani, Crna Gora). Brezovo Polje: Odobašić. Brčko: Hantalašević, Aljić (selo Brka), Travanjkić Alija, Atić Junuz (selo Rahić), Tursunović Emka (1865. godine), Odžak: Kučuković, Dedić (Redžo i Husein „Sele“), Halilović Mehmedalija, Mahmutbegović Muharembeg (Jakeš), Dumonjić Ćamil, Porobić Mujo, Porobić Omer, Podgorić Suljo, Madžarević Osman, Hasanović Ibrahim. Bosanska Dubica: Lelić (hodža). Donji Vakuf: Hodžić Ahmet. Doboj: dr Džafer Mehmedagić. Modriča: Hadži Junuz Grabonjić, Abazbegović, Hurtić Alija (seloTarevci), Huseljić Dedo, Hadžialijagić Omer, Čizmić Alijaga 156, Kuburić Dedo (selo Tarevci), Huseljić Mujo, Karabegović Adil, Topčagić Mesud (selo Tarevci), Sinanović Osman, Mutapčić Redžo, Pehlić Hasan. Sarajevo: Softić Muhamed. Prijedor: Nezirović Derviš (selo Ćela), Hodžić Ćamil Gračanica: Jusufović Mesud, Derventa: Hadžikadić Uzejr, Smajić Zarifa Tuzla: Prcić Omer, Čajniče: Arslanović Alija, Srna (selo Gornji Stopići), Travnik: Tamburija Arif Prnjavor: Jusufbegović Abdulah (selo Kopčić) Žepče: Tokalić Pašo, Bosanska Gradiška: Ibrišević Mujo (seloGrahovo) Lukavac: Subašić Mehmed Sočanica: Mehinović Salih Višegrad: Nogić Zulfo (selo Grivna) Gradačac: Kladnjak Alija, Sejdić Ahmet (selo Mionica), Hadžijusufović Muharem, Hadžijusufović Mustafa, Omeranović Ibro, Vuković Nurija (selo Mionica), Skenderović Salih, Ibralić Ibro (selo Mionica), Ibralić Mujkan (selo Mionica), Mujkanović Hasan (selo D. Mionica), Omeranović Muharem, Bobić Salih, Mešić Osman, Škiljić Ćera (selo Mionica), Ćosić Hasan, Hasić Mujo, Hurtić Ćamil (selo Mionica), Kunić Alija, Mešić Avdo (selo Mionica), Mujkanović Mahmut (selo Mionica), Ibralić Dedo (selo Mionica), Omeranović Mujo, Smajić Ibrahim (selo Zeljina), Ibralić Ibrahim (selo Mionica), Ibralić Husejn, Kikić Sulejman 157, Salić At home nursing jobs near me, Hasić Ibro, 156 157

Rođen je u Modriči. Familija našeg književnika Hasana Kikića iz Gradačca.

73

Hasić Mujo, Hurtić Salih, Golač Kasim, Selimović Abdulah, Mađarević Alija, Husejnbašić Nesib, Srebreniković Abdulah, Pirić Ševko, Sokoljak Hamid, Mehmedović Abdurahman (selo Mionica), Gibić Mustafa (selo Ledenice), Kukić, Smajlović Smajil, Fizjović, Ađulović Mustafa, Ćustić Mustafa, Albanske porodice: Zurapović, Mustafić Hašim, Halilović Kahriman, Šehapović Sulejman, Jusufović Šukrija, Mustafić Hamid, Ethemović Husejn, Junuzović Jusuf, Mustafić Fetiš, Šehabović Alija, Salihovići „Buble“. Od Cigana ima samo jedna porodica Mešića, dok o sudbini ostalih nisam mogao ništa saznati. Užički poslednji kadija Riza eff. Hadžialiefendić također je živio u Šamcu. Izumrle porodice: Babaahmetović, Bošnjaković, Bešle, Fejzovići, Isići, Mesalakovići, Grapčanovići, Nalići, Šerifovići, Pačariza, Smajlovići, Hafizabdurahmanović, Latifići, Hadžialiefendić, Spahići, Alija Lazovac 158 Nisam došao do izvora: Arifovići, Abdulahovići, Ahmetovići, Ahmetefendići, Ademovići, Abdulhamidovići, Bakiće, Bašiće, Bećiroviće, Čungure (Čunguze)-jedni su bili u Tuzli, Đikiće, Fejzulahoviće, Hadžimehmedoviće, Hadžiahmetoviće, Hasanoviće, Hajfiće, Huseinoviće, Jusufoviće, Muharemoviće, Omeroviće 159, Osnoviće (Osmanoviće), Ramadanoviće, Softiće, Smajloviće, Zalkiće (Zatkiće), Kuburoviće, Tiriće, Bešlagiće, Ćoraliće, Naliće, Nišliće, Hasanspahiće, Hadžisalihoviće, Grapčanoviće (Grabčanoviće), Siče, Kapetanoviće, Siljadžiće, Fodoloviće, Begiće, Šipi, Lović, Muftić, Avdo Sakadžija, Aganović Mehmedalija, Pačarize, Abdurahmanoviće, Pomaković. Izvjesni Arif Šeinović iz Bos. Šamca odselio je u Carigrad 1890. godine ali je ostavio sudsku parnicu protiv Salke H. Halilovića iz Bos. Šamca radi 75 forinti. 160 Po zvaničnom „Popisu pučanstva Bos. Šamca od 1. maja. 1931. godine“ navode se imena doseljenika koji su tada bili još živi i to: Izetbegović Sadika rođena 1867. godine u Beogradu, H. Abdić Hasija rođena 1860. godine u Užicu, Drljačič Halida rođena 1861. godine u Užicu, umrla 1936. godine, Bičić Ibro rođen 1859. godine u Užicu, Zukić Emira rođena 1857. godine u Užicu, Prcić Nazifa zv. Hanifa rođena 1855. godine u Sokolu, Kukić Hasan rođen 1859. godine u Užicu, Kapetanović Salkan rođen 1861. godine u Užicu, Bičakčić Paša rođena 1860. godine u Šabcu, umrla 1938. godine. U spiskovima Šabana Hodžića se može vidjeti, a i istraživanjem na terenu da se prezimena pojedinih porodica ponavljaju, tj. postoji više On i žena su umrli bez potomaka. Kuća u Džamijskoj ulici, kasnije Džakići kupili da naprave magazu. 159 Postoji jedna familija Omerovića u Donjoj Mahali porijeklom iz Kalesije. 160 „Sarajevski list“ br. 141 od 26. novembra 1890. 158

74

porodica sa istim prezimenom, neke od njih su familijarno povezane a neke pak ne. U Šamcu je živjelo nekoliko porodica Repčića, Vajzovića, Fitozovića, Zaimovića, Čizmića, Zukića i sl. O njima ćemo pisati detaljnije u poglavlju o istaknutim porodicama, dok napr. Po Popisu pučanstva Bos. Šamca iz bb&t and wells fargo. godine se može zaključiti da postoji više porodica istog prezimena koje su doseljene sa raznih strana a i nisu živjele u istom kućanstvu. Napr. Ceribašići: postoje porodice: Ceribašić Salke (1884-1931), Hane (1892), Saliha (1886-1932), Ibrahima (1891), Zahira (1904). Muratovići: Muratović Nurko (1890), Hasan (1879), Ibrahima (1893), Ibrahim (1877), Bajraktarevići: Bajraktarević Fehim (1905), Huso (1883), Mustafa (1888), Salih (1896), Smajo (1903), Haso (1906), Hasan (1907), Hata (1870), Salko (1901).

Porobići: Porobić Mujo (1888), Omer (1892), Meho (1878), Hasići: Hasić Ibro (1894), Mujo (1900), Ćoralići: Ćoralić Muharem (1884-1948), Hamid (1894), Nurija (1902), Ševko (1903), Hasan (1910), Suljko (1908), Pištoljevići: Pištoljević Salih (1882), Mehmed (1905), Suljo (1901), Mađarevići: Mađarević Osman (1883), Alija (1906), Begići: Begić Hasan (1905), Mujo (1882), Jahići: Jahić Meho (1876), Rešo (1898), Šehabovići-Šehapovići: Sulejman (1901), Sulejman (1910), Alija (1906), Fodolovići: Fodolović Salih (1899), Ibro (1891), Ibrahimagići: Ibrahimagić Husejn (1900), Alija (1909), Mehmedovići: Mehmedović Suljo (1909), Abdurahman (1909), Vukovići: Vuković Nurija (1888), Omer (1903), Sejdići: Sejdić Bego (1888), Ahmet (1893), Kujundžići: Kujundžić Salko (1883), Hasan (1859), HadžialićiHadžalići: Mustafa (1895), Medo (1857), Hadžialiajgići: Hadžialijagić Mehmed (1903), Omer (1898), Meho (1882), Sulejman (1898). „Porodica Hadžialijagić se razgranala u nekoliko dijelova. Predak jedne loze Hadžialijagića je Muhamed-aga, čiji su sinovi: Smail-aga (otac Muhameda, Hazima i Šefke – majke Rize Fitozovića), Sulejman (prvi učitelj u Bos. Šamcu i višegodišnji upravnik osnovne škole u Brčkom), i Salkan, popularni Salih-paša. Drugoj grani Hadžialijagića pripadaju preci Alije i Faika Hadžialijagića.” 161 Što se tiče svih ovih imena treba napomenuti da se radi o nosiocima domaćinstva te su skoro svi bili oženjeni ili udati i imali su svoje potomke, čija se sva imena nalaze u pomenutom popisu iz 1931. godine. Velika većina šamačkih muslimana se ženila i udavala sa osobama iz okolnih mjesta: Modriča, Odžak, Orašje, Gradačac, Brčko, i drugim mjestima te i iz samog Šamca, a bilo je i onih koji su za bračne drugove birali i osobe drugih nacija, a uočavamo dosta iz Slavonije, Primorja, ostalih dijelova Hrvatske ali i Mađarske. Porijekla pojedinih prezimena je uglavnom vezano za neki posao kojim su se bavili ili zvanje koje su imali preci: Čizmići (nastalo od čizme), VajzovićiVejzovići (vezti, vezilje), Pištoljevići (pištolj), Saračevići (sarači), Džakići (po nazivu sela u okolici Užica koje danas nosi drugo ime.), „AlajbegovićiAlajbeg (neposredni starješina, spahija i zaim jednog sandžaka), ČeribašaCeribaša (doslovno vojni starješina, otud turcizam Ceribaša), TabakovićiTabak (zanatlija koji se bavi štavljenjem sirove kože), Topčaga, topičaga (zapovjednik, starješina, topčija.)“ 162 Da postoje katastarske knjige u Užicu i drugim mjestima bilo bi daleko lakše pedantnom istraživaču imati potpuniji uvid o porijeklu i imenima doseljenika, međutim na internet stranici „Domaljevac“ u tekstu „Tragedija šamačkih Bošnjaka“ mr Ešref Zaimbegović kaže: „Moj rođak, 161 162

Esad Tihić, navedeno djelo. Dr Muhamed Hadžijahić „Od tradicije do identiteta“, Svjetlost, Sarajevo 1974.

76

šamački veterinar Haso Ceribašić, ispričao mi je osamdesetih godina dvije zanimljive crtice vezane za doseljenje iz Užica. Jednom prilikom vraćajući se sa odmora sa Zlatibora svratio je u muzej u Užicu i raspitao se o dokumentima o iseljavanju muslimana. Rečeno mu je da takvi dokumenti tamo ne postoje i da o tim događajima u tom muzeju nema nikakvih zabilješki. .”Kao autoru poznato mi je da se i pok. Kemal Džakić interesovao za svoje porijeklo i svraćao u Užice sa istom namjerom kao i dr Haso. Doseljenici iz Užica, koji su toliko voljeli svoje staro mjesto, htjeli su da sačuvaju nešto što će ih podsjećati na njihovo porijeklo, pa su oni u Bosanskom Šamcu uveli običaj da se prilikom ženidbe potomaka Užičana igra posebno kolo sa pjevanjem (oro). 163 Sadržaj tog pjevanja prenošen je s koljena na koljeno i uvijek se, do današnjeg dana, našlo ljudi koji će povesti to kolo, solo pjevati i onih koji su grupno odgovarali. Tekst pjesme (a napisao ga je Nurko Herčinović iz Bosanskog Šamca) glasi: Aj, čador penje Bosna Meho Ispred dvora Šah-begova, A Šah-bega doma nema, Samo ljuba Šah-begova! Aj, urodila Biber-gora, Sve biberom i biserom, Nema goru ko da bere, Osim momče i djevojče! Sada majka sina ženi, pa se vesele, Svi se redom veseliše, Majka najviše, Doveli joj đul-djevojku, Đulom miriše! Aj, mladoženja sretan bio, Devet žena prom'jenio! „ 164 „Babahmetović – to je od ovih Ceribašića, Hasinog i Osmanovog oca, mati je odatle. Pa Kašljugić – Zahira Ceribašića mati je odatle. Pa Škiljići – preko puta Muratovića kuće, gdje je Ajke Hadžiabdić kuća u ulici Nikole Tesle. Eto i Muratovići su izumrli. Recimo Biogradlija u Donjoj Mahali bio, što je Suljo „Krnjo“ kupio kuću, žena tog Biogradlije je Banjanovka. Muharema Banjana tetka. Arapovići su bili preko puta Đorđe Buđena, pa otišli u Donju Mahalu. Turski paša je htio Šamac da napravi na Hasićkim lugovima, pa su zovnuli Žana Darka, a on je radio na pruzi Zagreb-Zemun. On kaže „ljudi ne 163 164

U Šamcu popularno nazivan „Čador“. Esad Tihić, navedeno djelo.

77

mogu tu živjeti, treba uz vodu.”, a tamo se izlivala Sava i Bosna. On je bio inžinjer, a ona bara se zove Žandrag. To nije oticalo, on je napravio da otiče voda. Po njemu se prozvalo Žandark, pa onda Žandrag. Sava ulazi u jedno krilo, a u drugo je izlazila. Šapčani su se poredali blizu Save uz vodu i skupa, jer su i u Šapcu bili navikli na vodu. Sokoljani su naselili kraj gdje je moja kuća u Gornjoj Mahali prema Bosni, a izašli do džamije. Užičani su bili u Užičkoj ulici (Gornja Mahala) i centru, te u Donjoj Mahali. Užičani su trgovci, Sokoljani su zemljoradnici i ratnici. Šapčani su ribari. Donijeli recept za neku riblju čorbu, neka jela za koje se u Bosni nije znalo i neku „Kulak“ čorbu i u mojoj kući se pravila. Zatim kačamak ne pura, taj kačamak košta više nego pita. U Gradačcu se to nije pravilo.” 165 „Sokol grad. Sa prvim mrakom se kapija u Soko gradu zatvara. Ko se zatekao na njivi, neće ući. Sokoljani su bili vrlo tvrdokorni, oni su se zadnji povukli, za razliku od Užičana, koji su bili gradski element. Užice je grad sa 35 džamija. Mati moja se sjećala priča da su bili oficiri engleski, francuski i ruski. Šta se ponijelo, onoliko koliko jedan konj može ponijeti. Ko je imao volovska kola, on je dobro prošao. Bakar se nosio, naravno zlato, nakit itd. Mahom se pješke ili sa konjima išlo do Drine. Preko Drine, kad se dođe onda distribucija, odu u Tuzlu, pa se ne snađu, pa se vrati u Bijeljinu, Kozluk, odu do Foče itd. Neki odoše u Posavinu. Oni iz lijepih brežuljkastih predjela, kao napr. Užice sad dolaze u Posavinu, gdje je tuberkoloza. Masovno umiru. Neodgovara im klima. Dođu u Šamac žive godinu-dvije, odu u Kozluk, pa u Janju. U Sarajevu ima veliki broj Užičana. Moja mati Abida Prcić. Ope sorry je sa Alibegovićima familija. Otac materin je HadžiAlija – mula Alija Hadžialiefendić. Bio je mula, sveštenik nižeg ranga. Bila je povezanost sa Repčićima. Bio je Husein-aga Repčić. Kuća moje matere bila je negdje gdje sada Nikice Tešića kuća u Šamcu. Alajbegovići su porijeklom iz Sokola, pa su otišli u Užice. Po ženskoj liniji su iz Užica. Mati moja je imala veliki miraz, Seletovu kuću, džamijski dio zemljišta. Doseljenici iz Užica, osim što su bili trgovci, bili su i kadije, pjesnici, intelektualci, umni ljudi, dok su ovi iz Sokola zemljoradnici. Taj materin otac je u Šamcu bio vjeroučitelj.” 166

165 166

Ibrahim Hadžiabdić, interviju 2000. godine. Prof. dr Rizah Alajbegović interviju 18. marta 1998. i 1. maja 2000. u Šamcu.

78

Slika 4. Bos. Šamca (džamija) razlednica. Izdavač: Repčić & Vajzović oko 1910. godine.

Imovina doseljenika Odlaskom Muslimana iz Užica, Sokola i drugih gradova ostao je problem nepokretne imovine, osim toga ostale su neregulisane obaveze (dugovi, obligacije, zaloge, potraživanja, ortački poslovi) što je trebalo rješavati vrlo ozbiljno. Zbog toga je par godina poslije iseljavanja došlo do formiranja više mješovitih tursko-srpskih komisija koje su imale zadatak da izvrše popis i procjenu nekretnina. Cijene kuća su morale pasti usled ogromne ponude na tržištu, a i sama vrijednost im je padala jer je imovina bila napuštena i izložena propadanju. Komisije su osnovane sporazumom Ilije Garašanina, predsjednika srpske vlade, i beogradskog vezira Rašid-paše. Muslimani – prodavci su u Srbiju dolazili samo uz posebnu dozvolu. Bilo je puno peripetija u putovanju, pljačke i sl. Mnogi su davali ovlaštenja svojim sugrađanima koji su išli natrag u postojbinu da u njihovo ime mogu prodavati imovinu. Zub vremena, nepogode ali i pljačka je umanjivalo vrijednost imanja. Objektivnost komisija se može dovesti u pitanje jer su one neke nekretnine procjenjivale da nemaju vrijednost („ ne vrede ni pare“). U otkup imanja uključila se i država i pojavljuje se i ona kao kupac nekih imanja. Imanja su tada procjenjivana u valuti „groši“ a za jedan groš se mogao kupiti jedan primjerak nedeljnika „Bosna“. Tako su muslimanska imanja u Užicu rasprodana vrlo jeftino što ističe Stevan Ignjić u svojoj knjizi „Užička nahija“. Po naredbi beogradskog muhafiza u sporazumu sa srpskom vladom u Užice je novembra 1862. godine došao Nedžib eff. radi prodaje muslimanskih imanja, sa njim su stigla još dvojica od kojih je jedan bio 79

kadija. Srpska vlada je odredila za članove svoje komisije Dragutina Žabarca i Filipa Hristića i stavila im u zadatak da riješe pitanje naknade za imanja. Međutim među stanovništvom je bilo i takvih odnosa koji podrazumjevaju najviši stepen povjerenja. Sklapani su čak i ugovori o privremenom rukovanju nepokretnom imovinom. 167 Tek 1865. godine došlo je do preokreta u prodaji imanja u Užicu. Početkom septembra ministar inostranih poslova najavio je načelniku u Užicu da će prema dogovoru sa Ali-begom iz Bosne doći opunomoćenik iseljenih Muslimana radi prodaje njihovih imanja. Do kraja 1865. godine prodato je oko 100 placeva u varoši i okolini. 168 Dokumenta u Državnom arhivu Srbije poimenično navode 696 Muslimana – vlasnika imanja u Užicu i procjenu njihovih imanja. U tim dokumentima se pominju imena i prezimena osoba iz Bosanskog Šamca. Isti Stevan Ignjić napr. navodi imanje jednog užičkog spahije Ibrahim-bega Ahmetovića koje se sastoji: konak i bašču u Koštici, voćnjak i bašču na Terazijama, voćnjak kod starog hamama, bašču za usjev u Fukarskoj mahali, čair (livadu) u srpskoj varoši, bašču i voćnjak kod Balane, konak kod starih kasapnica, voćnjak u Kruščici, njive u Turici, vodenicu sa dva vitlana rijeci Đetinji, baštine washington trust bank commercial lending Buaru i na Zabučju, dva voćnjaka u Bilovini, u Zravčićima i Ribaševini po jednu vodenicu i livade, tri njive i jedan voćnjak u Tvrdićima, jednu njivu i voćnjak u Sevojnu, voćnjak u Gostinici, jedan voćnjak u Grivskoj, jedan voćnjak u Dobrinji i imanje Pljeskovu pored Drine. 169Sva bolja zemlja u selima oko Užica bila je takođe u rukama Muslimana. Za vrijeme kneza Miloša u užičkoj nahiji su bile u svojini spahija 363 livade, 102 njive, 126 voćnjaka, 29 vodenica i 43 bašče. Ovdje nisu uzeti u obzir zakosi (livade) na Zlatiboru gdje je ljeti živio veliki broj užičkih aga. Užičke spahije imale su posjede i u drugim mjestima. Kako vidimo najveći dio grada Užica (dućana, mejhana, zanatskih radionica, stambenih zgrada i placeva) imali su podanici turske države. Oni su raspolagali velikim posjedima. Procjenjena je vrijednost i džamija koje su postojale i poslije odlaska Muslimana. Cifre su minimalne i kreću se od 20 do 3900 groša, dok je Bataldžamija procjenjena na 0 groša. Najvrijednije je bilo izgleda zemljište, a rušenjem džamija dobivao se samo građevinski materijal. Načelnik užičke opštine naredio je 1876. godine da se poruši čuvena Šejhova džamija gdje se ranije čuvala vlas kose Božijeg poslanika Muhameda a. s, a koju su pri napuštanju grada ponijeli njegovi raniji stanovnici i držali u džamiji u

A. Musić i H. Suljkić „Izgon Muslimana iz Užica 1862. - Cijelo imanje za deset groša“, „Oslobođenje“, od 22. februara do 04. marta 1991. 168 Isto. 169 Isto. 167

80

Orašju. 170Ova džamija u Užicu nalazila se iznad Huremovca a njeno kamenje je prodato na javnoj licitaciji. Iz imena džamija, odnosno njihovih lokacija možemo doznati kako su se zvali pojedini dijelovi grada. To su Lipa, Tye caldwell realtor, Klisura, Koštac, Kuka i nadasve Terazije. Terazije su svakako bile i centar grada. (Interesantno je da se i centar Beograda zvao tada, a i sada se zove Terazije). Koliko mi je poznato, samo Beograd i Užice imaju takav naziv za centar grada. 171 Svi ovi doseljenici su žalili za svojim zavičajem, gradovima, selima, kućama, baštama, voćnjacima, školama, džamijama i grobljima koja su vremenom nestala. O tom žalu najrječitije govori naš šamački književnik Mato Blažević u jednoj svojoj pripovjeci. „Kada smo mi kao Muhadžiri došli, evo ovamo i naselili ovaj kraj, malo nas je bilo sa dukatima u ćemeru, sve gola sirotinja. Dobili smo od turske vlade u Stambolu miljać za kuću, nešto ziratne zemlje da je obrađujemo i to je sve. Ko je ujagmio da tamo preko Drine proda svoje, bilo mu je lahko, imao je čime da podiže i kuću i čardak. Mi ostali, koji smo svu svoju sermiju o klin obesili i otišli u surgun sa nekoliko groša u kesi, muku smo mučili živeći u ovoj močvari.” 172 Posljednji dani Otomanske imperije u Bos. Šamcu U izvještaju A. N. Kudrjavcev od 17. aprila 1875. godine kaže: „Kod Šamca su se iselile 24 porodice iz Bos. Dubice. Radi teške ekonomske situacije u Bosni došlo je do pojačane emigracije bosanskih hrišćana u Austro-Ugarsku i svijet. Početak bune 1875-78. „Nakon što su spalili begovska imanja ustanici su se svim snagama bacili na zauzimanje karaula duž Save, zauzimali ih na juriš, poubijali tursku vojsku u njima i zapalili ih. Marta 1876. godine ruski konzul je pisao da kruže glasine da se značajne ustaničke snage prebacuju iz Slavonije u Bosnu na potezu između Brčkog i Šamca“. Prema jednom telegramu ruski konzul Kudrjavcev je 26. marta 1876. godine saznao da je u okolini Šamca bio odred od 500 ljudi. List „Moskovske Esad Tihić, isto. Isto. 172 Mato Blažević „Muva“, „Politika“ 1937. -godine („Šamačke novine“ br. 49. god. III 26. 8. 1987). Pored knjige Šabana Hodžića, korištena je literatura u ovom dijelu o osnivanju Bos. Šamca i to:Tihomir Đorđević „Arhivska građa za naselja u Srbiji u vreme vlade kneza Miloša (18151834), Srpski etnografski zbornik, XXXVII Beograd 1926.Ljub. Pavlović „Sokolska nahija“ Srpski etnografski zbornik, XLVI Beograd 1930.Državni arhivi u Beogradu i Orijentalni institut u Sarajevu. Posebnu vrijednost imaju izvještaji sa terena koji su pravljeni prema pričama starijih ljudi u ovom dijelu Posavine. Oni imaju vrijednost istorijskih izvora („Šamačke novine“ prof. Branko Belić). 170 171

81

Источник: https://idoc.pub/documents/idocpub-d4pq5eovqwnp

Goran Tribuson - Povijest Pornografije

May 7, 2017

Istorijski Leksikon - Mozaik Znanja

ENCll
~

MOZAll< ZNANJA.

!STORIJA

INTERPRES - BEOGRAD 1970_

~

prof. univ., Beograd (28); dr Andrija STOJKOVIć, prof. univ., Beograd (10); dr Mila STOJNIC doc. univ., Beograd (2); dr Stojan SUBOTIN, prof. univ., Beograd (4); dr Rudi SUPEK, prof. univ.t. Zagreb (6,28); dr Radmila SALABALIC, doc. univ., Beograd (17); dr inž. Vera ::;CEPANOVIć, prof. univ., Beograd (20); dr Berislav šEFER, prof. univ., Beograd (7); Milica ŠEPA, prof. univ., Beograd (24); inž. Nada šEVIć, prof. VPŠ za ekonomiku domaćinstva, Beograd (26, urednik); dr Zdenko SKREB, prof. univ„ Zagreb (2); Ivan ŠTAJNBERGER, asist. univ., Beograd (9); dr Rikard STAJNER, direktor Saveznog zavoda za privredno planiranje, Beograd (7); dr Milan šUPUT, profesor univerziteta, Beograd (23); dr Arif TANOVIC, profesor univerziteta, Sarajevo (28); dr Ivo TARTALJA, docent univerziteta, Beograd (2); Smilja TARTALJA, asist. univ., Beograd (6); Aleksandar TERZić, asist. univ., Beograd (16); mr Bogdan TERZić, asist. univ., Beograd (16, redaktor); dr Zivojin TEŠIĆ, prof. univ„ Beograd (19); dr Aleksandar TODOROVIĆ, walmart order groceries online sar. Instituta za kriminološka i kriminalistička istraživanja, Beograd (6); dr Borivoje TODOROVIć, prof. univ., Beograd (24); Andrija TOMAŠEK, muzikolog, Zagreb (12); dr Tomislav TOMEKOVIC, prof. univ„ Beograd (9); mr Drago TOMIĆ, asist. univ., Beograd (24); mr Rosvita TOPOLAC, profesor, savetnik Prosvetno-pedagoškog zavoda grada Beograda (21); dr Zivotije TOPOLAC, prof. univ., Beograd (21, redaktor}; Miloš TOSOVIC, sekretar Jedriličarskog saveza Srbije, Beograd (24); dr Jovan TUCAKOV, prof. univ., akademik, Beograd (26); Nenad TURKALJ, muzikolog i publicist, Zagreb (12); Rade UHLIK, publicist, Sarajevo (3); dr Radivoje UVALić, pomoćnik državnog sekretara za inostrane poslove, Beograd (7); dr Pavle VASIC, prof. Akademije likovnih umetnosti, Beograd (11, redaktor); dr Smiljka VASIC, naučni sar. Instituta za eksperimentalnu fonetiku i patologiju govora, Beograd (9); dr Cedomir VELJAČIĆ, prof. univ„ Zagreb (10); mr Miodrag VITAS, prof. VPS, Beograd (24); dr Radivoje VLAH, asist. univ., Beograd (24); Nadežda VLAJKOVIC, prof. VPS za ekonomiku domaćinstva, Beograd (26); dr Tihomir VLAŠKALić, prof. univ., Beograd (7); živko VOJNOVIć, profesor, Beograd (24); Ilija VRSAJKOV, profesor, Novi Sad (12); dr Dimitrije VUCENOV, prof. univ., dekan Filološkog fakulteta, Beograd (3, redaktor); dr Lidija VUČIĆ, doc. univ., Beograd (9); Dušan VUKOVIC, profesor, savetnik Zavoda za osnovno obraz. i obraz. nastavnika SRS, Beograd (24); Đorđe VULETIC, profesor, Beograd (24); dr arh. Branislav VULOVIC, prof. univ., Beograd (11); dr inž. Emilija VUKićEVIC, doc. univ., Beograd (26); Ciril ZABRET, kapetan I klase, Beograd (27); inž. Dragan ZELENOVIC, doc. univ., Novi Sad (23); Boris ZIHERL, prof. univ., akademik, Ljubljana (6,28); inž. arh. Milena ZLATANOVIC, istraživač Jugoslovenskog zavoda za fizičku kulturu, Beograd (24); dr Mladen ZVONAREVIC, prof. univ., Zagreb (9,28); Slobodan ZEGARAC, asist. univ., Beograd (21); dr Ana ŽILić-JURIN, doc. univ., Beograd (7); dr Dragiša ZIVKOVIć, prof. univ., Novi Sad (2, redaktor); Branimir ŽIVOJINOVIĆ, asist. univ., Beograd (2,4, urednik); i drugi.

Tom5

!STORIJA

Redaktor i uredl!1ik dr RADOVAN SAMARDZić, prof. univ. Pisci i saradnici Miodrag DRAGUTINOVIć, profesor, Beograd; dr Đorđe KNEZEVIC, doc. univ., Beograd; Milutin PEROVIC, profesoif, savetnik Zavoda za osnovno obrazovanje i obrazovanje nastavnika SR Srbije, Beograd: Borislav RADOJCIC, profesor, saradntk Vizantološkog instituta SAN, Beograd; dr Radovan SAMARDZIC, prof. univ., Beograd; Bogdan SMILJEVIć, profesor, Beograd Rečnik odrednica, ideja i uputa dr DUŠAN DOHčEVIć, profesor

Omot, korice, naslovna strana, tehnički redaktor LJUBOMIR PAVIćEVIć FIS Ilustracije, crteži, tabele i istorijske karte 1inž. Journey to the west conquering the demons full movie free ĐORGOVIC, kapetan I klase; Nikola ILIC, kapeta111 I klase; L€o KORELC, kapetan; Dušan MANDić, kapetan I klase; Panče PELIVANSKI, kapetan I klase; Vojislav SIVACKI, poručnik Jezički redaktoci i lektori Anka BUKOVAC, lektor; ZOira COLAK, profesor; Zora MAKSIMOVIć, lektor; Stana STANIC, jez. redaktor Vojnoi:z.davačkog zavoda; Branislava ZIVKOVIC, \niši stručni sar. Instituta za sripskohrvatski jezik SAN

it

Izrađeno

u organizaciji PROSVETNO-PEDAGOSKOG ZA VODA GRADA BEOGRADA Beograd, Trg Marksa i Engelsa 3 Za Zavod direktor RANKO RADOVANOVIĆ, profesor

Izdavač NOVINSKO-IZDAVAČKA USTANOVA INTER!'RES -

IZDA VACKA JEDINICA Beograd, Internacionalnih brigada 43 Za izdavača glavni i odgovorni urednik VLADISLAV ILIĆ, publicist PRVO IZDANJE* TIRAZ 20000 *I 1970. *SVA PRAVA PRIDRZANA -+<

Stampa ŠTAMPARSKO PREDUZECE BUDUCNOST Novi Sad, šumadijska 12 Za štampariju ANDRIJA KEMEC. nirPktnr

PREDGOVOR Bez obzira što ,se iz nje, radi posebnog rpo~matranja, mogu izdvojiti pojedina područja čovekove delatnosti (umetničko i književno stvaralaštvo, :Dilozofska misao, prirodne i matematičke nauke i dr.), istorija nema granica i nemoguće je odabrati i omeđiti ono što bi predstavljialo konačni izbor najva:miijih đ.storijskih činjenica. Zbog toga sve dobre knjige o istoriji daju određena sa'.llnanja, ali i pobuđuju radoznalost dJ. se obaveštenja potraže i na drugim strainama. Jer, nije samo teško prema jednoj živoj i raznovrsnoj materiji, kakva je istorija, odrediti kriterijume i zadovoljiti ih uza svu njihovu skromnost: - na:š položaj prema :i.storiji se menja i naše zan1manje za nju u stalnoj je zavisnosti od trenutka u kojem se sa:mi nalazimo. Dok su nekada u istoriji, onoj ikoja je sačinjavala saznanja i svest naših pretJhodnika, preovladavali podaci o političkim, diplomatskim i ratnim victoria secret love pink hoodies plus size, današnj,i čovek je dublje nadnesen nad pojavama društveno-ekonomskog i kulturnog života u prošlosti. U stvari je reč o sve širem i svestranijem zanimanju za istoriju savremenog čovelka i o sve većoj raznovrsnosti i mnoštvu njegovih istorijskih znanja. Razvitak pojedinih područja istorijskog interesovanja i sve veći broj dela osobito njima posvećenih omogućuju današnjem čoveku povratak u prošlost Taznim stazama u susret drUlkčijim predmetima ~ pojavama. Ali, to ga i obavezuje da napusti zastarela ,shvatanja onog što sačinjava sadržinu istorije i da se sve samostalnije ikreće u raznim pravcima. To su, pre svega, imali u vidu i pisci ove kratke istorijSike enciklopedije. Zahvaljujući činjenici da se u Mozaiku znanja U!poredo ili jedan za drugim pojavljuju endklopedijski priručnici, sličnog obima, koji su name:njeni ekonomskiim naukama, sociolo:gij'i, filozofiji, književnoj •istoriji north carolina central university athletics likovnim umetnostima, kao •i nizu drugih oblasti čovekovog stvaralaštva, sve do sporta i fillma, koje takođe, velikirrn delom, pripadaju istoriji, pisai ove knjige bez bojazni su ograničm njenu sadržinu na političku i dTUŠtveno-ekonomsku istoriju: - oni pouzdano ve.ruju u već stvm:enu kulturnu naviku našeg čitaoca da prisustvo 1istorije nalazi svuda i da se o istoriji obaveštava gde god se to može učiniti. Na pojave iz istorije pojedinih naučnih oblasti, zatim filozofije, religije, umetnosti i književnosti osvrtali su se ne samo kTatko nego i u nameri da zabe~eže pretežno ono što je bilo od neiposrednii.jeg 2lllačaja za društvena i poliitička zbivanja. Sta. će odrediti sadržim.u ove knj1ige, pre svega je zavisilo od njenog ob1 1m::l

NP!ll"lnan1~f:lo i1=1 n~~; t:llnf'l'HrlrvnA
h,p.7 nh.7iT~ n·~ niP-

govu zapremiltlu ili na činjenicu što je on, možda, prevashodno okrenut istoriji, koji sadrži sva ;potrebna obaveštenja i koji može zadovoljiti sve radoznale. Pored toga, mnogo šta u istoriji nije ostalo pod nazivom da bi se moglo svrstati u priručnik enciklopedijskog oblika. Pisci ove knjige su se, uza sve to, potrudili da ne iznevere očekivanja onih koji uLa.ze u istor;iju i da ne izostave obaveštenja koja bi se u jednoj ovakvoj knjizi mocrala naći. Zbog toga je njihov trud bio obeležen ne samo sagledavanjem istorije ljudskog društva u celini, ka:ko bi se odlučili za što bolji izbor i za što prikladnije razmere, nego i neizbežnom ekonomič­ :nošću da se na što manje prostora kaže što više i da se isti podaci što ređe ponavljaju. Stoga se i od korisnika ove knjige uz neminovna pred.znanja zahteva i dobronamerna snalažljivost. Povezivanje pojed1nih podataka koji se nalaze u raznim člancima skraćenicom v. pisci su vršili obično u sluča­ jevima kad jedno obaveštenje treba proširiti, upotpuniti ili nastaviti drugim. Kao i u svim enciklopedijama, i ovde je prepušteno čitaocu da se u drugim slučajevima samostalno snalazi ~ da, upotpunjujući svoje saznanje, za potrebnim podacima traga držeći se imena, na.zdva događaja, termina i sl. Pisci ove knjige nrisu želeli da jednu istorijsku epohu ili jedan narod zapostave za račun drugih. Ako je, i pored toga, evropska istorija došla na prvo mesto, dok o istorij,i naroda na drugim kontinentima ima srazmerno manje podataka, krivica je za koju su najma.nje oni odgovorni: proširivanje tradicionalnih okvira, u kojima evropski događaji i ljudi zauzimaju najviša mesta, vrši se postepeno i na drugim stranama, kao što se to, gotovo redovno, i u nas činilo. Cini nam se, ipak, da broj članaka o narodima drugih kontinenata i o njihovoj istoriji ovde nije nedovoljan. Što je još značajnije, uložen je trud da se ugao gledanja na tu istoriju ne određuje više koordinatama isključivo evropskih koncepcija, a još manje nekadašnjih evropskih 1interesa. Možda su pisci ove knjige dospe1i u nepriliku da više pogreše u određivanju odnosa između najnoV1ije i ranije istorije: mnoga ,istorijska zbivanja još nisu završena, i ne omogućuju punu naučnu interpretaciju, a mnoge ličnosti još nisu iskazale svoju završnu reč da bi se njfoovo delo ocenilo iz perspektive dovoljno udaljene. Zbog toga se nadamo da će ti. ova enciklopedija dožiiveti sudbinu, koja je neizbežna, svih drugih, - da svojim daljim izdanjtma prati savremena 'istorijska zbivanja i da se, prema nj'ihovo:m menjanju, i sama menja. Ova knjiga nije namenjena samo onima koji se, u toku svog Olbrazovanja, uvode u istoriju. Ona će, verujemo, korisno poslužiti i znatno širem krugu čitalaca. Njeni pisci su budno imali u vidu potrebe škola izražene njihovim nastavnim programima. Ipak, oni su te programe prevazila?Jili i, koliko
Pisci

NAJčEšćE

SKRACENlCh

c

A

češ. češki, a, o front CSR - Cehoslovačka Republika žena AKMO - Autonomna Kosovsko-Metohijska Oblast D a.lb. -- albanski, a, o alž. - alžirski, a, o wilm. -- dalmatinski, a, o amer. - američki, a, o wells fargo home mortgage hr phone number. - danski, a, o a.ng. - angolski, a, u dec. - decembar ant. - antički, a, o DFJ - Demokratska FeAO - autonomna oblast AP - autonomna pokraji- derativna Jugoslavija div. - divizija; divizijsid, na a o apr. - april ASNOB i H - Antifašistič­ dr.' - društvo; drugi, a, o ka skupština narodnog o- drž. - država; državni, a, o slobođenja Bosne i Hercegovine ASNOM Antifašističko sobranje na narodno oslo- egipat. - egipatski, a, o boduvanje na Makedoni- ekonom. -- ekonomija; ekoja nomski, a, o AS NOS Antifašistička engl. engleski, a, o skupština narodnog oslo- evrop. - evropski, a, o bođenja Srbije austr. - austrijski, a, o F austro-ugar. austro-ugarski, a, o fak. - fakultet; fakultetavg. - avgust ski, a, o AVNOJ Antifašističko febr. februar veće narodnog oslobođe­ feud. feudalni, a, o nja Jugoslavije filoz. - filozofija; filozof; azij. - azijski, R, o filozofski, a, o fin. - finansije; finansijski, a, o fins. - finski, a, o FNRJ - Federativna Nabalt. - baltički, a, o rodna Republika Jugobelg. - belgijski, a, o slavija beogr. - beogradski, a, o B i H - Bosna i Hercegovina G bos. - bosanski, a, o br. - broj; brojni, a, o gl. - glavni, a, o brit. - britanski, n, o GNOO - glavni narodnobug. - bugarski, a, o oslobodilački odbor god. - godina gr. - grad; gradski, a, o grč. grčki, a, o CASNO - Crnogorska an- GS - glavni štab tifašistička skupština narodnog oslobođenja H centr. - centralni, a, o herc. CG - Crna Gora

afr. discover online high yield savings AFZ -

afrički,

a, o

Antifašistički

E

B

c

I IB InformL __. macioni biro komunistič­ polovni automobili italia trst partija IK - izvršni komitet ilir. - ilirski, a, o ind. industrija; industrijski, a, o indij. - indijski, a, o indoevr. - indoevropski, a, o 10 - izvršni odbor island. - islandski, a, o ist. (i.) - istočni, a, o istor. - istorija; istorijski,

a, o ital. - italijanski, a, o itd. - i tako dalje IV - izvršno veće

J j. jezero jan. - januar jap. - japanski, a, o jevr. - jevrejski, a, o jez. - jezik; jezički, a, o JNA - Jugoslavenska narodna armija JO - Jugoslavenski odbor JRM - Jugoslovenska ratna mornarica JRV - Jugoslovensko ratno vazduhoplovstvo jugoist. - jugoistočni, a, o jugosl. - jugoslovenski, a, o juž. (j.) - južni, a, o

K kan. - kanadski, a, o kat. - katolički, a, o kelt. - keltski, a, o KI - Komunistička internacionala kin. - kineski, a, o kl. - klasa; klasni, a, o klas. - klasični, a, o km' - kvadratni kilometar KNOJ - Korpus narodne odbrane Jugoslavije knjiž. - književnik; književni, a, o kolekt. - kolektivan. a, o v-1> komunistička parti-

KPJ -

Komunistička

par-

tija Jugoslavije KPSS

p

Komunistička

partija Sovjetskog Saveza kr. - kraljevski, a, o kult. - kultura; kulturni, a, o

PAU - Panamerička unija PK - pokrajinski komitet plem. - plemenski, a, o plan. - planina; planinski, a, o PNS - privremena narodM na skupština PO - partizanski odredi m. -more POJ - Partizanski odredi mađ. mađarski, a, o Jugoslavije maked. - makedonski, a, o min. - ministarstvo; mini- pokr. - pokrajina; pokrajinski, a, o star; ministarski, a, o pol. polovina MK - mesni komitet mong. - mongolski, a, o polit. - politika; politički, a, o musl. - muslimanski, a, o polj. - poljoprivreda, poljoprivredni, a, o N port. - portugalski, a, o protest. - protestantski, nac. - nacionalan, a, o a o nar. - narodni, a, o pm~. - pruski, a, o nasl. - naslednik NATO - Severnoatlantski R pakt NDH - Nezavisna Država r. - reka; rečni, a, o Hrvatska n. e. - nova era, naša era radn. - radnik; radnički, a, o nem. - nemački, a, o nezav. - nezavisan, a, o revol. - revolucija; revolucional'; revolucionarni, NKOJ - Nacionalni komia, o tet oslobođenja Jugoslarim. - rimski, a, o vije rus. - ruski, a, o NO - narodni odbor NOB narodnooslobodilačka borba NOO narodnooslobodiSAD - Sjedinjene Amerilački odbor čke Države NOP - narodnooslobodilački pokret SAP - socijalistička autonomna pokrajina NOPO.J - Narodnooslobodilački partizanski odredi sept. - septembar Jugoslavije sev. (s.) - severni, a, o NOR narodnooslobodi- sev.-amer. - severnoamelački rat rički, a, o SFRJ - Socijalistička Fenorv. - norveški, a, o derativna Republika Junov. - novembar goslavija NOV narodnooslobodilačka vojska SHS Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca NOVJ - Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije SIV Savezno izvršno npr. - na primer veće NR - narodna republika SK Savez komunista NS - narodna skupština SKJ - Savez komunista Jugoslavije SKOJ - Savez komunističke omladine Jugoslavije o. - okean; ostrvo odn. - odnosno sl. - slika; slično OK - okružni komitet slov. - slovenački, a, o okt. - oktobar sloven. - slovenski, a, o org. - organizacija; orga- SO - savezni odbor nizacioni, a, o socijal. - socijalistički, a, o OUN - Organizacija uje- SR - socijalistička repudinjenih jcpenney pay bill over phone blika; savezna republika

s

o

sred. - sredina srp. - srpski, a, o srv. - srednjovekovni, a, o SSJ - Savez sindikata Jugoslavije SSRNJ - Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije SSSR - Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika st. - stanovnik; stanovništvo; stari, a, o svet. -- svetski, a, o

s špa.n. ~panski, a, "> švaj"'· - švajcarski., a, o šveđ. švedski, a, o

T to jest trg. - trgovina; trgovinski, a, o tzv. - takozvani, a, o

tj, -

u UAR - Ujedinjena Arapska Republika ugar. - ugarski, a, o USAOJ - Ujedinjeni savez antifašističke omladine Jugoslavije

V v. - vek; vidi vizant. - vizantijski, a o vlad. - vladavina vlast. - vlastit voj. - vojska; vojnik; vojni, a, o vrh. - vrhovni, a, o VS NOV i POJ Vrhovni štab Narodnooslobodilač­ ke vojske i Partizanskih odreda Jugoslavije

z zap. (z.) - zapadni, a, o ZA VNOBiH Zemaljsko antifašistička vijeće narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine ZA VNOB - Zemaljsko antifašistička vijeće narodnog oslobođenja Hrvatske ZA VNOCG Zemaljsko antifašistička vijeće narodnog oslobođenja Crne Gore ZET - Zajedničko evropsko tržište

A n HILMI-PASA (1874-1944), egipatski hediv. U sukobu sa Engleskom od 1882, kad je ona okupirala Egipat; svrgnut s prestola 1914. nakon engleskog preuzimanja protektorata nad Egiptom. ABAS MIRZA, persijski princ (17891833). Istakao se u ratovima protiv Rusije i Turske, što je postigao zahvaljujući reorganizaciji vojske po evropskom uzoru. ABAS I VELIKI (oko 1557-1628), persijski šah. Reorganizovao je vojnu i državnu upravu, pobedio Turke i Uzbeke, a od Portugalaca uzeo ostrvo Ormuz (1622). ABASIDI, dinastija arapskih kalifa; vladala je od 750. do 1258. godine. Iskoristivši nezadovoljstvo protiv vladajuće porodice Omejada Abu L Aoas zbacio je s prestola Mervana II i došao na čelo kalifata. Abu L-ov naslednik i brat Al Mansur (75475) premestio je prestonicu iz Damaska u Bagdad, te se država Abasida naziva i Bagdadski kalifat. Najznačajniji vladari iz porodice Abasida su: Harun At Rašid (786-809) i Mamun (813-33), pod čijom vladom je kalifat dostigao visok stupanj ekonomskog i kulturnog procvata. U drugoj polovini IX v. na Bagdadskom prestolu smenio se niz beznačajnih kalifa, a državna granica se smanjivala zbog pobuna i oslobođenja podjarmljenih miroda. Mongoli su pod rukovodstvom Džingis-hanovog naslednika Hulaguaje 1258. god. osvojili Bagdadski kalifat. Neki članovi abasidske porodice izbegli su u Egipat i obnovili vlast abasidskih kalifa. Abasidi su vladali egipatskim kalifatom do 1517. godine. Turski sultan Selim I pokorio je Egipat i učinio kraj političkoj moći kalifa i porodice Abasida. ABC-DRZA VE, oznaka koja se odnosi na Argentinu, Brazil i Cile. Te države početkom XX veka, a posebno 1915, povezane su raznim ugovorima sa ciljem da uspostave političku i ekonomsku saradnju c spire wireless pay my bill oslobode se uticaja SAD. A.BD EL-KADER (1808-1883), emir Alžira, vođ ustanka protiv Francuske 1832-1847; u zatočeništvu 1847-1852; posle toga živeo u Siriji. ABD EL-KRIM (1882-1963), vođ marokanskih ustanika protiv španije (od ABAS

1919) i Francuske (1925-1926), Progla-

sio republiku u oblasti Rifa. Predao se Francuzima 1926. Interniran na ostrvu Reinion. Oslobođen, nastavio je da živi u Egiptu. ABDIKACIJA, odricanje nekog najvišeg položaja ili zvanja, kojim se podnosi ostavka na dotadašnju funkciju. Odnosi se obično na vladare, za koje se kaže da su abdicirali kada se odreknu prestola, vladarske krune i svih prava i dostojanstava koja su imali pre abdikacije. Isti termin se upotrebljava i za najviše političare i crkvene poglavare kada po svojoj odluci napuste svoje položaje i odreknu se svojih zvanja. ABDULAZIZ (1830-1876, vladao od 1861), osmanski sultan. Na prestolu nasledio Abdulmedžida I. Reorganizovao je tursku vojsku i doneo zakon o opštoj vojnoj obavezi. Izdao je Ustavni vilajetski zakon o uređenju provincija. U njegovo vreme pada ustanak Luke Vukalovića (18611863), rat sa Crnom Gorom (1862), ustanak na Kritu (1866), ustanak u Bosni, Hercegovini i Bugarskoj (1875). Zbačen je od strane pristalica reformi zbog suviše ličnog režima, a uskoro zatim nađen je mrtav. ABDULHAMID I (1725-1789, vladao od 1774), osmanski sultan. Sin Ahmeda III. Na prestolu je nasledio Mustafu IH. Držan je gotovo do starosti u izolaciji, a popet je na presto u veoma kritičnom trenutku zemlje, u kome su Rusi napredovali prema turskim posedima u Bugarskoj. Uz pomoć Austrije i Pruske sklopio je nepovoljan mir s Rusijom u Kučuk Kajnardžiju (1774), po kome je, osim ustupanja Azova i zemalja između Dnjepra i Buga, ostavljeno Rusiji pravo na protektorat hrišćanskih vojvoda u Vlaškoj i Moldaviji. U njegovo vreme pada kriza zbog aneksije Krima (1783), nastala posle sporazuma Josifa II i Katarine II o podeli Turske (1781). Do rata je ipak došlo tek 1787, a naredne godine sa Turskom je zaratila i Austrija. U ovom ratu, posle uništenja turske flote, Rusija je zauzela Očakov i prodrla na Dunav; Austrija je unapred pripremila na ustanak turske podanike u Srbiji, istočnoj Bosni, Crnoj Gori i Albaniji, tako da je težina ratovanja velikim de-

ABDULHAMID

lom prebačena na njihove frajkore. U šumadiji i istočnoj Srbiji ovaj rat nazvan je Kočina krajina, po frajkorskom kapetanu Koči Anđelkoviću (v.). Slomljen očajem posle pada Oča­ kova, pao je u bolest, a uskoro zatim i umro ne dočekavši ponovni gubitak Beograda. U unutrašnjoj politici, nastojao je da uz pomoć naprednih krugova na dvoru povrati red u vojsci i upravi. Izdao je niz značajnih fermana o timarima, upravljanju vilajetom, uređenju vojske i raznim finansijskim pitanjima, koji su u njegovom vremenu, obeleženom separatizmom, obično ostajali bez efekta. ABDULHAMID II (1842-1918), vladao 1876-1909), osmanski sultan. Sin Abdulmedžida I. Došao je na presto dvorskim prevratom, u kome je zbačen Abdulaziz I. Pod pritiskom Mladoturaka, izdao je prvi turski ustav, ali ga sledeće godine ukida i zavodi despotski režim. Posle poraza u ratu s Rusijom (1877), odlukama Sanstefanskog mira i Berlinskog kongresa, izgubio je Bosnu i Hercegovinu, jugoistočnu Srbiju, deo Crne Gore, Tesaliju i Bugarsku, u korist Rusije, Austrije i balkanskih nacionalnih država. Narednih godina gubi Tunis (1881), Egipat (1882), Krit (1897). Zbog oštre ekonomske krize, Turska sve više zavisi od međunarodnog stranog kapitala, osobito nemačkog, davanjem koncesija za građenje Bagdadske železnice. Zbog drastičnih represalija protiv naprednih demokratskih pokreta, dobio je naziv „krvavi sultan". Svojim režimom izazvao je revoluciju Mladoturaka (1908), koji su ga prisilili da vrati na snagu ustav iz 1876. Kad je, ubrzo zatim, pokušao da ponovo odbaci ustav, svrgnut je s prestala (1909), i interniran, do 1912. u Solunu, a odande u Carigradu i Magneziji, gde je umro. ABDULMEDZID I (1823-1861, vladao od 1839), osmanski sultan. Odmah po dolasku na presto, objavio je Hatišerif od Đulhane (v.), koji je pripremljca> dugogodišnjim naporima njegovog prethodnika Mahmuda II. Objavljene uredbe garantovale su: ličnu i imovinsku sigurnost podanika, pravedno oporezivanje i regulisanje vojne obaveze. Postepeno je izveo izvesne prosvetne, pravne i administrativne reforme, u cilju pretvaranja Carstva u modernu državu. Hatihumajunom od 1856. prvi put je proklamovana sloboda veroispovesti, ravnopravnosti svih podanika, uveden je nov poreski sistem, kao i vojna obaveza za nemuslimane. U njegovo vreme, Egipat postaje autonoman (1841), uspešno je završen Krimski rat (1853-1856) pro-

14

ACTEKI

tiv Rusije, a pariskim mirom zagarantovan je integritet Turske. ABDULMEDZID II (1868-1939, vladao 1922-1924), poslednji osmanski sultan. Od proglašenja republike i odvajanja države od halifata, imao je samo duhovnu vlast, koja je od 1923. samo nominalna, a koju je izgubio ukidanjem halifata {19:!4). ABISINIJA, v. Etiopija. ABOLICIONIZAM, poništenje, ukidanje, pokret za ukidanjem ropstva u Sjedinjenim Američkim Državama, koji se razvio krajem XVIII v. Na njegovom čelu nalazili su se filantropi američkog Severa, čija je aktivnost dostigla vrhunac 30-ih godina XIX v. kada su osnovali posebna društva za borbu protiv ugnjetavanja robova, boreći se za njihovo oslobođenje. Posebnu ulogu odigrao je ovaj pokret za vreme građanskog rata u SAD (1861-1865). ACELJO, Masimo Tapareli, markiz d' (Azeglio, Massimo Taparelli, marchese d', 1798---1866), italijanski ministar. Počeo je kao pijemontski oficir; bavio se muzikom, slikarstvom, pisanjem romana. U politički život je ušao 1841; 1848. u Romanji; 1849. šef kabineta Viktora-Emanuela; ustupio mesto Kavuru; 1852. senator i guverner Milana. ACEV, Mirče (1915-1943), istaknuti makedonski revolucionar i politički radnik. - Potiče iz porodice koja je dala niz boraca i rukovodilaca nacionalnooslobodilačkom i revolucionarnom pokretu XIX i XX veka. Pripadao je naprednom srednjoškolskom citibank government travel card sign in studentskom pokretu između dva rata, kada je postao i član KPJ. Jedan je od organizatora i rukovodilaca NOP makedonskog naroda 1941. Jedno vreme bio je i sekretar privremenog PK KPJ 1942. kada je uhap§en od bugarske okupatorske policije polovni automobili italia trst u zatvoru ubijen. Proglašen je za narodnog heroja. ACTEKI, indijanski narod koji je u srednjem veku naselio oblasti današnjeg Meksika. Počev od XII v. organizovao je svoju državu, čija se prestonica nalazila na mestu današnjeg grada Meksika i zvala se Tenohtitlan. Za vreme svog prodora u Meksiko pokorili su mnogobrojna plemena koja su zatekli u severnim oblastima ove zemlje i nametnuli im plaćanje danka u proizvodima, zlatu i robovima. Od privrednih delatnosti najviše su razvili zemljoradnju i tkačku radinost. Njihova kultura dostigla je visok stepen razvitka, naročito u oblasti arhitekture, vajarstva i muzike. U veštini zidanja bili su veliki majstori, tako da su podizali građevine ogromnih dimenzija. Posle otkrića Amerike 1492. god. u njihovu zemlju

ADAKALE

sve vise da prodiru španski Konkvistador Fernando Kortez vešto je iskoristio nezadovoljstvo plemena koja su se nalazila pod vlašću Acteka i uz njihovu pomoć srušio je acteško carstvo i zarobio poslednjeg cara Montezumu 1522. god. ADAKALE, ostrvo na Dunavu blizu Oršave, na ulazu u Đerdapsku klisuru. Danas pripada Rumuniji. U doba Turaka imalo je važan strategijski ;- značaj i bilo je dobro utvrđeno. Na Adakale su se sklonile dahij e bežeći iz Beograda, ali su 25. jula 1804. bile pobijene od strane srpske potere, na čelu sa Milenkom Stojkovićem. Sve do 1913. ostrvo je pripadalo Turskoj. Te godine ga je okupirala Austrija, · a posle L svetskog rata pripalo je Rumuniji. ADAM, Gijom (Adam, Guillaume, oko 1270-1341), franc. dominikanac i putopisac. U delu Directorium ad paspočinju osvajači.

sagium faciendum ad Terram Sanc- tam, koje predstavlja uputstvo hodo-

. časnicima za put u Svetu zemlju, s iznosi niz nepovoljnih podataka o - Raškoj i ostalim srpskim zemljama .: ~ njihovim vladarima. Njegov putopis L Je preveo i objavio Stojan Novako- vić u Godišnjici N. Čupića, Beograd 1894, knj. 14. ' ADMINISTRATIVNI APARAT, naziv za celokupnu upravnu organizaciju ko( jom se rukovodi svim javnim i privatnim poslovima u okviru jedne države. Svaka država stvara različite oblike administrativne organizacije ~ koji su u zavisnosti od društvenog .· uređenja. U svom istorijskom razvit- ku administrativni aparat je prošao .; kroz nekoliko karakterističnih faza J koje su određivale njegov karakter. ·· U najranijem periodu administracija - je najpre bila organizovana na voj. ničkom principu, zatim je imala ple- menski, pa crkveni karakter. Docnije je izvršena administrativno-teritorijalna podela po jedinicama od kojih su najpoznatije bile opština, grad, srez, okrug, oblast i dr. U pojedinim pe- riodima ljudske istorije lokalna ad~ m~ni.stracija je igrala veliku ulogu, i ah Je ona najpre potisnuta, a zatim '.l. skoro potpuno ukinuta, stvaranjem -L velikih država u kojima je admini_;; stracija centralizovana. Takvih pri- mera bilo je već u antičko doba, a. naročito u novom veku kada su stvok rene velike države kapitalističkog dru' štva. U socijalističkom društvu radiF kalno je izmenjena administrativna ._: organizacija, ali je i dalje zadržan •· centralni administrativni aparat koji .( je u pojedinim fazama odigrao zna- čajnu ulogu. Sa sve većim razvitkom $:- društvenih odnosa ovakva organiza- cija administracije počela je da bude

15

ADMINISTRATIVNO kočnica daljem progresu, čiji su nosioci neposredni proizvođači. Društvenim samoupravLjanjem (v.) zamenjuje se monopollstički položaj centralne državne administracije i vlast se predaje u ruke neposrednih proizvođača. Ova radikalna promena u socijalističkom društvu delo je jugoslovenske teorije i prakse. ADMINISTRATIVNI PROTEKCIONIZAM, zabrana uvoza strane robe na domaće tržište putem uvođenja niza pravnih propisa (zdravstvenih, poreskih, prometnih, veterinarskih itd.). Administrativnim protekcionizmom štiti se nacionalna privreda i odstranjuje inostrana konkurencija, koja pokušava da omete razvoj privrede u jednoj zemlji i da ekonomski podjarmi dotičnu državu. ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELA JUGOSLAVIJE. Pod administrativnom state of south dakota employment političko-teritorijalnom podelom podrazumevamo podelu države na manje teritorijalne jedinice. One su danas u Jugoslaviji samostalne jedinice i u njima se vrše autonomno sve funkcije državne vlasti. One su istovremeno povezane i čine državnu celinu SFRJ. Administrativne, odnosno političko-teritori­ jalne jedinice u Jugoslaviji danas su: opštine, autonomne pokrajine, socijalističke republike i federacija. Ustav od 1963. predviđao je i srez kao administrativno-teritorijalnu jedinicu, ali su do danas srezovi ukinuti. Po ranijim ustavnim odredbama postojali su još okrug i oblast, koji takode više ne postoje. U našem društveno-političkom samoupravnom sistemu administrativno-teritorijalne jedinice imaju posebne odlike. To su samoupravne društveno-političke zajednice. Taj naziv je uveden Ustavom SFRJ od 1963. i one predstavljaju izraz demokratskog sistema vlasti i društvenog samoupravljanja. Društveno-političke zajednice zasnivaju se na društvenoj svojini sredstava za proizvodnju, na vlasti radnog naroda i na samoupravljanju. Opština ili komuna je osnovna administrativno-političko-teritorijalna jedinica ili osnovna društveno-politička zajednica. Ona po pravilu predstavlja geografsku celinu. U njoj se međutim, ne ostvaruju samo administrativne funkcije, funkcije države, već i naročito samoupravna prava građana, radnih ljudi i radnih organizacija koje čine komunu. To znači da opština nije samo teritorijalna jedinica, već i društvenopolitička samoupravna zajednica komuna. Autonomne jedinice po Ustavu postoje u SR Srbiji i to su Autonomna Pokrajina Vojvodina (APV) i Autonomna Pokrajina Ko-

ADMIRAL sovo (APK) ili ranije Autonomna Kosovsko-metohijska oblast (AKMO). One su stvorene još 1945. Razlozi za postojanje autonomnih jedinica su nacionalni, istorijski i ekonomsko-kulturni. Te oblasti u svom nacionalnom sastavu nisu jedinstvene. Pored Srba, tu žive i brojne narodnosti (Mađari, Rumuni, Slovaci, Albanci i mnogi drugi). Zatim te jedinice predstavljaju geografske i ekonomske celine i najzad one imaju poseban istorijski razvitak, naročito Vojvodina. I ;ove dve autonomne jedinice nisu samo administrativne jedinice, već i društveno-političke samoupravne zajednice. Socijalistička republika takođe nije samo administrativno-teritorijalna zajednica, već društveno-politička, samoupravna zajednica i država - izraz narodnog suvereniteta naroda koji u njoj živi. Ili kako to stoji u Ustavu SFRJ: „Republika je državna socijalistička demokratska zajednica zasnovana na vlasti radnog naroda i samoupravljanju". U Jugoslaviji ima 6 socijalističkih republika država pet nacija, dok je BiH posebna zbog svog višenacionalnog sastava i zato što predstavlja posebnu geografsku, istorijsku, ekonomsku i kulturnu celinu; i najzad SFRJ, koja nije samo najviša administrativno-teritorijalna zajednica, već takođe i društveno-politička i najviša samoupravna zajednica. Međutim, SFRJ je pre svega država, državna i društvena zajednica jugoslavenskih naroda i narodnosti u njoj. To je socijalistička država s obzirom na društveno-ekonomsko i političko uređenje u SFRJ. To je složena federativna država jer se sastoji od šest socijalističkih republika - država. - Ustavnim amandmanima 1969. god. autonomne pokrajine u SR Srbiji dobile su nov status i nazive: Socijalistička Autonomna Pokrajina Vojvodina i Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo. ADMIRAL, najviši vojni čin u mornarici koji odgovara činu generala u suvozemnoj vojsci. U našoj mornarici postoje vojna zvanja: kontraadmiral, viceadmiral i admiral. ADRESA, parlamentarna institucija engleskog ustavnog prava. Adresom parlamenat odgovara na tzv. prestonu besedu kojom vladar otvara zasedanje parlamenta. Adresom se iznose želje parlamenta vladaru i stav prema važnim državnim problemima. Postepeno adresa gubi politički značaj i pretvara se u formalnost. ADZI.JA, Božidar (1890-1941), politički i naučni radnik. Završio je pravne nauke i doktorirao u Pragu. Posle 1. svetskog rata zauzimao je visoke či­ novničke položaje. Uređivao je i iz-

AFRIKA

16 đavao

vise listova i časopisa. Objavio je više naučnih i publicističkih radova. U početku je bio pod uticajem Masarika i austromarksizma, a od 1935. prilazi KPJ. Cesto je bio proganjan od. vlasti. Rat je sačekao u zatvoru, a onda su ga ustaše streljale. AFRICKA POVELJA, osnovni dokument Organizacije afričkog jedinstva (OAJ) - donet 1943. u Adis Abebi na prvom sastanku OAJ. Ova organizacija slobodnih država Afrike, koja wanetta gibson gofundme oko 40 zemalja, ima za cilj jedinstvo, solidarnost i saradnju afričkih zemalja u borbi za punu slobodu, nezavisnost i likvidaciju kolonijalizma u Africi. Ti ciljevi su sadržani u Povelji. Povelja i Organizacija su u skladu sa OUN i njenom Poveljom i sa ostalim njenim dokumentima u kojima su proklamovani osnovni ciljevi UN. AFRICKI KORPUS, nemačke snage pod komandom generala Romela koje su se borile u Africi za vreme 2. svetskog rata, Pošto italijanska vojska nije uspela da savlada saveznike u severnoj Africi, na molbu Musolinija počele su da pristižu u pomoć nemačke trupe. To je počelo krajem 1940. Hitler je takođe imao svoje planove u Africi i na Bliskom istoku. Međutim, ti planovi su onemogućeni novembra 1942, porazom kod El Alameina. Konačno je korpus kapitulirao maja 1943, ali se jedan njegov deo prethodno povukao u Evropu. AFRIKA, drugi po veličini kontinent koji se većim delom (2/3) nalazi na severnoj hemisferi Zemlje. - Otkriće. Afriku su narodi Azije i Evrope delimično upoznali već u starom veku. Ime je latinskog porekla. Tako su Rimljani nazvali svoje posede na severu Afrike. Pre Rimljana narodi Mesopotamije, Palestine i Persije održavali su veze sa Egiptom, dok su Kartaginjani doploviil čak do zapadne obale Afrike još u V. veku pre n. e. U srednjem veku Arapi su ne samo upoznali, već i osvojili dobar deo severne i istočne Afrike. U XV veku Portugalci {B. Diaz i V. de Gama) oplovili su veći deo njenih obala, a u XVI veku Portugalci su upoznali i obale Crvenog mora i ostali deo Sueca. Tada su se Portugalci učvrstili na obalnim delovima južne Afrike. Odatle su ih u XVII veku istisli Holanđani. Krajem XVIII veka Englezi su počeli istraživanja unutrašnjosti Afrike. Odlukom Bečkog kongresa (1815) Engleska je dobila Kapland. Sredinom XIX veka u unutrašnjost Afrike je krenuo škotski misionar D. Livigston. Za njim je krenuo američki novinar H. Stenli sa kojim je bio i Hrvat Dragutin Lerman. Kra-

AFRODITA jem XIX i početkom XX veka Evropljani su upoznali veći deo unutrašnjosti Afrike, jer su skoro čitavu Afriku evropske imperijalističke države osvojile i pretvorile u svoje kolonije. - Kolonizacija. Moderna kolonizacija je počela sa velikim geografskim otkrićima u Customer service email for linkedin veku. Prve kolonijalne posede stvorili su Portugalci na krajnjem jugu i španci na severozapadu Afrike. Portugalci su osvojili obalne delove Konga, Angolu i Mozambik i dr., a Španci cieo Maroka, Kanarska ostrva i dr. Neke posede oni i danas drže. U XVII veku u Afriku prodiru Holanđani i stvaraju svoje kolonije na jugu Afrike. U XVII veku počela je i francuska kolonizacija Afrike. Svoje prve posede Francuzi stvaraju na Madagaskaru i u Senegalu. Posle gubitka svojih poseda u Americi i Indiji Francuska se okreće Africi, gde stvara veliki broj kolonija, pre svega na severu Tunis, Alžir i Maroko. Ona je držala jedno vreme Sudan i Egipat, ali je istisnuta od Engleza, zatim bila je tzv. Francuska Ekvatorijalna Afrika (Gabon, deo Konga, Čad itd.), dalje tzv. Francuska Zapadna Afrika (Mavritanija, Gvineja, Gornja Volta, Obala Slonovače, Dahomej, Niger i dr.), zatim deo Somalije, Togo i Kamerun (nekad nemačke kolonije) itd. Francuska je držala trećinu Afrike. Engleska je prodrla u Afriku kasno (krajem XIX veka), pa je morala da preotima kolonije. Njeni najvažniji posedi bili su Egipat, Sudan, deo Sornalije, Zanzibar, Britanska centralna Afrika, Nigerija, Uganda, Rodezija, Južnoafrička unija, Kenija, Bečuana, Bosuto, Svazi, Gambija, Tanganjika i dr. od kojih neke i danas drži. Nemačka je kasno prodrla i ubrzo izgubila svoje posede u Africi, a to je bila Nemačka jugozapadna Afrika, zatim Togo, Kamerun i Nemačka istočna Afrika. U Africi su imali posede i !talijani (deo Somalije, Eritreju, Libiju i Etiopiju) i Beigija (veći deo Konga). Kolonizacija Afrike je završena na početku XX veka. Tada su u Africi postojale uglavnom dve nezavisne države Liberija i Etiopija koja je kasnije (19361941) bila italijanska k0lonija. - Dekolonizacija. Rušenje kolonijalizma u Africi počelo je kasnije, išlo je sporije i još uvek je u toku, iako je pri kraju. Razlog tome je velika ekonomska i društvena zaostalost i u vezi sa tim kasnija pojava i sporiji razvoj narodnooslobodilačkog pokreta. Pored Liberije i Etiopije između dva svetska rata nezavisna država je postala Južnoafrička Unija. Dekoloni-

1'7

AGESlLA.f zacija je započela posle drugog svetskog rata. Najpre je nezavisnost dobila Sirija (1946), zatim Libija (1951), Eritreja (1952), Sudan (1955), Tunis i Maroko (1956), Gana (1957) Gvineja (1958). Posle 1960. došlo je do ubrzane dekolonizacije i stvaranja desetina nezavisnih država. Dekolonizacija je došla u svoju završnu fazu. Problem Afrike je stabilizacija tih nezavisnih država i borba protiv neokolonijalizma. AFRODITA, prema grčkoj mitologiji boginja lepote, ljubavi i plodnosti. Homer je spominje kao ćerku Zevsa i Dione, dok je po drugom mitu rođena iz morske pene na ostrvu Kipru. Kad je izašla na obalu, priča se u legendi, cveće je nicalo pod njenim nogama. Najlepša i najumiljatija grčka boginja bila je povod trojanskom ratu, pošti) je pomogla Parisu da otme lepu .Jelenu. Muž joj je bio hromi i ružni bog vatre Hefest. Glavno područje njenog kulta bio je Kipar, odakle se proširio po celoj Grčkoj tako da je postala božanstvo svih Grka. Po helenističkom shvatanju već u antičko doba, kao prototip lepote ženskog tela, njen lik je dobio meke, graciozne i slikovite oblike, stavove i pokrete. Lice joj je nežno, ljupko, puno miline i primamljivosti, a usta malo nasmejana. Od renesanse ona je motiv izražavanja lepote ženskog akta u slikarstvu. Od svih kipova najveću vrednost ima statua miloske Afrodite iz Luvra. AGA, feudalna titula u Turskoj. U početku tu titulu su nosili dvorski dostojanstvenici, ili vojne starešine visokog ranga. U Bosni i Hercegovini tu titulu je imalo niže muslimansko plemstvo. Kasnije se njom oslovljavao svaki bogatiji i ugledniji neškolovani musliman za razliku od šlrnlovanih efendija. AGAMEMNON, kralj Mikene i Arga, Atrejev sin i brat Menelaja. Prema Homerovoj Ilijadi, bio je vrhovni zapovednik celokupne grčke vojske u trojanskom ratu. Pred polazak u rat žrtvovao je svoju ćerku Ifigeniju. Za vreme opsade Troje došao je u sukob sa najvećim grčkim junakom Ahilom, kome je oteo najlepšu robinju. Po povratku kući iz rata u Mikenu bio je ubijen od svoje žene Klitemnestre i njeaog ljubavnika. AGARJANI, naziv za Turke u starim srpskim spomenicima. Ovaj naziv kao i naziv Izmailćani potiče iz Biblije u kojoj se priča da je robinja Agarka rodila A vrama, sina Izmaila. AGER PUBLICUS, v. Državna zemlja. AGESILAJ, spartanski kralj (oko 444360. god. pre n. e.). Za kralja u Sparti izabran 397. god. pre n. e. Sledeće godine

A GORA

prešao u Malu Aziju u pomoć grčkim gradovima gde je postigao značajne uspehe. Posebno se istakao u odbrani Sparte od Tebanaca u borbama kod Heroneje (394. god.) i kod Leuktre (371. god.). Pomagao je pobunjene satrape protiv persijskog kralja. AGORA, najpre narodna skupština kod starih Grka na kojoj je narod sedeo ili ležao. Ko je želeo da govori, ustajao je i dobijao žezlo, kao znak da ima reč. Docnije, to je gradski trg i središte grada. Agora je obično bila okružena hramovima i zgradama. Prodavnice su bile raspoređene prema proizvodima koje su prodavale. Nije bio redak slučaj da se deo agore nazivao po onome što se na njemu prodavalo. AGRARNA REFORMA, skup mera državne vlasti kojima se menjaju odnosi svojine i pravo svojine na zemlju. - Agrarna reforma obično nastaje kada dođe do nesklada između proizvodnih odnosa i proizvodnih snaga u poljoprivredi, što izaziva klasne i političke sukobe. Cilj agrarne reforme, odnosno onih koji njoj teže i koji nju sprovode jeste da se ukloni taj nesklad i ti sukobi, da se izvrši nova podela zemlje, da se unesu u poljoprivredu novi odnosi vlasništva, a time i novi proizvodni, društveni odnosi koji će ukloniti nesklad u proizvodnji i sukobe u društvu. Za agrarnu reformu znamo i u starom veku; to su Solonove reforme u Atini i reforme braće Graha u Rimu. U srednjem veku nastaje težnja za ukidanjem kmetstva i feudalnih veleposeda, koju ispoljava i seljaštvo i buržoazija. U novom veku agrarna reforma ima za cilj likvidaciju feudalnih odnosa, a sa pojavom proletarijata i ukidanje kapitalističkih odnosa u poljoprivredi. U jugoslovenskim zemljama u novom veku agrarna reforma dolazi pre svega kao rezultat revolucionarne nacionalnooslobodilačke borbe protiv vlasti Turaka i Habsburga i buržoasko-demokratske revolucije. U Jugoslaviji do agrarne reforme došlo je u dva maha, posle prvog i drugog svetskog rata. Cilj agrarne reforme posle prvog svetskog rata bio je da se likvidiraju ostaci feudalizma i kolonatskih odnosa kojih je još bilo u Makedoniji, BiH, Kosmetu i Dalmaciji i da se podeli zemlja veleposednika siromašnim seljacima. Do agrarne reforme došlo je i zbog revolucionarnog pokreta seljaka 1918. i 1919. Ona je započela odlukom Narodnog vijeća u Zagrebu (od 26 nov. 1918) o ukidanju kmetskih odnosa i to oduzimanjem velikih poseda i poseda ratnih dobitnika radi podele siromašnim seljacima i radi

18

AGREMAN

kolonizacije. Po stvaranju Kraljevine SHS, 25. febr. 1919. donete su prethodne odredbe za pripremu agrarne reforme, a zatim i niz drugih pravnih propisa i najzad 1931. donet je Zakon o likvidaciji agrarne reforme. Ipak ona nije okončana. Ostaci feudalnih odnosa su likvidirani, ali ne i krupni posed, a veliki broj siromašnih seljaka i dalje je ostao bez zemlje. Podeljeno je oko 1 800 000 ha zemlje koju je dobilo nekoliko stotina hiljada porodica. Posle 2. svetskog rata agrarna reforma je izvršena na osnovu Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji od 23. avg. 1945. Zemlja je oduzeta od crkava, manastira, privrednih organizacija, veleposednika, bogatih seljaka, saradnika okupatora i dr. Maksimum zemlje koji je posednik mogao da zadrži bio je 20-35 ha. Stvoren je zemljišni fond od 1 600 000 ha. Zemlju je dobilo 316 000 porodica. Jedan deo zemlje postao je društvena svojina i dat je državnim poljoprivrednim dobrima i seljačkim radnim zadrugama i ustanovama. Godine 1953. smanjen je zemljišni maksimum na 10 ha, čime je dobijeno još 276 000 ha obradive zemlje koja je takođe postala društvena svojina. AGRARNI PROLETARIJAT, naziv za seljake bezemljaše--proletere. Lišeni su svih sredstava za proizvodnju i da bi se održali u životu, zajedno sa člano­ vima svojih porodica primorani su da prodaju svoju radnu snagu, obrađujući tuđu zemlju. Na married at first sight season 2 episode 10 način u potpunosti su izjednačeni sa radnicima-proleterima u gradovima i industrijskim centrima. AGRARNO PITANJE, skup problema koji se tiču poljoprivrede i društvenih odnosa u njoj. - U ta pitanja spadaju: 1) karakter i specifičnost poljoprivredne proizvodnje; 2) razvitak proizvodnih snaga u poljoprivredi; 3) struktura zemljišnog poseda; 4) vrste svojine nad zemljom; 5) odnos poljoprivrede prema drugim granama privrede i mnoga druga. Skoro u svakoj zemlji agrarno pitanje ima svoje posebne odlike. U nerazvijenim zemljama to pitanje obuhvata obično problem zaostalosti poljoprivredne proizvodnje, neravnomerne raspodele zemlje, agrarne prenaseljenosti itd. U zemljama gde je poljoprivreda razvijena i napredna najčešći su problemi tržišta i cena za poljoprivredne proizvode, pa zbog toga dolazi do intervencije države. AGREMAN (franc. agrement), pristanak ili odobrenje jedne države, odnosno vlade da primi imenovanu ličnost za diplomatskog predstavnika koji dolazi iz druge države. Ukoliko diplomatski predstavnik (ambasador ili poslanik)

AGRESIJA

19

nije po volji zemlji, odnosno vladi u koju dolazi agreman može biti uskraćen.

AGRESIJA, oružani napad jedne zemlje ili više zemalja na neku državu koja taj napad nije ničim izazvala. Cilj joj je da se pokori napadnuta zemlja, osvoji neki. deo njene teritorije ili da se oružanom intervencijom sprovedu određeni politički ili drugi ciljevi. Može imati i ekonomski karakter, čija se suština sastoji u ekonomskoj blokadi napadnute države. AGRIKOLA, Georg Bauer, zvani (1490-1555), pisac znamenitog traktata o rudarskoj tehnici De R.e mettalica (Bazel 1556) koji je dva veka uziman kao priručnik za rudarstvo. Posle studija, živeo je u Joakimštalu, gde se bavio mineralogijom, rudarstvom i prirodnom materijom. Njegovo delo je bogato ilustrovano grafikama, i danas služi kao najdragoceniji izvor za istoriju rudarstva. AGRON, ilirski kralj (III v. pre n. e.), muž kraljice Teute. Savladavši otpor mnogobrojnih plemenskih starešina, ukinuo je njihovu samostalnost i ujedinio većinu ilirskih plemena u jedan savez kome je dotle na čelu stajalo manje istaknuto ilirsko pleme Ardijeja. Njegova udovica i naslednica kraljica Teuta, i pored svih nastojanja, nije bila u stanju da održi ilirska plemena ujedinjena. AHENSKI KONGRES, održan 30. sept. -21. nov. 1818. sa ciljem da se osnuje četvorni savez Austrije, Rusije, Engleske i Pruske, sila-pobednica nad Napoleonom. U savez je uključena i Francuska, ali s tajnom track amazon order from someone else o evntualnim vojnim merama protiv te države. AHENSKI MIR, sklopljen u Ahenu 812. godine između franačkog cara Karla Velikog i vizantijskog cara Mihaila Rangabe. - Dugogodišnje neprijateljstvo između Franačke i Vizantije otpočelo je zbog franačkog osvajanja Italije, srednje Evrope i krunisanja Karla Velikog za cara 800. god. Vizantija je smatrala da je jedini i zakoniti gospodar Rimskog Carstva, odnosno i zapadne Evrope i da samo vizantijski carevi imaju pravo na carsku krunu. Stvaranje novog zapadnog Franačkog Carstva ugrožavalo je legitimna prava vizantijskih careva. Međutim, posle poraza Vizantije u ratu protiv Bugara (811), potpisan je mir u Ahenu; Karlu Velikom priznato je zvanje cara i vlast nad Hrvatskom, a primorski (dalmatinski) gradovi ostali su pod vlašću Vizantije. AHENSKI MIR 1668. Ovim mirom završen je pnc zelle sign up. devolucioni rat (16671668) između Francuske, s jedne, i

ABMED

španije, Holandije i Engleske, s druge strane, zbog franc. pretenzija na Flandriju. Francuskoj je u Flandriji priznat posed Lila i još nekih gradova. AHENSKI MIR 1748. Ovim mirom okončan je rat za austr. nasleđe vođen između Francuske i španije, s jedne, i Austrije, Engleske, Holandije i Sardinije, s druge strane. Francuska i Španija priznale su pragmatičku sankciju (v.), Pruskoj je priznat posed šleske, a Farma i Pijačenca pripale su špan. Burbonima. AHIL, legendarni junak starih Grka, najslavnije ime trojanskog rata i glavna ličnost Homerovog speva Ilijade. Bio je sin morske nimfe Tetide i mirmidonskog kralja Peleja. Prema jednom od mnogobrojnih mitova, odmah po rođenju majka ga je okupala u reci Stiksu, zbog čega je mogao da bude ranjen samo u petu za koju ga je majka držala prilikom kupanja. Pod Trojom se borio hrabro sve dok mu vrhovni zapovednik grčke vojske Agamemnon nije uzeo najlepšu robinju Brisejidu. Ozlojeđen zbog ovog odustao je od dalje borbe i povukao se u svoj šator. Ponovo je stupio u borbu protiv Trojanaca kada mu je trojanski junak I-lektor ubio najboljeg druga Patrokla. Dobivši novo oružje od boga Hefesta, peva se dalje u Ilijadi, osvetio je smrt svog najvernijeg druga ubistvom I-lektora. Uskoro je i sam poginuo od Parisove strele koja mu je zadala smrtonosan udarac u petu. Tako je nastala izreka „Ahilova peta" za neku slabu stranu ili najosetljivije mesto kod čoveka. Svojim nenadmašnim junaštvom i vrlinama postao je ideal grčkog junaka već u antičko doba. Epizode iz njegovog života poslužile su kao uzor za vaspitanje mladog naraštaja dok su mu hrabrost i nežnost opevali mnogi antički pesnici. AHMED I (1589-1617, vladao od 1603), osmanski sultan. Kao maloletan, nasledio na prestolu svoga oca Mehmeda III. U njegovo vreme, Turci su vodili dva bezuspešna rata protiv persijskog šaha Abasa i u drugom izgubili Tebriz. Dugogodišnji rat protiv Austrije okončan je sa izvesnim preimućstvom mirom u .Z1tva-Toroku (1606). Njegovo doba obeleženo je daljim zaoštravanjem ekonomske krize i narušavanjem timarskog sistema. Podigao je Plavu džamiju, jednu od najlepših u Carigradu. Bio je pesnik. AHMED II (1641-1695, vladao od 1691), osmanski sultan, sin Ibrahima I, naslednik Sulejmana III. Kad je stupio na presto, Austrijanci su ponovo op-

AJZENHAUER

AHMED

sedali nedavno povraćeni Beograd. Turska vojska pod komandom velikog vezira Mustafe ćuprilića odbila je napadače preko Dunava i Save, ali je u bici kod Slankamena (1691), uz 28 000 janičara, izgubila i obnovitelja svoje snage i ugleda, Mustafu Cuprilića. Ostatak života Ahmed II proveo je u zatišju, potpuno nezainteresovan za vladarske poslove. AHMED III (1668-1730, vladao od 1703), osmanski sultan. Postavljen je na presto posle zbacivanja Mustafe II. Da bi suzbio nezadovoljstvo vojske zbog gubitaka teritorija prema karlovačkom miru (1699), zaratio je protiv Petra I Velikog. I pored ubedljive pobede nad Rusima na Prutu (1711), usled pod~ mitljivosti velikog vezira Baltadži Mehmeda, rat je okončan bez preimućstava za Turke. Sa ciljem revizije karlovač­ kog mira, objavio je rat Mlecima (1714), da bi povratio Moreju. U rat je ušla 1716, kao saveznica Mletaka, i Austrija, čija je vojska pod komandom princa Evgenija Savojskog odnela veliku pobedu nad turskom vojskom u bici kod Petrovaradina, gde je poginuo veliki vezir Ali-paša, osvajač Moreje (sahranjen u Beogradu). U ovom ratu, austrijska vojska osvojila je severnu Srbiju s Beogradom i deo severne Bosne. Kad je rat 1718. okončan mirom u Požarevcu, svi osvojeni krajevi pripali su Austriji. Da bi nadoknadio gubitke u Evropi, Ahmed III je poveo rat protiv persijskog šaha Husejna i posle nekoliko poraza odustao od us bank home mortgage online login. Sve veće nezadovoljstvo u Carigradu dovelo je do pobune koja je prisilila Ahmeda III da abdicira u korist Mahmuda I. AJAN, naziv za uglednog i bogatog prvaka jednog mesta, staleža ili klase u Turskom Carstvu. Aj ani su bili nezvanični posrednici između vlasti i naroda. Krajem XVIII veka pretvaraju se u neku vrstu doživotno izabranih narodnih predstavnika. Pokrajinski namesnici ih sazivaju u tzv. Ajansko veće, koje raspravlja važna pokrajinska pitanja. U Bosni se pominju prvi put u XVIII veku. AJLUK, turski naziv najamnine za izvršeni rad ili za službu. Ajluk je ugovaran na određeni rok najčešće za pola godine ili za godinu. Ajlučar bi od gazde dobijao obično stan, hranu i izvesnu naknadu u novcu i odelu. Kao zastareli sistem plaćanja radne snage ajluk se održao veoma dugo, a na selu u nekim krajevima i do naših dana. AJNHARD, (770-840), franački pisac i graditelj. - Ziveo je na dvoru franačkog cara Karla Velikog, u Ahenu.

Posle smrti Karla Velikog uticao je na politiku njegovih naslednika. Kada su u porodici Karolinga nastali sukobi, povukao se u manastir i zamonašio. Napisao je biografiju Karla Velikog (Vita Caroli Magni) i veći broj dela verskog karaktera. AJNSTAJN, Albert (Einstein, Albert, 1879-1955), naučnik koji Je otvorio novu epohu u fizici. - Rodio se u Nemačkoj u kući Jevrejina-trgovca. Skolovao se u Nemačkoj i Svajcarskoj gde je studirao matematiku i fiziku. Tu se oženio Novosađankom Milevom Marić, koja first citizens credit union mattapoisett bila takođe matematičar i koja mu je rodila dva sina. Postao je profesor Univerziteta u Cirihu, pa direktor jednog naučnog instituta u Berlinu i član Pruske akademije nauka. Kao Jevrejin i protivnik fašizma napustio je Nemačku 1933. i otišao u SAD gde je ostao do smrti. Objavio je nekoliko stotina naučnih radova, filozofskih i političkih spisa. Njegovi najveći doprinosi nauci jesu specijalna i opšta teorija relativiteta, teorija fizičkog polja i zakona fotoelektrič­ nog polja. AJZENAHOVCI, struja u nem. socijaldemokratskom pokretu, čiji su pripadnici, u mestu Eisenach-u, 1869. god. osnovali socijaldemokratsku radničku partiju Nemačke. Ajzenahovci su, pod vodstvom Bebela i V. Libknehta, napustili Opštenemački. radnički savez, koji je bio pod snažnim uticajem Lasala, zbog toga što se nisu slagali sa shvatanjem lasalovaca da ujedinjenje Nemačke treba izvršiti odozgo, na čelu s Pruskom i Hoencolernima. Pored toga. lasalovci su zastupali i niz oportunističkih gledišta, što ih je dovodilo u suprotnost prema sve uticajnijoj grupi marksistički orijentisanih vođa radničkog pokreta. Ajzenahovci su postojali polovni automobili italia trst samostalna partija do njihovog ujedinjenja s lasalovcima, izvršenog u Goti (1875) i do donošenja Gotskog programa (v.).

AJZENHAUER, Dvajt (Eiesnhower, Dwight, 1890-1969), general i predsednik SAD u dva mandata u periodu 1952-1960. Završio je vojne škole i kao oficir je učestvovao u prvom svetskom ratu. Posle rata je službovao u raznim jedinicama armije SAD, u njenom Generalštabu i u Ministarstvu vojske SAD. Aktivno je učestvo­ vao i istakao se u 2. svetskom ratu. Već 1942. dolazi u Englesku u američki štab, zatim postaje komandant angloameričke vojske koja se iskrcala novembra 1942. u severnoj Africi, zatim komanduje iskrcavanjem u Italiji jula 1943. i konačno on je komandant savezničkih snaga koje su se jula 1944. iskrcale u Francuskoj i otvo-

AKADEM

rile drugi front. Posle rata Ajzenhauer je bio komandant američkih okupacionih trupa u Nernačkoj, zatim načelnik amerčkog Generalštaba, komandant vojnih snaga Atlantskog pakta, a onda je u dva maha biran za Predsednika SAD kao kandidat Republikanske stranke. Napisao je svoje ratne memoare, koji su kod nas prevedeni pod nazivom: Rat za oslobođenje Evrope. AKADEM, m 2 2280 ssd heroj kod starih Atinjana, čije se ime spominje u mitu o junaku Tezeju. Dioskurima, Zevsovim sinovima, pokazao je mesto na kome je Tezej držao zarobljenu njihovu sestru Helenu. Zbog toga je uživao naročito poštovanje kod svih starih Grka. Prilikom svojih upada u Atinu, gde se nalazilo njegovo veliko imanje, Lakedemonjani su ga poštedeli prilikom razaranja atinskih znamenitosti. U njegovom vrtu, zasađenom platanima i maslinama, osnovao je grčki filozof Platon svoju školu, koja je po Akademu dobila ime Platonova Akademija. AKADEMIJA, deo zemljišta u staroj Atini zasađen platanima i maslinama i posvećen legendarnom junaku Akademu, poznatom iz legende o Tezeju. U taj deo Atine dolazio je najčešće Platon i u njemu vodio razgovore sa svojim učenicima. Zbog toga je Platonova filozofska škola dobila ime Akademija (v. i Platonova akademija). AKADEMIJE KOD JUZNIH SLOVENA, naučna ili književna društva čiji je cilj unapređenje nauke, književnosti i umetnosti. Sam naziv potiče od jednog dela stare Atine, gde je Platou držao svoja predavanja. - Najranije akademije kod nas nastale su u Dalmaciji i Istri, koje je zahvatio pokret humanizma i renesanse. Cilj im je bio negovanje književnosti, a kasnije i jezika. Takve akademije bile su: Akademija složnih (dei concordi) u drugoj polovini XVI veka, Akademija ispraznijeh, krajem XVII veka i Akademija od šturaka u XVIII veku, a sve u Dubrovniku. Sličnih akademija bilo je u: Splitu, Kopru, Piranu i Rovinju. To su bila društva obrazovanih humanista, koji su na skupovima čitali svoje radove iživljavajući se u konvencionalnim „učenim" diskusijama. Njihova glavna zasluga je negovanje formi društvenog života, održavanje pozorišnih predstava i donekle negovanje narodnog jezika. Prave akademije kod nas osnivaju se posle narodnih preporoda kada su se već oformile nacionalne kulture jugoslavenskih naroda. - Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti. Već je Hrvatski sabor 1836. doneo zaključak da

21

AKADEMIJE

se u Zagrebu osnuje učeno društvo „za uzgajanje narodnog jezika i literature". Stvarne pripreme za osnivanje akademije počele su znatno kasnije zbog nesređenih političkih i društvenih prilika (borba narodnjaka i mađarona, revolucija 1848, Bahov apsolutizam). Godine 1860. Strosmajer je priložio 50 000 forinti kao glavnicu za buduću akademiju, 1861. Sabor je izabrao poseban odbor za izradu pravila akademije, a 1863. godine austrijski car, koji je istovremeno bio mađarski i hrvatski kralj, prihvatio je u načelu saborsku odluku, ali pravila akademije nešto izmenjena potvrdio je konačno 1866. Sabor je izabrao prvih četrnaest pravih članova koji su izradili poslovnik i izabrali štrosmajera za pokrovitelja, a za prvog predsednika čuvenog istoričara Franju Račkog. Prva sednica akademije održana je 1867. Akademija savings bank of mendocino county routing number delila u tri odeljenja „razreda": „historičko-filologički", „filozofsko-pravni" i „matematičko-prirodoslovni". Odmah nakon osnivanja Akademija je razvila živu naučnu i izdavačku delatnost, osobito na polju narodnog jezika i istorije (izdavanje rečnika, izdavanje izvorne građe, objavljivanje naučnih publikacija iz raznih grana nauke). Akademija je neprekidno proširivala svoju delatnost do 1941. godine. Okupacijom zemlje i stvaranjem tzv. Nezavisne Države Hrvatske Jugoslavenska akademija je ukinuta, a osnovana „Hrvatska akademija nauka" kojoj je dodeljena imovina ukinute Akademije. Oslobođenjem zemlje Akademija je nastavila sa radom pod starim nazivom. Njena delatnost znatno se proširila i ona je jedan od glavnih centara naučnog života u našoj zemlji. Godine 1954. imala je osam odeljenja i 34 naučne ustanove u kojima radi veliki broj naučnika raznih naučnih disciplina. Akademija izdaje čitav niz publikacija, od kojih njen glavni organ „Rad" izlazi već punih 100 godina. Srpska akademija nauka. Iako je Srbija oslobođena neposredne turske vlasti 1815, a dobila međunarodno priznatu autonomiju 1830, kulturni i naučni život se sporo razvijao zbog privredne, društvene i političke zaostalosti zemlje koja je dugo robovala tuđinu. Pretečom akademije smatra se Društvo srbske slovesnosti (književnosti) koje je radilo od 1841-1864. Cilj Društva je bio „usavršavanje srbskog jezika i širenje nauka na srbskom jeziku". Društvo je izdavalo svoj organ Glasnik (17 knjiga), negujući tzv. nacionalne nauke (istoriju, etnografiju, nauku o srpskom jeziku itd.). Zbog liberalnih ideja nekih njegovih članova knez Mihai-

AKBAR

22

lo je zabranio rad Društva i umesto nJega osnovao Srpsko učeno društvo (1864-1892). Cilj društva je bio „zanimati se naukama i veštinama koliko se it comes at night online free hd tiču srbstva". Njegova organizacija je bila slična organizaciji akademija nauka toga vremena. Društvo je izdavalo svoj organ Glasnik (51 knjiga). Radovi u Glasniku su iz raznih nauka, a najviše iz istorije, etnografije i nauke o jeziku. Zbog politič­ kih borbi u Društvu njegov rad je bio suspendovan 1886. ali je Društvo i dalje radilo do 1892. Godine 1886. osnovana je Srpska kraljevska akademija, a 1892. izvršeno je spajanje Akademije i Društva. Pod tim nazivom Akademija je radila do 1944, a posle oslobođenja nastavila je rad pod nazivom Srpska akademija nauka, a kasnije Srpska akademija nauka i umetnosti. Akademija je razvila veoma plodnu naučnu delatnost. Okupljala je najistaknutije naučne snage u srpskom društvu. Njen prvi predsednik bio je znameniti biolog Josif Pančić, a dugi niz godina istaknuti filolog Aleksandar Belić. Akademija je izdavala i izdaje više stalnih publikacija, kao što su Glas, Spomenik, Godišnjak i niz posebnih izdanja. Akademija ima Arhiv, Biblioteku i nekolike desetine instituta. Slovenska akademija znanosti in umetnosti. Zbog podeljenosti slovenačkih

zemalja u Austriji nije se moglo ni misliti o stvaranju tako visoke naučne ustanove sve do ujedinjenja. Začetak Slovenačke akademije nauka jeste Društvo za humanistične vede, osnovano 1921. Godine 1925. predloženo je osnivanje Slovenačke akademije nauka, ali je ona zbog ondašnjih političkih prilika osnovana tek 1938. Sa radom je počela 1939. i već su te godine izišle prve tri akademijine publikacije. Intenzivna naučna aktivnost nastavljena je posle pobede narodne revolucije, kada ova najviša slovenačka naučna ustanova dobija izrazito radni karakter. Izdaje čitav niz naučnih publikacija i ima velikih broj naučnih ustanova. Poslednjih godina dobile su svoje akademije nauka i još dve naše republike: Bosna i Hercegovina, čije je Naučno društvo preraslo u Akademiju nauka (1966) i Makedonija, gde je Akademija nauka osnovana 1967. - Sve akademije su povezane u svom radu „Akademijskim savetom SFRJ'', koji je osnovan još 1948. god. sa zadatkom da objedinjuje i usklađuje rad ovih najviših naučnih ustanova. Svaka akademija u Savetu je ravnopravna i ima po tri predstavnika i dva zamenika. AKBAR (1542-1605, vladao od 1556), mongolski car, sin cara Humajuna. Ponovo je osvojio sve nekadašnje provincije mongolskog carstva, do Kašmi-

AKERMANSKA KONVENCIJA

ra (1576) i zaveo dobro administrativno uz pomoć ministra Abdul-Fazlija. Podržao je versku reformu pod uticajem Zoroastrinskog kulta. AKCIJA (lat. actio), u bankarstvu predstavlja dokumenat na deo kapitala uložen u akcionarsko, odnosno deoničar­ sko društvo, na osnovu koga učesnik učestvuje u osnivanju preduzeća, u njegovoj organizaciji i u podeli dobiti koje je preduzeće ostvarilo. Akcija može da glasi na ime upisnika i može se preneti na drugo lice izjavom prenosioca na poleđini akcije. Na akciji na donosioca nije označeno ime, već je koristi ono lice u čijim se rukama nalazi. AKCIONARSKO DRUSTVO (skraćeno A. D.), kapitalistički oblik udruživanja kapitalista u jedno preduzeće sa unapred određenom visinom kapitala (glavnica) i podeljenim akcijama (v.), na osnovu kojih imaoci akcija dokazuju visinu svog učešća u kapitalu preduzeća, a srazmerno državini akcija učestvuju u deljenju dobiti. Učesnici akcionarskog društva mogu biti privatna lica, banke i država. U našem socijalističkom privrednom sistemu nije odobreno stvaranje akcionarskih društava. AKCA, sitan srebrni novac u Turskoj. Akče se kuju od vremena sultana Orhana, pa sve do XVII veka. Veličina akče je bila 18 mm, težina 1,2 gr, finoća srebra 9000/oo. Na jednoj strani akče bilo je ispisano ime sultana, a na drugoj mesto kovnice i prva godina vladanja sultanova. AKERMANSKA KONVENCIJA, sporazum Rusije i Turske zaključen 1826. u Akermanu (danas Bjelgorod Dnjestrovski) zbog odugovlačenja Turske da ispuni neke odredbe bukureškog mira 1812. - Konvencija je predvidela razgraničenje Rusije i Turske na donjem Dunavu. Rumunske kneževine Vlaška i Moldavija dobile su ponovo potvrdu svoje autonomije. Peti član Konvencije i poseban akt uz Konvenciju odnose se na Srbiju. Turska se obavezuje da u roku od 18 meseci izvrši sve odredbe osme tačke bukureškog ugovora. Povlastice, u sporazumu sa srpskim narodom, treba da budu izdate u formi hatišerifa, koji će Porta zvanično dostaviti Rusiji. Hatišerif će se smatrati sastavnim delom Konvencije. Poseban akt o Srbiji nabraja povlastice koje će Srbi dobiti hatišerifom: sloboda veroispovesti, sloboda trgovine, nezavisnost unutrašnje uprave, povratak otrgnutih nahija, ustupanje Srbima uprave nad muslimanskim imanjima, zabrana muslimanima da se naseljavaju u Srbiju (sem vojnih garnizona). Konvencija je garantovala autonomiju Srbije pod ruskom zaštitom. uređenje

23

AKINDZIJA AKINDZIJA, lako naoružani konjanik pripadnik neredovnog roda u turskoj vojsci. Akindžije su upadale u neprijateljsku zemlju i pljačkanjem i pustošenjem olakšavali osvajanje teritorije od strane redovne vojske. Po tradiciji red je osnovao rodonačelnik osmanlijske dinastije Ertogrul. U XVIII veku više se ne spominju. AKREDITIVNO PISMO, punomoćje koje · šef države daje poslaniku ili ambasa~ doru na strani da može svoju zemlju ; i vladu da predstavlja u nekoj drugoj - zemlji kod neke druge vlade. AKROPOLA, utvrđeni deo starih gradova koji je građen obično na mestu koje je svojom visinom dominiralo či­ tavom okolinom. Prva ovakva utvrđenja podizali su stari Grci u Maloj Aziji, a docnije i u samoj Grčkoj. U unutrašnjosti akropole, opkoljene sa svih strana debelim, kamenim zidovima, nalazili su se vladarov dvorac hram božanstva koje se u gradu po~ - sebno poštovalo i druge građevine za odbranu od napada. Za vreme napada neprijatelja u akropolu su se sklanjali t stanovnici koji su stanovali u blizini. Sa sve većim razvitkom antičkih država-polisa u staroj Grčkoj, akropole su postale najreprezentativniji delovi · grada sa najlepšim kulturnim spomenicima. Najistaknutiji među njima bio je Akropolj (v.) u Atini. AKROPOLJ, breg visok 120 metara usred Atine koji je u istoriji antičke Atine bio najreprezentativniji centar. Najstarije spomenike Akropolja uništili su Persijanci 480. god. pre n. e. U zlatno doba Atine, za vreme Perikla, Akropolj je dobio monumentalan izgled. Na njemu su sagrađeni najlepši hramovi, najznačajniji spomenici grč-

Akropolj

ke kulture. Centralni spomenik Partenon posvećen je bogini Atini. U njemu je Fidija izradio od zlata i slonovače ogromnu statuu boginje Atine, svoje remek-delo. U toku srednjeg veka Akropolj je bio zanemaren, dok je u XVII v. postao tursko skladište mu-

ALBA

nicije. Tada je topovski hitac mletačke vojske izazvao u Partenonu jaku eksploziju i naneo neprocenjivu štetu Akropolju. AKTA DIURNA (Acta diurna), službeni list i najstarije novine allied health phone number je u antičkom Rimu osnovao Gaj Julije Cezar 59. god. pre n. e. Pored odluka Senata, objavljivane su i vesti o važnijim događajima u toku dana. U doba Carstva donosile su i novosti iz života i rada na carskom dvoru u Rimu. Izlazile su sve do III v. AKUMULACIJA (lat. acumulatio-nagomilavanje), proces pretvaranja viška vrednosti u kapital. Prvobitna akumulacija kapitala (v.) nastaje posle velikih geografskih otkrića (v.). Ovaj proces nastaje u svetu uništavanjem sitnog proizvođača u epohi prelaza sa amazon warehouse kent na kapitalistički privredni sistem, time što su nasilno, bespravno oduzimana sredstva za proizvodnju i na taj način stvarani veliki posedi kapitalista; s druge strane, obespravljeni i osiromašeni seljaci-proleteri stupaju u najamni odnos, izručeni na milost i nemilost vlasnicima sredstava za proizvodnju. Neograničeno radno vreme, težak rad žena i dece i sl. karakterišu period prvobitne akumulacije kapitala, a višak neplaćenog rada, tj. profit ostajao je kapitalisti za lično bogaće­ nje, odnosno za proširenje dodajnog fonda proizvodnje. ALAH, u predislamskoj mnogobožačkoj religiji pnc small business account view je vrhovno božanstvo. U Muhamedovom učenju Alah je naziv za jedinog pravog boga čiji je prorok Muhamed. ALAJBEG, turska titula koju je imao zapovednik spahija u sandžaku. Svaki je sandžak imao svoga alajbega i on je u ratu predvodio spahijsku konjicu. Naziv alajbega nosili su i starešine tabačkog (kožarskog) esnafa. ALAPICI, hrvatska velikaška porodica koja je u XV-XVI veku imala velike posede u Slavoniji. Clan ove porodice bio je Gašpar, koji je kao podban ugušio seljačku bunu Matije Gupca 1573. Gašpar je od 1574-1578. bio hrvatski ban. ALARIH, zapadnogotski kralj (oko 370410). Naselio je svoj narod u !lirik, pustošio Balkansko poluostrvo i vršio napade na Italiju. Prilikom trećeg napada na Italiju pošlo mu je za rukom da zauzme Rim 24. avg. 410. god. U toku tri naredna dana Rim je doživeo jednu od najtežih pljački, a zatim je Alarik krenuo na jug prema Africi. ALBA, Ferdinand Alvarez de Toledo, vojvoda od- (1508-1582), španski državnik. Pošto je, bez većeg isticanja, ratovao u Francuskoj, Ugarskoj i pro-

ALBANIJA

24

tiv afričkih Berbera, intervenisao je, po nalogu Karla V, protiv nemačkih protestanata kod Milberga (1547). Upućen je kao namesnik u Nizozemsku (1567), odakle je opozvan zbog surovosti prema pobunjenicima i protestantima (1573). Naimenovan da uguši pobunu u Portugalu, ušao je u Lisabon 1580. godine. ALBANIJA (Skipnija), narodna republika, zauzima jugozapadni deo Balkanskog poluostrva. - Smatra se da su Albanci potomci starih Ilira, dok neki ispitivači njihovo poreklo vezuju za Pelazge i Tračane. Pod svojim današnjim imenom prvi put se spominju u srednjem veku, 1043. god. Od najranijih vremena bili su pod tuđinskom vlašću, i to najpre Rimljana, kada je izvršena znatna romanizacija albanskog stanovništva. Planinski mas1v1, koji odvajaju zemlju od ostalih država Balkanskog poluostrva, sprečavali su intenzivnije prodiranje stranog uticaja. Naseljavanjem Slovena mnoga ilirska plemena su se povukla u brdovite, nepristupačne predele, dok su ostali podlegli slovenskom uticaju. Osvajanjem balkanskih zemalja od strane Vizantije, albanski narod je dospeo pod njen uticaj, dok je albanska teritorija ušla u sastav Vizantije u kojoj je ostala sve do X veka. Stvaranjem srednjovekovnog Carstva Makedonskih Slovena, na čelu sa Samuilom, Albanci su promenili svog gospodara. Posle bitke na Belasici 1014. god., u kojoj su Vizantinci pobedili Samuila, Albanija je ponovo dospela pod vizan-tijsku vlast. Jedan deo teritorije ove zemlje bio je priključen raškoj državi za vreme vladavine Stefana Nemanje. Promenu na vizantijskom dvoru, kada je prestala vladavina dinastije Komnina iskoristili su moćni albanski feudalci i osnovali svoju nezavisnu kneževinu Arberiju, koja je uskoro došla u sukob sa Venecijom. Ovo je iskoristio epirski despot, kome je pošlo za rukom da osvoji novostvorenu kneževinu. Anžujski vladar Karlo I (1266-1285), kralj Sicilije i Napulja, osvojio je Drač na svom pohodu protiv Vizantije i osnovao kraljevinu Albaniju. Odlučnom intervencijom vizantijskog cara Mihaila VIII Paleologa Anužujci su proterani iz Albanije. Za vreme velikih osvajanja cara Dušana zemlja je ušla u sastav srpske države. ' Posle Dušanove smrti albanski feudalci su obrazovali 3 samostalne oblasti, prvu u srednjoj Albaniji sa središtem u Draču, drugu u severnim oblastima zemlje, čiji se centar nalazio u Skadru, dok je treća oblast zauzimala južni deo zemlje sa glavnim gradom Artom. Posle kosovske bitke (1389) zemlji je

ALBANIJA

zapretila najveća opasnost od turskih napada. U prvoj polovini XV v. Turci su osvojili celu zemlju. Da bi očuvali svoj privilegovan položaj albanski feudalci su postali turski vazali, dok je narod pao pod težak jaram ropstva. Oslobodilačku borbu protiv turskih zavojevača poveo je albanski narod 1443. god. pod voćstvom Đorđa KastriotaSkender-bega i u višegodišnjim sukobima imao uspeha u borbi protiv Turaka. Posle Skender-begove smrti među albanskim feudalcima je došlo do međusobnih sukoba. Novonastalu situaciju iskoristio je turski sultan Mehmed II koji je ponovo zauzeo zemlju ostavivši Mletačkoj Republici niz priobalnih utvrđenja. Do 1503. god. cela zemlja je ponovo došla pod tursku vlast, koja se u Albaniji zadržala nekoliko sledećih vekova. Koristeći slabljenje Turske carevine best buy hours huntington wv XVIII veku, Albanci su osnovali nekoliko samostalnih kneževina. Nastojeći da po svaku cenu zadrže prevlast u zemlji, Turci su se surovo obračunavali sa domaćim stanovništvom, što je izazvalo nekoliko stihijskih ustanaka albanskog nareda u prvoj polovini XIX veka (1835-1856), a koje je turska vojska ugušila na najsvirepiji način. Nacionalnooslobodilačka borba srpskog i grčkog naroda protiv Turaka odrazila se i na borbu albanskog naroda, kome nije pošlo za rukom da se oslobodi turskog jarma. Zbog važnog strategijskog značaja Albanije Austro-Ugarska i Italija su želele da postanu njeni gospodari. Iste planove imale su Srbija i Grčka, koja je 1878. god. uspela da zauzme neke delove zemlje. Na početku prvog balkanskog rata 1912. god. srpska i crnogorska vojska su okupirale severne oblasti zemlje i pristupile opsadi Skadra, dok su Grci prodirali sa juga u želji da podele albansku teritoriju. Na konferenciji u Londonu 1912. god. priznata je nezavisnost Albanije. Za vreme 1. svetskog rata u zemlji je vladao pravi građanski rat u kome su borbe vodile između sebe feudalne klike uz svesrdnu stranu pomoć. Na konferenciji u Londonu 1920. god. ponovo je potvrđe­ na nezavisnost zemlje, koja je 1925. god. proglašena republikom. Međutim, 1928. god. zemlja je pretvorena u kraljevinu. Prvi njen kralj postao je Ahmed beg Zogu koji je ranije iz Jugoslavije došao u zemlju i bio izabran 1925. god. za predsednika republike. Fašistička Italija 1939. god. okupirala je celu zemlju i proglasila je svojom kolonijom. Za vreme drugog svetskog rata albanski narod je poveo narodnooslobodilačku borbu protiv okupatora i domaće buržoazije koja je otvoreno sarađivala sa italijanskim okupatorima. U ovoj borbi svesrdnu mo-

ALBERT ralnu i materijalnu pomoć Albanci su imali od naroda Jugoslavije gde je u to vreme oslobodilačka borba bila u punom jeku. Proglasom od 8. nov. 1941. god. privremeni CK Komunističke partije Best restaurants in san jose del cabo pozvao je albanski narod na oružani ustanak. Već početkom 1942. god. stvorene su prve partizanske čete, a zatim partizanski odredi u kojima je iste godine bilo oko 100 000 boraca. Ceneći ogromnu pomoć naroda Jugoslavije CK KP Albanije pozvao je vojnog instruktora CK KP Jugoslavije koji je došao u zemlju i pomogao pri reorganizaciji albanskih partizanskih odreda i njihovom prerastanju u narodnooslobodilačku vojsku. Na-Intervenciju instruktora CK KP Jugoslavije formirane su pokretne vojne jedinice koje su postigle velike uspehe u borbi protiv italijanskih i nemačkih oružanih snaga. Pošto su postojale veze sa narodnooslobodilačkim pokretom Jugoslavije, u zemlju je stigla na oslobođenu teritoriju vojna misija NOV i PO Jugoslavije. Istovremeno sa počet­ kom oslobodilačke borbe pristupilo se stvaranju i narodne vlasti, narodnooslobodilačkih odbora. Prvi antifašistički Kongres održan je 1944. god. u Premetu, na kome je stvoreno Antifašističko veće narodnog oslobođenja i Nacionalni komitet, kao privremena albanska vlada. Posle završetka 2. svetskog rata i oslobođenja zemlje, Albanija je proglašena narodnom republikom i oslanjala se sve do 1949. god. na svesrdnu pomoć Jugoslavije, koja joj je bila od velike koristi u borbi za razvitak i preporod zemlje. U vreme donošenja rezolucije Informbiroa 1948. god., Albanija je, pod uticajem sa strane, prekinula sve odnose sa Jugoslavijom, jednostrano i bez ikakvog povoda. Takvo stanje ostalo je i posle normalizacije odnosa Jugoslavije sa ostalim zemljama potpisnicama rezolucije Informbiroa. Pošto se izolovala od svih socijalističkih i drugih evropskih zemalja, Albanija je stala na stranu Narodne Republike Kine. ALBERT I (Albert I, 1875-1934, vladao od 1909) belgijski kralj, nasledio na prestolu downtown san jose protest strica Leopolda II. Dobio vojno obrazovanje. Mnogo putovao po vanevropskim kontinentima. Suprotstavio se Nemcima 1914, preuzevši na sebe vrhovnu komandu belgijske vojske. Podržao demokratski razvitak Belgije. ALBIZANI, v. Bogomili. ALBUKERK, Alfonso de (Albuquerque, Alfonso de, 1435-1513), portugalski ratnik, osvajač kolonija. Krstareći, na čelu eskadre koju mu je poverio kralj Manuel, arabijskom obalom, potčinio je Ormuz, zatim je uzeo

ALEKSANDAR Gou, koja je postala prestonica portugalske Indije (1510) i, najzad, Malaku (1511), jedan od navećih trgovačkih centara Istoka. Osnivač portugalskog kolonijalnog carstva u Aziji. Kolonizaciju je vršio ženidbom vojnika, zanatlija i sitnih trgovaca induskim ženama. Stvorio je municipalni senat po ugledu na Lisabon, poveravajući sudsku i finansijsku administraciju induskim funkcionerima. U faktorijama (trgovačkim uporištima) takođe je koristio induske službenike. Poštovao je mnoge orijentalne običaje, i otvarao škole i za domoroce. ALEKSANDAR I PAVLOVIC (17771825, vladao od 1801), ruski car, sin cara Pavla I, koga su dvorski zaverenici zadavili. Svi postupci ovoga cara bili su nadahnuti mističkim zanosom i ekstazom. Ovaj hrišćanin ruskog pravoslavlja vodio je politiku koja je bila u skladu s njegovim shvatanjima sveta i čoveka. Nastojao je da preuredi unutrašnje stanje u Rusiji. Kmetovima je dozvolio da se uz otkup mogu osloboditi; na prosvećivanju je mnogo radio i u tu svrhu osnovao je četiri univerziteta, nekolko viših škola, povećao je broj gimnazija i ublažio oštru cenzuru. Značajne su i njegove reforme u upravi (osnovao je osam ministarstava, nameravao je da Rusiji da ustav). Međutim, sve više zaokupljen spoljnopolitičkim događajima, Aleksandar je počeo zanemarivati napredak zemlje. Spoljnu politiku je sasvim pretpostavio unutrašnjoj, a upravu zemlje prepustio reakcionarnom generalu Arakčejevu. On je Rusiju uveo u savez protiv Francuske, ali je udruženu rusko-austrijsku vojsku, kojom je zapovedao Kutuzov, potukao Napoleon kod Austrelica (2. dec. 1805). Prusku je pomogao protiv Napoleona, a zatim je sklopio s njim mir u Tilzitu (25. juna 1807). Ovaj savez bio je obnovljen 1808. u Erfurtu. Rusija je 1809. zaposela Finsku i zaratila s Turskom. Ekonomskim razlozima primorana da prekine kontinentalnu blokadu, Rusija je došla u sukob s Napoleonom, koji je rat protiv Rusije otpočeo juna 1812. god. Posle bitaka kod Smolenska i Borodina, Napoleonova vojska ušla je u Moskvu, koju su Rusi napustili. Kad je Napoleon proteran iz Rusije, Aleksandar pristupa koaliciji protiv Francuske. Posle „bitke naroda" kod Lajpciga (1813), Aleksandar na čelu pobedonosne vojske ulazi u Pariz (1814). On postaje jedna od najvažnijih ličnosti na među­ narodnoj političkoj pozormc1. Bečki kongres (1814-1815) to samo potvrđu­ je. Posle konačnog pada Napoleona, političke ideje Aleksandra I prihvaćene su od svih legitimista Evrope. Uložio je

ALEKSANDAR

26

ogroman trud da Evropu preuredi, što je najviše došlo do izražaja stvaranjem Svete alijanse, saveza zasnovanog na načelima State savings bank frankfort, u stvari saveza apsolutističkih vladara u svrhu borbe protiv ideja slobode i demokratije proklamovanih francuskom revolucijom. Aleksandar je tvorac ovog saveza, a najviše ga je verskim misticizmom i nadahnuo. Prožet svešću o dostojanstvu i božanskom poreklu carske vlasti, on je najviše doprineo da Sveta alijansa obavi zadatak koji joj je bio namenjen. ALEKSANDAR II (1818-1881, vladao od 1855), ruski car. Nasledio je svog oca Nikolu I u toku Krimskog rata koji se završio Pariskim mirom (1856, njime je Rusija izgubila prestiž u rešavanju Istočnog pitanja u korist koncerta sila). Posvetio je znatnu pažnju evropeizaciji Rusije ukidanjem kmetstva (1857-1861), stvaranjem ministarskog veća (1862), obrazovanjem skupština od zemstva, reformom policije, stvaranjem planova za izgradnju pruga itd. Posle poljskog ustanka (1863), koji je ugušio, i nihilističkih atentata, on se približio slavjanofilima. Započeo je rusifikaciju Poljske i baltičkih pokrajina. Približio se Pruskoj, odn. Nemačkoj, i uspeo da se poništi klauzula Pariskog mira o neutralizaciji Crnog mora (1871), sklopio je Trojecarski savez (1873) i ratovao protiv Turaka (v. Sa'Yll.Stefanski mir,

Berlinski

kongres).

Proširio je rusku teritoriju (pokrajina Amur 1878, Kavkaz 1857-1864, Turkestan). Ubijen je u trenutku kad je pripremao liberalne reforme. ALEKSANDAR III (1845-1894, vladao od 1881), ruski car, sin prethodnog. U unutrašnjoj politici držao se autokratski. Posle avganistanske i bugarske krize (1885-1886) počeo se približavati Francuskoj (v. Trojni sporazum). Preduzeo je izgradnju transkaspijske i transibirske železnice. ALEKSANDAR VI (svetovno ime Rodrigo Borđa, 1431-1503), rimski papa 14921503. god. Kao sinovac pape Kaliksta III, počeo je karijeru kao vojnik. Zatim je imenovan za nadbiskupa u Valenciju i izabran za kardinala. Imao je šestoro dece, od kojih su najpoznatiji kćerka Lukrecija i sin Cezare. Izabran je za papu 1492, ali je nastavio s životom nedoličnim za poglavara katoličke crkve. Protiv njegovih postupaka odlučno je ustao firentinski dominikanac Savonarola, ali je po papinom naređenju spaljen (1498). Mešao se u politiku, i pomoću svog sina Cezara proširio je znatno svoj uticaj na svetovnu vlast, pokušavajući da smanji moć italijanskih knezova. Posredovao je između Spanaca i Portugalaca i ugovorom u Tordesiljasu (1494) izvr-

Icici direct com login page NEVSKI

šio podelu novog sveta na njihove interesne sfere. ALEKSANDAR KARADORDEVIC, knez srpski (1842-1858). Sin Karađorđa Petrovića, vođe I sprskog ustanka. Na vlast su ga doveli ustavobranitelji, posle proterivanja kneza Miloša Obrenovića. Aleksandar je bio vladar malih sposobnosti i prvih godina svoje vlade živeo je u senci moćnih ustavobraniteljskih prvaka: Ilije Garašinina, Tome Vučića­ - Perišića, A vrama Knez Aleksandar South mountain state park camping i dr. Karađorđević Po turskom ustavu od 1838 vlast kneza je bila ograničena Saveto~, čije članove knez nije mog.~o smeniti bez odobrenja Porte. Kasm)e je došlo do sukoba između Kneza i Saveta i taj se sukob zaoštrio posle otkrivanja zavere protiv Kneza, na či­ jem je čelu bio predsednik Saveta Sti:van Steianović-Tenka. Zaverenike Je Knez osudio, ali ih je intervencijom Porte morao pomilovati. Vode ustavobranitelja 1858. sazvali su skupšti~u radi zbacivanja Kneza. Na SvetoandreJskoj skupštini Knez ~leksanda:. je zbačen ali su preovladall obrenov1cevci kojl su zbacili i ustavobranitelje, a z~ kneza izabrali Miloša Obrenovića. Zbačeni knez Aleksandar prešao je u Austriju. ALEKSANDAR I KARADORDEVIC (1888-1934), kralj Jugoslavije, bio. je mlađi sin Petra I, kralja Srbije i Jugoslavije. Još 1909. je proglašen za prestolonaslednika, a od 1914. god. vršio je kraljevsku vlast kao regent, umesto starog i obolelog oca. Već tada je pokazivao težnju ka apsolutizmu. Kralj Jugoslavije bio je od 1921-1934. Za vreme svoje vladavine sprovodio je najpre prikrivenu, a od 1929. i otvorenu diktaturu. Zbog otpora rliktaturi doneo je 1931. oktroisani ustav. Pogmuo je prilikom atentata u Marselju 9. oktobra 1934. godine. ALEKSANDAR NEVSKI (vladao 12201263), knez nezavisnog grada Novgoroda. Potukao je Sveđane 1240. godine na reci Nevi i stoga nosi nadimak Nevski. Do nogu je razbio ritere Nemačkog viteškog reda - tevtonce na Pejpuskom (Čudskom) jezeru 1242. godine i kod Novgoroda 1245. Na području reke Njemena zaustavio je nadiranje litavskih plemena, a prema Tatarima, koji su pokorili ruske zemlje, vodio je pomirljivu politiku. Proglašen je za sveca, te otuda mnoge crkve nose njegovo ime.

ALEKSANDAR OBRENOVIC ALEKSANDAR OBRENOVIC, kralj srpski (1889-1903). Na vlast je došao posle abdikacije kralja Milana Obrenovića, koji nije hteo da vlada po ustavu od 1888. Kako je bio maloletan, zemljom je upravljalo namesništvo na čelu sa Jovanom Ristićem (v. Ristić ---" Jovan). Kralj Aleksandar je pre vremena došao na vlast zbacivši namesništvo državnim udarom. Njegova vladavina je period oštrih političkih kri. · za i puna je svakovrsnih skandala, '·· koji su uništili njegov ugled. Ukidao je ustave, menjao često vlade, na šta "' ga je često inspirisao njegov otac, ~ Milan Obrenović. Oženio se običnom građankom Dragom Mašin, što mu jp konačno potkopalo autoritet. Protiv njega je sklopljena zavera oficira. Zaverenici su maja 1903. prodrli u dvor i ubili kralja i kraljicu (v. majski prevrat). Posle tzv. majskog prevrata na vlast je doveden Petar Karađorđe­ vić.

ALEKSANDAR VELIKI, makedonski kralj (336-323. godine pre n. e.), · · Aleksandar Makedonski, koji je imao i naziv Veliki, rođen je 356. god. pre n. e. Otac mu je bio kralj Filip II. Kao dečak Aleksandar je stekao lepo obrazovanje, pošto mu je učitelj bio Aris, totel. Kao dvadesetogodišnjak stupio je na presto posle očeve pogibije 336. god. pre n. e. Prvi zadatak mu je bio da učvrsti svoju vlast u Grčkoj, posle čega je udruženim snagama krenuo na Persiju. Za ovu akciju opremio je veliku vojsku od 30 000 pešaka, 5 000 konjanika i 150 brodova. Kod Isa je potukao persijsku vojsku i došao u Egipat gde je osnovao nov grad, Aleksandriju. U bici kod Gaugamele 331. god. pre n. e. zadao je odlučan udarac persijskoj vojsci i uskoro proglasio Vavilon svojom prestonicom. Pošto je učvrstio svoju vlast u istočnom !ranu, 327. god. pre n. e. preduzeo je jedan od najsmelijih ratnih pohoda, napad na Indiju, u ono vreme najbogatiju zemlju na svetu. Pošto je zauzeo zapadne oblasti Indije i pokorio Pendžab, Aleksandar se spremao da prodre u oblast reke Ganga. U tome su ga sprečili nepovoljni klimatski uslovi, bolesti i nezadovoljstva u vojsci. Najsnažniji utisak na vojsku ostavili su slonovi koje su Indijci upotrebili u borbama protiv Aleksandrovih trupa. Sve je to uticalo na odluku Aleksandra da se vrati iz Indije. Potom se spremao za rat protiv severne Afrike, Italije i Španije u želji da postane gospodar sveta. Prerana smrt, u 33. godini života, omela je ovaj njegov plan. Umro je 323. god. pre n, e. Svojim ratnim pohodima i osvajanjima Aleksandar je stvorio državu kakva ni pre ni posle njega nije postojala. Aleksandar je nesumnjivo najveća lič-

27

ALEKSEJ

nost antičkog sveta. Zbog toga je i dobio naziv Veliki. Legendarna ličnost Aleksandra zablistala je kao munja na nebu. Njegov lik postao je omiljeni predmet likovnih umetnika i pesnika. Iz ovoga je ponikao i fantastični roman Aleksandrida, omiljeno štivo li srednjem veku, poznato i u staroj srpskoj književnosti. ALEKSANDER HAROLD (1891-1969), engleski feldmaršal, istaknuti vojskovođa li 2. svetskom ratu. Najpre je komandovao engleskim snagama u Burmi i na Srednjem istoku (1942), a zatim u severnoj Africi i Italiji (1943-1944), da bi krajem 1944. postao komandant savezničkih snaga na Sredozemlju i tom prilikom uspostavio kontakt i saradnju sa NOVJ. Posle rata bio je guverner Kanade (1946-1952) i ministar narodne odbrane u vladi V. Cerčila od 1952-1954. godine. ALEKSEJ I MIBAJLOVIČ (1629-1676, vladao od 1645), ruski car. Na počet­ ku njegove vladavine, veliku vlast imao je njegov vaspitač i pašenog B. I. Morozov koji je, da bi uredio državne finansije i vojsku, mnogo povećao poreze, što je izazvalo ustanak u Moskvi i u drugim gradovima (164850). Morozov je bio smenjen, a u zemlji je donesen novi zakonik Uloženie (1649), kojim je pojačana centralna vlast i veoma pogoršan položaj kmetova. Za vreme vladavine Alekseja I u Rusiju je, s naročitim zadatkom, došao Juraj Križanić koji je 8. jan. 1661. carskim ukazom bio prognan u sibirski grad Tobolsk, gde je proveo do 1676, kad je pomilovan. ~ad je patrijarh Nikon otpočeo reformu crkvenih obreda i knjiga, u ruskoj crkvi nastao je raskol, jer su se konzervativni krugovi usprotivili uvođenju novina. Patrijarh Nikon bio je 1666. smenjen i proteran, jer je između njega i cara došlo do sukoba, pošto je on isticao prevlast duhovne nad svetovnom vlašću. Aleksej je uspostavio trgovinske odnose s Persijom i Kinom u Aziji i zemljama Zapadne Evrope. Kad je u Ukrajini izbio ustanak protiv Poljaka (1648), kozaci su pod vođstvom Bogdana Hmeljnickog predložili caru da se izvrši ujedinjenje Ukrajine s Rusijom, što je i učinjeno (1654). Zbog toga je izbio rat s Poljskom (16541667), koji je okončan mirom u Andrusovu (selo kod Smolenska) 30. jan. 1667, po kojem je Rusija dobila Smolensk, Ukrajinu istočno od Dnjepra i privremeno Kijev. Istovremeno, Rusija je vodila rat sa švedskom (1656-58), ali je po odredbama Kardiskog ugovora (1661) morala da vrati neke oblasti koje je osvojila u Litvaniji. Za vreme Alekseja u Rusiji je izbio ustanak danskih kozaka, pod vođstvom Stjenke

ALEKSIJE

Rjazina (1671), kao i naroda u zapadnom delu Sibira, ali i jedan i drugi bili su krvavo ugušeni. ALEKSIJE I KOMNIN (vladao 10811118), vizantijski car, osnivač dinastije Komnina. - Uspeo je da ojača poljuljani carski ugled i učvrsti državnu vlast. Potisnuo je uz pomoć Venecije Normane koji su bili osvojili Drač i Tesaliju. Porazio je Pečenege i Kumane, varvarske narode koji su nadirali na Vizantiju sa istoka. Iskoristio je vazalstvo krstaša, u toku 1. krstaškog rata, i osvojio zapadni deo Male Azije. Posle smrti zetskog kralja Bodina, ovladao je srpskim zemljama na Balkanu. Uvođenjem pronijarnog sistema stvorio je snažnu flotu i vojsku. AI,FRED VELIKI (871-901), kralj Engleske, odnosno Boone county distillery. - Porazio je Normane, izgradio jaku flotu i organizovao snažnu vojsku da bi otklonio opasnost od upada Danaca, odnosno Normana. Za vreme njegove vlade sastavljen je Zakon kralja Alfreda, kodeks engleskog prava. Okupio je na svome dvoru mnoge učene ljude, koji su preveli na engleski jezik Orozijevu Opštu istoriju, !storiju engleske crkve

od Bede Venerabilisa i otpočeli sa pisanjem hronike vlade Alfreda Velikog. ALI-PASA JANJINSKI (1741-1822), poreklom iz albanske feudalne porodice Nasb north american savings bank. U doba feudalne anarhije u Turskoj, krajem XVIII i početkom XIX veka, dočepao se velikog grada Janjine u Epiru, gde je vladao kao polunezavisan gospodar. Godine 1822. sultan ga je naterao da preda Janjinu. Ubijen je na veru iste godine. ALI-PASA RIZVANBEGOVIĆ-STOCE­ VIC (oko 1761-1851) - potiče iz bogate porodice stolačkih kapetana. U buni Husein-kapetana Gradaščevića stao je na stranu sultana, zbog čega je Hercegovina odvojena kao posebni pašaluk na čelu sa Ali-pašom. Za vreme svoje uprave Hercegovinom radio je na privrednom podizanju zemlje. Kasnije postao protivnik sultanovih reformi i bio je likvidiran od strane Omer-paše Latasa. ALIJAGIC, Alija (1896-1922), mladi revolucionar i komunist. Rodio se u Bijeljini u staroj begovskoj porodici koja je osiromašila. Završio je stolarski zanat. U šesnaestoj godini učlanio se u sindikat, a 1919. postao je član KPJ, odnosno SRPJ i kao aktivista delovao u više gradova. Marta 1921, postao je član ilegalne terorističke organizacije „Crvena pravda" i sa svojim drugovima iste godine izvršio je u Delnicama atentat na inicijatora Obznane ministra Milorada Draškovića. Ubrzo je osuđen na smrt, a 1922. i obešen.

28

ALTOMANOVIC ALIMPIC, Ranko (1820-1882), general srpske vojske i jedan od istaknutih pristalica liberalne struje. U ratu 1876 -78. komandovao je Drinskim korpusom. Posle Alimpićeve smrti njegova žena Mileva izdala je njegove memoare u kojima ima dosta podataka o političkim prilikama u Srbiji u drugoj polovini XIX veka. ALKIBIJAD, atinski državnik (oko 450. -404. god. pre n. e.), doživeo nekoliko uspona i padova u svojoj političkoj karijeri. Optužen zbog ekspedicije na Siciliju, pobegao je u Spartu. Pobedom Demokratske stranke, pozvan je da se vrati u Atinu, gde je rehabilitovan. Otišao docnije dobrovoljno u izgnanstvo na svoje imanje na Hersonu. Ubijen u Maloj Aziji za ljubav Spartanaca. ALKINOJ, legendarni kralj Feačana koga spominje Homer u svom epu Odiseja. Posle mnogih lutanja i borbi, Odisej je prvi put naišao na gostoprimstvo na Alkinojevom dvoru. Njemu je Odisej ispričao svoje doživljaje posle osvajanja Troje. Alkinoj je opremio brod kojim se Odisej vratio na svoju !taku. ALMOS (?-1127), vojvoda Slavonije, brat ugarskog kralja Kolomana. Kada je ugarski kralj Ladislav zauzeo 1091. deo Hrvatske do Gvozda, postavio je svog sinovca Almoša za kralja Hrvatske. Almoš je upravljao Slavonijom kao vojvoda, a kraljevao Hrvatskom od 1091. do 1093. Posle bitke na Gvozdu 1097. u kojoj je ugarski kralj Koloman porazio poslednjeg hrvatskog kralja Petra Svačića i osvojio celu Hrvatsku i Dalmaciju, sukobio se sa svojim bratom Almošem oko hrvatske krune. Almoš je proteran iz Ugarske i umro u izgnanstvu. ALODIJ, slobodan posed koji uživa vazal bez ikakvih obaveza. - U franačko doba i u ranom feudalnom društvu alodijem se smatrala samo pokretna imovina, a kasnije i nepokretna, tj. zemlja. Vlasnik je mogao alodijem slobodno raspolagati, prodati ga ili pokloniti. Mogli su ga imati, pored vlastele, i slobodni seljaci. ALTOMANOVIC, Nikola (druga pol. XIV v.), sin župana Altomana. Prvi put se pominje 1366. godine kao gospodar Rudnika. Iskoristio je rasulo srpskog carstva i 1368. god. zauzeo je zemlje svog strica Vojislava Vojinovića, od Gornje Drine do Dubrovnika. Pod njegovu vlast dospeli su okolina Rudnika, Užica, Gornje Podrinje, veći deo Polimlja i Trebinje sa Konavlima i Dračevicom. Pomagao je bosanske feudalce protiv Tvrtka I, a kada se s njim izmirio, prinudio je Dubrovnik da mu plaća „svetodmitrovski" danak od 2 000 perpera godišnje, kao

.i.zm „zakonitom nasledniku" srpske krune. Pokušao je da od Balšića oduzme Prizren, koji su oni osvojili posle Vukašinove pogibije na Marici (1371). Kovao je svoj novac i očuvani su primerci njegovog novca sa natpisima latinicom i ćirilicom. Protiv samovoljnog i verolomnog N. Altomanovića sklopili su savez Tvrtko I, knez Lazar Hrebeljanović i Balšići. Obezbedivši sebi potporu Ugarske saveznici su 1373. godine razbili njegovu vojsku a Altomanovića zarobili i oslepili. Njegove zemlje oni su međusobno podelili: Tvrtko I je dobio Gornje Podrinje i Polimlje do Prijepolja, Lazar rudnički i užički kraj, a Đurad Balšić je poseo Trebinje sa Konavlima i Dračevicom. ALZIR, jedna od najznačajnijih država severne Afrike, koja je stekla nezavisnost posle duge revolucionarne borbe. - Alžir je bio naseljen u preistorijsko doba. Prvi poznati stanovnici bili su Berberi, čiji potomci i danas žive u Alžiru. Ove oblasti su vrlo rano privukle druge narode. Još u XII veku pre n. e. poiavile su se tu kolonije Kartagine. Kada je Rim srušio Kartaginu 146. god. pre n. e. ove oblasti su ušle u sastav rimskih provincija. U V veku u današnji Alžir prodrli su Vandali, zatim se tu uspostavlja vlast Vizantije, a 647. vlast Arapa. Stanovništvo Alžira se arabizira i prelazi na islam. Od VIII do XVI veka na tlu Alžira je bilo više arapskih država pod vlašću marokanskih, tuniskih, egipatskih i drugih vladara. Od XVI-XIX veka ovim oblastima gospodare čuveni alžirski gusari. Godine 1830. Francuska je počela osvajanje Alžira. Njena vlast se učvrstila konačno 1881. Alžir je postao francuska kolonija. I u XIX veku bilo je otpora protiv Francuza. Među­ tim, nacionalnooslobodilački pokret alžirskog naroda počeo je intenzivnije da se razvija za vreme drugog svetskog rata, od 1943. Na čelu pokreta stajala je organizacija Front nacionalnog oslobođenja. Pokret je 1954. prerastao u oružani ustanak alžirskog naroda. Stvorena je snažna armija i narodna vlast. Blizu osam godina trajala je narodnooslobodilačka borba i revolucija naroda Alžira. Konačno, 1962. Alžir je stekao nezavisnost. Stvorena je Demokratska Narodna Republika Alžir. U vreme oslobodilačkog rata počele su krupne političke, ekonomske i socijalne reforme. ALJASKA, otkrio ju je 1741. god. rus. istraživač Vitus Bering. Prvi naseljenici bili su Rusi 1783. godine. Rusija je prodala Aljasku SAD za 7 200 000 dolara 1867. Aljaska je proglašena amer. teritorijom 1912. god. a savezn.m ilržavom SAD 1953. (Kongres

ANA LEOPOLDOVNA

kolonizacije nastupio je posle otkrića zlata 1898. godine. AMAZONKE, legendarne ratoborne kće­ ri Aresa i nimfe Harmonije. Imale su svoju državu na obali maloazijske reke Termodonta. U njihovoj državi muškarci su živeli samo kao osakaćeni robovi. Bavile su se lovom i ratom. Amazonke su bile omiljena tema antičke i moderne umetnosti u kojoj su prikazane kao snažne i odvažne žene. AMERICI\:A REVOLUCIJA, v. Rat za nezavisnost i stvaranje SAD.

AMIJENSKI MIR, mirovni ugovor koj je 1802. god. zaključen između Engle· ske s jedne i Francuske, Španije i Ho landije s druge strane. Na osnovu od redaba ovog ugovora, Engleska je mo rala napustiti Egipat i ostrvo Malt u Sredozemnom moru, dok je Fran cuska povukla svoje trupe iz KraljE vine Obeju Sicilija. Njegove odredi: su poništene već sledeće, 1803. goc kada je ponovo došlo do rata izmeć Engleske i Francuske. AMSTERDAMSKA SINDIKALNA n TERNACIONALA, {v.) Međunarod· ujedinjenje sindikalnih saveza

AMUNDSEN, Roald (Amundsen, Roa: 1872-1928), norveški istraživač, p1 stigao na Južni pol. Putopisac. ANA IVANOVNA, carica (1693-1740, v: dala od 1730), kćerka cara Ivana starijeg polubrata Petra I Velik Bila je žena Fridriha Vilhelma, voj~ de Kurlandije. Anu su velikaši p glasili za caricu, pošto je smrću Pe II izumrla muška loza Romanova, pismenu obavezu da će sve odluke nositi s njihovim pristankom. U bc da dođe na presto i da se obračun bojarima, koji su nastojali da ograi carsku vlast, Ani je naročito po gao G. I. Golovkin, verni sara< Petra Velikog. Ana se nije obazi na dato obećanje i vladala je okn zajedno sa svojim ljubavnikom E nom. Za vreme njene vlade R1 je vodila nt protiv Turske (11 1739) koji je završen mirom u E radu (18. sept. 1739), po čijim je oc bama Rusija dobila Azov pod bank of america small business credit card login da ga ne utvrdi. ANA KOMNIN (1083-1148), kći v tijskog cara Aleksija I. Posle neus pokušaja da se dočepa carske l i potisne svog brata sa prestola vukla se iz političkog života i nauci. Napisala je delo Aleksijada predstavlja značajan izvor za pr vanje vlade dinastije Komnim istoriju Raške i Zete rad Ane Ki je dragoceni izvor za osvetljavan; nosa srpskih zemalja i Vizantije XI i XII veka. ANA LEOPOLDOVNA, (1718-174 regentkinja Ruskog Carstva 41). bila je proglašena za regen

ANA SAVOJSKA

pošto je bio svrgnut regent Biron. Kad je Jelisaveta Petrovna izvršila prevrat (1741), Ana je zbačena i prognana. ANA SAVOJSKA (1306-1360), žena cara Andronika III i mati Jovana V Paleologa. Za vreme maloletstva Jovana V, kao regentkinja, vodila je borbu protiv Jovana Kantakuzina, pretendenta na carski presto. U vizantijske dinastičke borbe umešao se i car Dušan Nemanjić, iskoristivši nerede u Istoč­ nom Rimskom Carstvu i proširio je državne srpske granice na jug. Ana je izgubila bitku sa Kantakuzinom, koji je 1347. godine ušao u Carigrad i sporazumeo se sa carem Jovanom V o podeli vlasti. Tako su Vizantijom vladali Jovan V, kao legitimni car i savladar Jovan Kantakuzin. ANA STJUART (Anne Stuart, 16651714, vladala od 1702), engleska kraljica, mlađa kći Džemsa II, udata za danskog princa Đorđa (1683). Ubeđena anglikanka, podržala je svog zeta Viljema Oranskog protiv svog oca, i nasledila ga na prestolu. Stajala je pod snažnim uticajem lorda Cerčila, vojvode od Marlboroa. Aktom o prisajedinjenju (1707), konačno je pridružila Škotsku Engleskoj. Ušavši u dugotraian, ali uspešan rat za špansko nasleđe (v.), ona je mirom u Utrehtu (v.) obezbedila Engleskoj prevlast u evropskoj politici. First national bank ames omaha, grčki filozof (oko 500. -428. g. pre n. e.), Periklov prijatelj. Svojim filozofskim učenjem da je Sunce užarena masa, izazvao je ogorčenje vladajućih krugova, koji ga optužiše za „bezboštvo". Spas je našao bekstvom u Lampsak. Od njegovog dela „O prirodi" sačuvano je nekoliko zanimljivih fragmenata. ANAKSIMANDAR, grčki filozof (611546. pre n. e.) rodom iz Mileta. Napisao najstariji grčki filozofski spis „O prirodi", od koga je očuvan samo jedan neznatan odeljak. Već pre Heraklita učio o periodičnom stvaranju i uništenju sveta. Poznata su mu otkrića u astronomiji. Napravio je jednu nebesku loptu i sastavio prvu geografsku kartu. ANALI, vrsta istorijskih spisa u kojima su zabeleženi najvažniji događaji. Najstariji anali napisani su u starom Rimu i u njima su bili zabeleženi najkarakterističniji događaji za svaku godinu. Vodio ih je prvosveštenik pontifex maximus. Pod nazivom Anales maximi objavljena je u Rimu 123. god. pre n. e. zbirka događaja u 80 knjiga koja je docnije poslužila kao dragocen izvorni materijal za najraniji period rimske istorije. ANARHIZAM, bezvlašće, teorija o društvenom uređenju bez postojanja vlasti. Kao doktrina o političkom i dru-

30

ANDRASI

štvenom uređenju pojavio se polovinom XIX v. kada je postao ideologijom pokreta, sitne buržoazije i jednog dela inteligencije. Njegovi stvaraoci i nosioci bili su Prudon, Bakunjin i Krapotkin. ANARHOSINDIKALISTICKA KONFEDERACIJA, v. Međunarodna asocijacija radnika.

ANARHOSINDIKALIZAM, struja u međunarodnom radničkom pokretu koja se javila krajem XIX i početkom XX veka. - Anarhosindikalizam imao je u početku najviše pristalica u španiji, Italiji i Rusiji i tada su kod njih preovladale ideje anarhizma tj. prihvatanje anarhističkih metoda borbe posebno metoda individualnog terora. Osim toga anarhosindikalisti odbacuju organizovanu političku borbu radničke klase, na mobile field surgical team sa političkom partijom proletarijata. Oni smatraju da je dovoljna ekonomska borba radnika kroz sindikate, ekonomske organizacije radnika. Glavno sredstvo borbe za anarhosindikaliste jeste štrajk. Ukoliko bi radnici uzeli vlast, sindikati bi po anarhosindikalistima postali osnova celokupnog društva. ANASTASIJEVIC, Miša (1803-1885), trgovac i jedan od najbogatijih ljudi u Srbiji XIX veka. Stekao je ogromno imanje trgovinom solju i kupio je velike posede u Vlaškoj, gde je živeo poslednjih godina. U događajima oko Svetoandrejske skupštine igrao je važnu ulogu. Bio je za vlade kneza Miloša kapetan „dunavski", pa je poznat pod imenom kapetan-Miša. Ostavio je kao zadužbinu zgradu Kapetan-Mišino zdanje, u kojoj je bila smeštena Velika škola, kasnije Univerzitet. ANATEMA, prokletstvo, isključenje iz crkve. - U srednjem veku crkva je protiv neposlušnih vernika izricala mnogobrojne kazne. Jedna od takvih je i anatema - isključenje iz verske zajednice, uskraćivanje verskih obreda i razrešavanje vazalske zakletve. Pred ovim moćnim oružjem crkve uzmicale su i krunisane glave (nemački car Henrih IV, engleski kralj Jovan bez Zemlje i drugi). Kada su vladari stekli ekonomsku i političku moć suzbili su uticaj crkve i rimskih papa, te je ova kazna izgubila svoju moć i značaJ. ANDRASI, Đula (Andrassy, Gyula, 1823 -1890), mađarski grof, austrougarski diplomat i državnik. Kao ministar spoljnih poslova, bio je incijator okupacije Bosne i Hercegovine (1878). Pripadao je onom delu mađarskog plemstva koje je rešenje nacionalnog pitanja svoje zemlje našlo u Austro-ugarskoj nagodbi 1867. god., pa se time dobrim delom može protumačiti njegov rad na očuvanju legitimističkih

ANDREJEVIC

pozicija i imperijalističkih težnji Austro-Ugarske. ANDREJEVIC KUN, Đorđe (1904-1964), slikar i grafičar. - Po završetku umetničke škole u Beogradu nastavlja studije u Veneciji, Firenci, Rimu i Parizu. Prvu samostalnu izložbu otvorio je u Beogradu (1930), a 1932. učestvuje u Zagrebu na izložbi grupe Oblik. Uče­ stvuje i na izložbama u Londonu, Amsterdamu, Brislu. Jedan je od organizatora umetničke grupe Zivot. Godine 1937. učestvuje u špan. grad. ratu. Pred rat je odveden u koncentracioni logor Bileće; od početka je učesnik u oslob. ratu. Po oslobođenju je izabran za profesora Akademije likovnih umetnosti u Beogradu. Njegov slikarski motiv je uvek čovek. Radio je aktivno i na primenjenoj grafici. ANDRIJA II ARPADOVIĆ (vladao 12051235), ugarsko-hrvatski kralj. Kao ambiciozni kralj sanjao je o osvajanju Galicije, zatim Vladimirske kneževine, o oslobođenju Hristovog groba iz ruku nevernika i da postane car Latinskog carstva. Ratovao je protiv Nemanjića. Oslabio je kraljevsku političku i ekonomsku moć, te je bio prinuđen da 1222. godine izda „Zlatnu bulu" kojom je dao široka prava plemstvu. Za vreme njegove vlade ojačale su mnoge hrvatske feudalne porodice. ANDRIJA III MLEČANIN (vladao 1290 -1301), poslednji ugarskohrvatski kralj iz porodice Arpadovića. Pravo na presto osporavali su mu papa, Habsburgovci i veći deo hrvatskih feudalaca, jer nije bio direktni potomak ubijenog vladara Ladislava IV Kumanca. U borbi oko prestola između Arpadovića i Anžujaca hrvatsko plemstvo se podelilo na dva dela. Nasilna smrt Andrije III Mlečanina prekinula je borbu oko ugarsko-hrvatskog prestola, a time je završena vladavina Arpadovića u Ugarskoj i Hrvatskoj. ANDRONIK II PALEOLOG (vladao 1282 -1328), vizantijski car, otac Simonide, četvrte žene kralja Milutina Nemanjića. Posvetio je dosta pažnje crkvenim pitanjima u zemlji smanjenjem vizantijske flote prepustio je državu na milost Mlečanima i Đenovlja­ nima. Na oslbaljenu državu napali su Turci i zauzeli Malu Azju, a emir Osman, osnivač dinastije Osmana, zauzeo je Brusu i proglasio je svojom prestonicom. Posle poraza u ratu sa Raškom, prepustio je kralju Milutinu Nemanjiću osvojene oblasti, Povardarje i dao mu svoju kćer za ženu. Poslednje godine svoje vlade proveo je u borbi sa svojim unukom Andronikom III, koji ga je izbacio s vlasti 1328. g. Umro je kao monah 1332. g. ANDRONIK III. PALEOLOG (1328-41), vizantijski car. - Zbacio je svog dedu

31

ANEKSIJA

Andronika II s prestola, čime je izazvao građanski rat u Vizantiji. U savezu s Bugarima pokušao je da napadne zemlje Stefana Dečanskog. Posle poraza bugarske vojske na Velbudžu (1330), odustao je od napada. Za vreme njegovog carevanja Turci su osvojili Nikomediju i Nikeju. ANĐELI, vizantijska carska porodica. Osnivač porodice Konstantin Anđeo, vlastelin neznatnog roda. Oženio se jednom od kćeri Aleksija i Komnina i tako ušao u dvor. Njegov unuk Isak II Anđel (1185-95) iskoristio je neraspoloženje aristokrata protiv dinastije Komnina i prevratom prigrabio carsku krunu. Njegovi naslednici Aleksije III i Aleksije IV nisu uživali veliki ugled u Vizantiji. Posle pada Vizantije u ruke krstaša 4. krstaškog rata (1204), Epirskom despotovinom upravljali su Anđeli, a kratko vreme i Solunskom Kraljevinom. Anđeli su vladali Tesalijom i Epirom kao carski namesnici porodice Paleologa (od 1261. godine) posle restauracije Vizantije, do pada tih zemalja pod tursku vlast 1394. godine. ANDELKOVIC, Koča (1755-1788), vođa dobrovoljaca iz šumadije u austrijsko-turskom ratu 1788-1791. Posle određenih uspeha u Pomoravlju (v. Kočina krajina) Turci su ga uhvatili i sa više njegovih boraca nabili na kolac kod Tekije. Narod u Beogradskom pašaluku nazvao je ovo ratovanje Kočina krajina. ANEKSIJA BOSNE I HERCEGOVINE, prip'ljanje okupiranih pokrajina od strane Austro-Ugarske 7. okt. 1908. protivno odredbama Berlinskog ugovora od 1878. - Berlinski kongres je dao pravo Austro-Ugarskoj da okupira Bosnu i Hercegovinu, koje su do tada bile pod vlašću Turaka. Okupirane pokrajine Austro-Ugarska je smatrala bazom za dalje nadiranje na Balkan i Bliski istok. Austrija je aneksiju pripremala za vreme tridesetogodišnje okupacione uprave. Znajući da će aneksija izazvati otpor većine potpisnica Berlinskog ugovora, Austro-Ugarska vlada je pokušala da se sporazume sa Rusijom. Ruski ministar spoljnih poslova Izvoljski obećao je austrijskom ministru Erentalu pristanak Rusije, ako Austrija podrži Rusiju u izmeni režima moreuza Bosfora i Dardanela. Izigravši Rusiju Austro-Ugarska je proglasila aneksju, kršeći odredbe Berlinskog ugovora. Sile Antante, osobito Rusija, protestovale su, ali je Austro-Ugarsku energ1cno podržala njena saveznica Nemačka. Kriza je dobila međunarod­ ni karakter i znatno povećala ratnu psihozu pred 1. svetski rat. Aneksiji su se usprotivile: Turska, formalni su-

ANKESIJA RIJEKE

veren anektiranih pokrajina i Srbija i Crna Gora, koje su smatrale da je ovaj akt, uperen protiv njihovih nacionalnih interesa. U ove naše dve države došlo je do svenarodnog protesta i istaknut je zahtev da se Austriji objavi rat. Rešenje krize je zavisilo od stava velikih sila. Kako Antantine zemlje nisu bile spremne za rat one su popustile i priznale su aneksiju. Turskoj je Austro-Ugarska isplatila novčanu odštetu za izgubljeni fiktivni suverenitet. Pošto su aneksiju priznale velike sile, Austro-Ugarska je u ultimativnoj formi zahtevala od Srbije da prizna aneksiju. Vlada je izjavila 31. marta 1909. da aneksija ne vređa interese Srbije. Austro-Ugarska je nekažnjeno prekršila Berlinski ugovor, ali su ovim aktom zaoštreni međunarodni odnosi koji su ubrzali 1. svetski rat. ANEKSIJA RIJEKE, posle 1. svetskog rata od strane Italije. - Na osnovu londonskog pakta iz 1915. velike sile Antante nisu obećale Rijeku Italiji. Međutim, italijanski irendentisti nisu se odrekli Rijeke. Zbog Rijeke je italijanska vlada otezala potpisivanje mirovnog ugovora. Zatim je usledila god. 1919. i 1920. akcija D'Anuncija, koji je sa oružanim odredima upao u Rijeku. Posle toga sklopljen je 1920. rapalski ugovor između Italije i Jugoslavije, po kome je trebalo da se stvori posebna, nezavisna riječka država. Većina Riječana bila je na izborima za autonomiju, ali podrškom italijanske vlade pobedio je pokret za pripajanje Rijeke Italiji. Musolini je 1923. imenovao vojnog guvernera comenity victoria secret credit card login Rijeci, a 1924. sklopljen je tzv. rimski pakt između Italije i Kraljevine SHS, zip code for rockland ma kome je Rijeka pripala Italiji i ostala odvojena od jugoslavenske matice sve do 1945. godine. ANGLIKANSKA CRKVA, protestantska crkva u Engleskoj osnovana 1534. god. Zakonom o suprematu kralja Henrija VIII (v.) posle njegovog sukoba i raskida s papom Klementom VII. Vrh. crkveni poglavar postao je kralj, a najviši velikodostojnici nadbiskupi u Kenterberiju i Jorku. Izvršena je sekularizacija manastirskih dobara koje je kralj razdelio svome plemstvu. Crkva je, na drž. osnovi, konačno utvrđena Zakonom od 39. članova kraljice Jelisavete I (v.). ANGORSKA BITKA, bitka kod Angore (Ankare), 28. jula 1402. godine između vojske tatarskog hana Tamerlana i turskog sultana Bajazita I. Zelju Tatara da ovladaju Malom Azijom pokušali su da zaustave Turci Osmanlije. U turskoj vojsci, kao vazal, uče­ stvovao je i Stefan Lazarević, knez srpski. U bici kod Angore Bajazit I

32

ANRI

je zarobljen. Stefan Lazarević se povukao u Carigrad, gde je od vizantijskog cara dobio titulu despota. U Turskoj su posle poraza nastale borbe oko prestola između Bajazitovih sinova, što je iskoristio Stefan Lazarević da se oslobodi za izvesno vreme turskog vazalstva. ANRI II (Henri II, 1519-1559, vladao od 1547), francuski kralj, drugi sin Fransoe I, oženjen Katarinom Mediči. Obnovio je ratovanje protiv Habsburgovaca, u kojem je osvojio „tri biskupije" (Mez, Tul i Verden, 1552) i zauzeo Kale (1558). S Filipom II zaključio je mir u Kato-Kambreziju (1559. v.) kojim se Francuska konač­ no odrekla pretenzija na Italiju, ali je dobila izvesna teritorijalna proširenja. ANRI Ili (Henri III, 1551-1589, vladao od 1574), francuski kralj, treći sin Anrija II, nasledio je na prestolu šarla IX, pošto se odrekao poljskog prestala na koji je bio pozvan 1573. god. U njegovo vreme, građanski rat i verska razračunavanja u Francuskoj nastavljeni su u znaku rivalstva trojice Anrija (Anri III, vod katolika Anri Giz i vođ protestanata, budući naslednik prestola Anri Navarski). Ubijen je od jednog fanatičnog kaluđe­ ra, u Seri-Kluu, pošto se obračunao sa svojim slavnim rivalom Anrijem Gizom (1588) i pošto je bio odlučio da se u zajednici s protestantima obračuna i s katoličkom ligom. ANRI IV (Henri IV, 1553-1610, vladao Francuskom od 1589), kralj Francuske i Navare, sin Antoana Burbonskog i Zan d' Alber, kraljice Navare; osnivač dinastije Burbona. Posle smrti Luja Kondea, a pod tutorstvom admirala Kolinjija, postao je nominalni šef francuskih protestanata (1568). Posle poraza u ratu protiv katolika 1569, on je, kao naslednik navarske krune, pristao da se oženi Margaritom Valoa, sestrom Sarla IX (1572), i da za vreme pokolja, započetog Vartolomejskom noći, pređe u katoličanstvo. Pobegavši iz zatočenja, on se 1576. ponovo stavio na čelo huAnri lV genotskih trupa u ratu protiv katolika. Posle 1584, kad je smrću vojvode od Alansona postao jedini mogući naslednik francuskog prestola, približio se Anriju III i nasledio ga 1589. Da bi verske ratove u Francuskoj priveo kraju, on se približio katolicima napuštanjem protestantizma, a prote-

ANSLUS stante je zadržao u vezanosti izdavanjem Nanskog edikta (1598, v.). Pošto je napustio „kraljicu Margo", 1600. oženio se Marijom Mediči. Za obnovu zemlje, opustošene u verskim ratovima, posebno za vreme njegove vladavine zaslužan je ministar Sili (v.), koji je unapredio zemljoradnju i manufakturu. Kao kralj, bio je veoma popularan zbog hrabrosti, jednostavnosti, dobrodušnosti i svojih galantnih avantura. Ubio ga je kaluđer Ra. vajek u trenutku kad se pripremao da priskoči u pomoć nemačkim protestantima, protiv cara. ANSLUS (nem. Anschluss aneksija, priključenje, pripajanje), postao je međunarodni termin koji se odnosi na priključenje Austrije Nemačkoj 1938. god. Posle 1. svetskog rata sile Antante odlučile su na osnovu mira u · Versaju i Sen Zermenu da to spreče. Hitler je aneksiju Austrije proglasio kao jedan od svojih važnih ciljeva. Od 1934. nacisti izazivaju ne. rede i pomažu domaće fašiste i druge pristalice ovog ujedinjenja. Pod izgovorom sprečavanja građanskog rata, nemačke trupe su ušle u Austriju 12. marta 1938. i priključile je Nemačkoj, odnosno Trećem Rajhu, u čijem je sastavu ostala do 1945. Mirovnim ugovorom sa Austrijom 1955. ponovo je zabranjeno ujedinjenje Nemačke i A. ustrije. ANTANTA, v. Trojni sporazum. ANTI, grupa slovenskih plemena koja je živela na obalama Crnog mora, duž Dnjestra i Dnjepra. Prvi ih pominje istoričar Jordanes sedamdesetih godina IV veka. Između Anta i Slov~na u VI veku nema razlike; istoričari ih opisuju zajedno i pripisuju im zajednički jezik, veru i običaje. Sa Slovenima Anti napadaju 514. go. dine na Vizantiju. Kada su Avari 560. pokorili Slovene, porobljeni su i Anti. Poslednji put se pominju u istorijskim izvorima 602. godine i otada im se gubi trag. ANTIFASISTICKA SKUPSTINA NARODNOG OSLOBODENJA SRBIJE (ASNOS), najviše predstavničko telo naroda Srbije stvorena u NOR. Svoje poreklo ASNOS ima u GNOO Srbije, stvorenom novembra 1944. u oslobođenom Užicu. Glavni narodnooslobodilački odbor (GNOO) bio je vrhovno političko rukovodstvo NOP i istovremeno najviši NOO, najviši organ vlasti, kao i najviši izvršni organ sa odsecima za pojedine grane uprave. Posle pada Užica u ruke okupatora i njegovih slugu, kao i zbog teškoća u razvoju NOR u Srbiji, GNOO nije mogao da razvije veću delatnost, niti da preraste u najviše predstavničko telo naroda Srbije sve

ANTIFASISTIC':KI FRONT ZENA

33

do novembra

1944. Tada je u oslo-

bođenom Beogradu došlo do zasedanja Velike antifašističke skupštine narodnog oslobođenja Srbije, na kojoj je

stvoren ASNOS, kao najviši predstavorgan. Na tom zasedanju je doneto više značajnih odluka: 1. o konstituisanju ASNOS-a u vrhovni zakonodavni i izvršni organ državne vlasti demokratske Srbije. 2. Deklaracija o odobrenju rada predstavnika Srbije na Drugom zasedanju A VNOJ-a. 3. Odluka o odobrenju rada GNOO i još neke druge. Sledeće zasedanje ASNOS je održao 29. marta 1945. kada su donete odluke o Sandžaku, Kosovu i Vojvodini. ANTIFASISTICKI FRONT ZENA (AFZ). masovna politička organizacija žena u Jugoslaviji u okviru Narodnog fronta Jugoslavije i pod vodstvom KPJ. - Ona je nastala iz naprednog ženskog pokreta koji se stvarao uoči drugog svetskog rata pod rukovodstvom KPJ. AFZ je dobio svoju organizaciju u toku NOR. Osnovan je na Prvoj zemaljskoj konferenciji žena, 6. decembra 1942. u Bosanskom Petrovcu. Tu je izabran Centralni odbor AFZ, a zatim su stvoreni odbori u pokrajinama, oblastima, okruzima, srezovima, opštinama, gradovima, selima, privrednim organizacijama i ustanovama. Osnovni zadatak organizacije AFZ u NOR bio je da stvori i jača političko jedinstvo žena u Narodnooslobodilačkom frontu, da približi ženama ciljeve NOB, da proširi njihovo učešće u NOR, da pomaže NOV itd. Tako je od 1941-1945. u NOR učestvovalo 100 000 žena u oružanoj borbi, a mnogo više njih u narodnooslobodilačkom pokretu na razne druge načine. Posle rata AFZ je Imao druge zadatke, a pre svega da proširi i ojača političko jedinstvo žem• u cilju učvršćenja tekovina NOR, obnove i socijalističke izgradnje zemlje. Posle rata održana su četiri kongresa AFZ Jugoslavije (1945, 1948, 1950. I 1953), zatim mnogo republičkih kongresa i drugih skupova. Izvršeno je više reorganizacija AFZ. Tako je 1953. odlučeno da ne treba da postoji posebna organizacija žena, da žene svoju društvenu i političku aktivnost mogu da razviju dovoljno u okviru SSRNJ. Umesto AFZ tada je stvoren Savez ženskih društava Jugoslavije, a 1961. iz njega je proizašla Konferencija za društvenu aktivnost žena, koja društvenu organizaciju predstavlja i danas u okviru SSRNJ. Osnovne organizacije Konferencije postoje u opštinama i zovu se isto Konferencije, a ima ih i viših pokrajinskih i republičkih. · nički

ANTIFAŠISTICKI POKRET ANTIFAŠISTICKI POKRET, skup svih društvenih snaga i njihovih akcija protiv fašizma. - Ovaj pokret se javio odmah sa pojavom fašizma posle prvog svetskog rata, a okupljao je veoma različite društveno-političke snage, od buržoaskih liberala do komunista. Posebno mesto i ulogu u antifašističkom pokretu imali su progresivna levičarska inteligencija i revolucionarni radnički pokret. Cilj ovog pokreta je da se spreči uvođenje fašističke diktature i da se obezbede osnovna prava i slobode ljudi i naroda. Oblici aktivnosti bili su veoma različiti u raznim periodima i uslovima. Prva značajna faza antifašistič­ kog pokreta nastaje posle dolaska Hitlera na vlast. Tada je na inicijativu Kominterne na njenom VII kongresu 1935. došlo do stvaranja Narodnog fronta u pojedinim zemljama da kao široke političke organizacije okupe sve antifašističke snage na čelu sa komunističkom partijom. Važno mesto u antifašističkom pokretu pre rata imao je španski građanski rat (1936-1939), koji predstavlja prvi oružani sukob sa fašizmom. U 2. svetskom ratu antifašistički pokret ulazi u drugu značajnu i odlučujuću fazu. Tada je on uzeo ogromne razmere, obuhvatio ogroman deo slobodoljubivog čovečan­ stva i imao vrlo različite forme. To je pre svega borba država - članica Antihitlerovske koalicije, zatim pokret otpora u okupiranim zemljama od strane fašističkih država i najzad antifašistički pokret u samim fašistič­ kim državama. Ta zajednička borba dovela je do sloma fašizma u drugom svetskom ratu. Treća, posleratna faza antifašističkog pokreta predstavlja obračun sa ostacima fašizma, kažnjavanje ratnih zločinaca, osvetljavanje uzroka pojave i suštine fašizma i borba protiv neofašizma, odnosno pokušaja obnove fašizma. ANTIFAŠISTICKO SOBRANJE NA NARODNO OSLOBODUVANJE NA MAKEDONIJA (ASNOM), vrhovno predstavnička zakonodavno i izvršno telo naroda Makedonije u toku NOR. To je bio najviši organ vlasti, privremeni parlament. Osnovan je 2. avgusta 1944. na prvom, osnivačkom zasedanju u manastiru Prohor Pčinjski. Pripreme su počele u vreme Drugog zasedanja A VNOJ-a, novembra 1943. kada je stvoren Inicijativni odbor za sazivanje ASNOM-a i izvršen izbor delegata iz Makedonije za Drugo zasedanje AVNOJ -a koji nisu mogli da se probiju do Jajca. Na prvom zasedanju ASNOM-a doneto je 9 odluka kojima su udareni temelji danasnJe makedonske države. Prva i najznačajnija odluka je o konstituisa-

34

ANTIFAŠISTICKO VECE

nju ASNOM-a u vrhovno zakonodavno i izvršno narodno predstavnička telo i najviši organ državne vlasti demokratske Makedonije. Zatim dolaze odluke o zahvalnosti NOV, o priznanju odluka Gš Makedonije, o uvođenju makedonskog jezika kao službenog, Deklaracija o pravima građana itd. U oslobođenom Skoplju krajem decembra 1944. održano je drugo zasedanje ASNOM-a, a posle rata je ASNOM promenio ime u Narobno sobranje. ANTIFAŠISTICKO VEĆE NARODNOG OSLOBOĐENJA JUGOSLAVIJE (A VNOJ), najviši predstavnički organ naroda Jugoslavije, stvoren u toku NOR. Sa početkom NOR, koji je bio istovremeno i socijalistička revolucija, stvarala se na inicijativu i pod vodstvom KPJ i narodna vlast u obliku NOO. Krajem 1942. razvio se NOR, stvorena je znatna slobodna teritorija i mreža NOO. Njima je rukovodio Vrhovni štab. Trebalo je stvoriti telo koje će preuzeti rukovođenje NOO i biti najviši NOO, najviši organ vlasti. I tako je došlo do Prvog zasedanja AVNOJ-a 26. i 27. novembra 1942. Na skpuštini je bilo prisutno 54 od 78 pozvanih većnika. Na tom zasedanju je stvoren AVNOJ kao vrhunsko političko predstavničko telo wells fargo home mortgage online bill pay Jugoslavije. AVNOJ ipak nije proglašen za vrhovni organ vlasti. Nisu bili još sazreli unutrašnji i spoljni uslovi. Na Prvom zasedanju donete su sledeće važne odluke: 1. Rezolucija o osnivanju A VNOJ-a; 2. Rezolucija o organizaciji AVNOJ-a; 3. upućen je Proglas narodima Jugoslavije i izabrano je Predsedništvo i Izvršni odbor AVNOJ-a. U Predsedništvu su bili: dr Ivan Ribar - predsednik i dr Pavle Savić, Nurija Pozderac i Edvarw" Kocbek potpredsednici. U Izvršni odbor ušli su i ovi članovi: Mile Peruničić, Ivan Milutinović, dr Sima Milošević, Vlada Zečević, dr Mladen Iveković i Veselin Masleša. Iako to formalno nije bio, A VNOJ je pnc zelle sign up funkciju najvišeg organa vlasti, a Izvršni odbor je bio organizovan kao vlada i vršio je njene funkcije preko svojih odseka. - Drugo zasedanje AVNOJ-a održano je 29. i 30. novembra 1943. u Jajcu u prisustvu 142 od 268 većnika. Novi već­ nici AVNOJ-a birani su uglavnom od zemaljskih antifašističkih veća. - Usled ratnih prilika svi većnici nisu mogli da dođu na skupštinu u Jajcu. Do Drugog zasedanja je došlo krajem 1943. u novim, izmenjenim, povoljnijim unutrašnjim i međunarodnim uslovima. Zato je Zasedanje sazvano i zato je ono moglo da proglasi A VNOJ za vrhovni organ vlasti naroda Jugoslavije. Na početku Zasedanja referat je podneo Vrhovni komandant NOV i

ANTIFAŠISTICKO VIJEĆE

POJ J. B. Tito, posle čega je bila diskusija i najzad doneta je Deklaracija Drugog zasedanja AVNOJ-a. Na osnovu Deklaracije doneto je više odluka: 1. Odluka o AVNOJ-u, kao vrhovnom zakonodavnom i izvršnom predstavničkom telu i NKOJ-u kao privremenim organima vrhovne narodne vlasti u Jugoslaviji za vreme NOR; 2. Odluka o oduzimanju prava zakonite vlade Jugoslavije tzv. jugoslovenskoj vladi u inostranstvu i o zabrani povratka u zemlju kralju Petru II; 3. odluka o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu; 4. odluka o priznanju i zahvalnosti NOV; 5. odluka o uvođenju zvanja maršala u NOVJ; 6. odluka o odobrenju odluka, naredaba i izjava VŠ NOV i POJ i Izvršnog odbora AVNOJ-a. Pored toga na svojoj sednici novoizabrano Predsedništvo A VNOJ-a donelo je ove odluke: 1. Odluku o dodeljivanju zvanja maršala Jugoslavije J. B. Titu; 2. odluku o imenovanju NKOJ, čiji je predsednik bio J. B. Tito; 3. odluku o potvrđivanju odluka SNOO o priključenju Slovenačkog primorja i anektiranih delova Sloveniji i odluke ZA VNOH-a o priključenju Istre, Rijeke, Zadra i anektiranih delova slobodnoj Hrvatskoj u Federativnoj Jugoslaviji i 4. odluku o obrazovanju Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njegovih pomagača. Ove odluke imaju ogroman značaj u procesu izgradnje nove jugoslovenske države, naročito njenih vrhovnih organa, kao i za njeno međunarodno priznanje. Treće zasedanje A VNOJ-a održano je od 7-10. avgusta 1945. u Beogradu. U toku zasedanja usvojen je Izveštaj o radu Predsedništva A VNOJ-a i sve odluke što ih je ono donelo između Drugog i Trećeg zasedanja. Zatim je doneta Rezolucija o položaju Sandžaka, Vojvodine i Kosmeta, Poslovnik o radu AVNOJ-a, izabrana je novo Predsedništvo, kao i stalni odbori A VNOJ-a. Posebno važna bila je Odluka o proširenju AVNOJ-a u duhu odluka Krimske konferencije. Ovako proširen AVNOJ sa 489 većnika doneo je odluku da nastavi rad pod imenom Privremena narodna skupština. ANTIFAŠISTICKO VIJEĆE NARODNOG OSLOBOĐENJA SANDZAKA(A VNOS), vrhovno predstavničko telo naroda Sandžaka koje je postojalo u periodu od novembra 1943. do marta 1945. Poseban razvoj ustanka u Sandžaku, naročito zbog složenog nacionalnog sastava ove oblasti, u kojoj žive Srbi, Crnogorci, Turci i muslimani, zatim izvesne posebne geografske, istorijske i kulturne osobenosti bile su razlog da se formira A VNOS. Osnivačka skupština je održana 20. no-

35

ANTIKOMINTERNSKI PAKT

vembra 1943. u Plevljima. Tom prilikom je doneta Rezolucija o stvaranju A VNOS-a, Rezolucija o organizaciji A VNOS-a, koji je nazvan ZAVNOS i proglas narodu Sandžaka. Iako je bilo više mišljenja o položaju Sandžaka, preovladalo je ono po kome on ne treba da postoji kao posebna jedinica u jugoslovenskoj federaciji. U vezi sa tim održano je Drugo zasedanje A VNOS-a 29. marta 1943. u Novom Pazaru, gde je doneta odluka da se teritorija Sandžaka delom priključi Crnoj Gori (plevaljski i bjelopoljski srez), a delom Srbiji (pribojski, mileševski, zlatarski, sjenički, deževski i štavički srez). Ovom odlukom prestao je da postoji A VNOS. ANTIFAŠIZAM, v. Antifašistički pokret. ANTIHITLEROVSKA KOALICIJA, popularni naziv za savez svih država i naroda koji su se borili u drugom svetskom ratu protiv sila fašizma okupljenih u Trojnom paktu. - U užem smislu to je savez država ili čak savez velikih sila koje su se borile protiv fašističke Nemačke i njenih saveznika SSSR, Engleska i SAD. Međutim, Antihitlerovska koalicija je obuhvatila ne samo sve države koje su bile u savezu i ratu protiv Trojnog pakta, već i sve narode i antifašističke, narodnooslobodilačke pokrete u okupiranim zemljama. Iako ima svoje početke još u 1939. god„ sa početkom drugog svetskog rata široka Antihitlerovska koalicija je počela da se stvara 1941. ulaskom SSSR i SAD u rat. Za njeno stvaranje veliki značaj ima Atlantska povelja od avgusta 1941. u kojoj su izneti ratni ciljevi Ujedinjenih naroda u borbi protiv fašizma. Posle toga načinjeni su međusobni sporazumi o savezu između tri velike sile (SAD, SSSR i Engleske) koje čine osnovu koalicije kojoj je prišlo na desetine država, zemalja i naroda koji su se borili protiv fašizma. Antihitlerovska koalicija je bila osnovna snaga i uslov za oslobođenje čovečanstva od strašne fašističke opasnosti. ANTIKA, opšti naziv za određeni period starog veka. Odnosi se na grčku i rimsku civilizaciju koja se vremenski može ograničiti na period od 700. god. pre n. e. - 476. god. n. e. kada je propalo Zapadno Rimsko Carstvo. Celokupna ljudska delatnost u ovom vremenskom razmaku naziva se antičkom. U naše vreme taj pojam je dobio šire značenje i upotrebljava se za sve starinske umetničke retkosti. ANTIKOMINTERNSKI PAKT, savez Nemačke, Japana i Italije u cilju borbe protiv progresivnih snaga, a za prevlast u svetu. - Ovaj pakt sklopile su Nemačka i Japan 1936, a Italija mu je

ANTIOB

prišla 1937. Svoju borbu za svetsku hegemoniju fašističke sile su htele da prikažu kao ideološku borbu protiv komunizma, odnosno Kominterne. To je bio akt protiv progresa, a za osvajanje i pokoravanje drugih zemalja i naroda. Ovom Paktu prišlo je više drugih država - Mađarska, Španija, Finska, Rumunija, Bugarska, Slovačka, i NDH. ANTIOB III SIRIJSKI VELIKI (oko 242. -187 /86. god. pre n. e.), sirijski kralj koji je posle ratova sa susednim narodima postao gospodar cele Sirije. Prodro je u Trakiju, Tesaliju i centralnu Grčku. U ratu s Rimljanima pretrpeo je težak poraz i pristao na ponižavajuće uslove. Obavezao se da preda Hanibala, ali je ovaj pobegao u Bitiniju. Antioh je bio veliki zaštitnik književnosti i umetnosti. ANTIPATER, vojskovođa Aleksandra Makedonskog (oko 400-319. god. pre n. e.). Kao namesnik Makedonije brinuo se za slanje pojačanja kralju u Indiju. Posle smrti Aleksandra Makedonskog uspostavio je red u celoj Grčkoj i posebno se brinuo i trudio da održi jedinstvo celokupne države svog vladara. U tome nije imao uspeha. ANTISEMITIZAM, oblik rasizma, šovinizam koji se ogleda u netrpeljivosti i mržnji prema Jevrejima, a obuhvata i niz konkretnih mera kojima se to osećanje ispoljava. Pojava antisemitizma veoma je stara. Nalazimo je u starom Rimu gde su Jevreji proganjani iz verskih razloga, kao monoteisti, kao i iz drugih pobuda. Prve progone Jevreja u srednjem veku imamo u vreme krstaških ratova kada se hrišćanski verski fanatizam razbuktao. Jevreji nisu mogli da se bave svim zanimanjima, nisu smeli da poseduju zemlju, morali su da žive u određe­ nim delovima grada (geto), a vršeni su i progoni. Iz pojedinih zemalja se proteruju (Engleska, španija, Francuska i dr.). Francuska revolucija je proklamovala jednakost i za Jevreje, ali progoni nisu prestali, u čemu je od evropskh zemalja prednjačila Carska Rusija. Najoštriji oblik antisemitizam je dobio u vreme fašizma, a posebno nemačkog nacizma, da bi se u vreme 2. svetskog rata pretvorio u nastojanje Hitlera da fizički uništi Jevreje. Iako je posle sloma fašizma antisemitizam osuđen, ipak se javlja i danas, ali u blažoj formi. ANTROPOMORFIZAM, predstavljanje bogova u ljudskom obliku kod antičkih naroda, koji su zamišljali bogove da oni jedu i piju, da se žene i da među njima, uopšte, vladaju odnosi u kakvima su tada živeli i sami ljudi. Iz ovog verovanja nastale su sve priče ·antičke mitologije o bogovima i njima sličnim natprirodnim bićima.

38

APARTBE.JD ANZUJCI, kraljevska porodica koja je vladala Ugarskom i Hrvatskom od 1301. do 1409. godine. - Kada je francuski kralj Luj IX pripojio svom domenu Anžu, darovao je ovaj posed svome bratu Karlu I (1266-85). Tako je nastala dinastija Anžujaca. Anžujci su osvojili Siciliju i Napulj, te postali gospodari države Kraljevine Dveju Sicilija. :Zenidbom kralja Karla II unukom ugarsko-hrvatskog kralja Bele IV, Anžujci su postali pretendenti na ugarsko-hrvatski presto. Uz pomoć pape i hrvatskih knezova Bribirskih, posle smrti poslednjeg Arpadovića, Andrije III Mlečanina 1301. godine, Karlo I Robert proglašen je za ugarsko-hrvatskog kralja. Anžujci su skršili moć hrvatskih feudalaca i priznali im samo baštinske zemlje. Od kralja Milutina Nemanjića oduzeli su Mačvansku banovinu, koju je on u toku dinastičkih borbi pripojio Raškoj, a od Venecije otrgli su zadarskim mirom (1358) jadransku obalu, od Kvarnera do Drača. Anžujci su vladali Bosnom, a sa Dušanovom Srbijom bili su u neprijateljskim odnosima. Godine 1370. na osnovu rodbinskog nasleđivanja zagospodarili su Poljskom, te se tako pod Lajošem I stvorila ugarsko-hrvatsko-poljska personalna unija. Poslednji Anžujci nisu imali snage da održe vlast u svojim rukama. Kada je Ladislav Neapuljski, poslednji ugarsko-hrvatski kralj iz porodice Anžujaca, uvideo da se ne može održati na prestolu, prodao je Mlečanima 1409. godine Dalmaciju za 100 000 dukata i odrekao se ugarsko-hrvatskog prestala u korist :Zigmunda Luksemburškog. Najznačajniji vladari iz porodice Anžujaca jesu: Karlo I Robert (1301-42), Lajoš I (ili Ludovik I) - (1342-82), Karlo Drački (1385-86) i Ladislav NeapulJski (1386-1409). APARTHEJD, rasistička politika, politika rasne segregacije i diskriminacije uopšte, a posebno ona što je vodi vlada bele manjine u Južnoafričkoj Uniji prema drugim rasama. - U tom cilju vlasti belaca donose niz zakona da bi učvrstili svoju vladavinu nad većinom pripadnika drugih rasa, a posebno nad domorodačkim crnačkim stanovništvom. Tim zakonima stanovništvu drugih rasa oduzeta su neka osnovna građanska, politička, pa i ljudska prava - sloboda kretanja, pa i stanovanja, izbora zanimanja i mesta rada, pravo sklapanja mešovitih brakova, pravna i socijalna zaštita itd. Politika aparthejda perdstavlja najgrublji vid kršenja prava čoveka i načela ravnopravnosti naroda i rasa. U njoj se ogleda i najgrublji vid kolonijalizma. Preko OUN i drugih organizacija i na druge načine pro-

APEL

gresivne snage su nastojale da utiču na vladu Južnoafričke Unije da prestane sa aparthejdom, ali bez rezultata. Iako je ovakva politika naročito karakteristična za ovu zemlju, ona se može naći u nekim vidovima i u još nekim zemljama. APEL (Apeles), grčki slikar iz druge polovine IV v. pre n. e. Bio je dvorski slikar Aleksandra Makedonskog. Pripisuje mu se čuvena izreka: „Nulla dies sine linea" - Nijedan dan bez poteza, zabeležena kod Plinija kao opomena za sve umetnike da u svom radu ne propuste nijedan dan. Postao je ne samo čuven nego i omiljen po svojoj izreci. Najpoznatije delo: Afrodita iz pene rođena. API.JAN, grčki istoričar iz II v. n. e., rodom iz Aleksandrije. Kao rimski vitez naimenovan je za carskog prokuratora Egipta. U svom delu Rimska istorija, u 24 knjige, opisao je !storiju svakog naroda pre nego što je ušao u sastav Rimskog Carstva. U delu o Iliriji opisana je istorija rimskog osvajanja zapadnih oblasti naše zemlje. APIJE KLAUDIJE SLEPI, rimski državnik i jedan od najstarijih pisaca antič­ kog Rima. Izabran za cenzora 312. god. pre n. e. Proslavio se govorom protiv sramnog ugovora zaključenog sa epirskim kraljem Pirom. U njegovu čast najlepši put u starom Rimu, izgrađen do Brindizija, dobio je naziv Via Appia, pošto je Apije kao cenzor izgradio deonicu ceste od Rima do Kapue. APOLON, bog sunca kod starih Grka. Prema grčkoj mitologiji Apolon je bio sin Zevsa i Lete. Najpre je bio bog sunca. Docnije u svom verovanju Grci su mu pripisali i druge osobine mitskih bića. Tako je Apolon postao zaštitnik lova, stočarstva, naseljavanja, pastira i putnika. Najviše je slavljen kao zaštitnik pesništva i muzike. Zbog toga je postao vođa muza koje su štitile pojedine nauke i umetnosti. U verovanju starih Grka kult Apolona je zauzimao posebno mesto. Zbog toga što se smatralo da on kazuje Zevsovu volju bila su sagrađena mnoga proroštva. Najpoznatije je podignuto u Delfima, kao svetilište svih Grka. Smatran je najlepšim među bogovima. Zbog toga je već u antičko doba njegov lik postao najomiljenije božanstvo u umetnosti, u kojoj je prikazan kao lepo razvijen, vitki mladić bez brade i sa best beaches in the florida keys 2019 kovrdžavom kosom. Lik Apolona belvederskog, statua iz IV v. pre n. e. smatra se idealnim primerom klasične lepote antičkog sveta. APOSTOL, reč grčkog porekla, znači. poslanik. Prema učenju hrišćanske vere apostolima su se nazivali dvanaest izabranika Isusa Hrista koje je on odabrao u drugoj polovini svoga delo-

37

APRILSKI RAT

vanja da nastave docnije njegovo uče­ nje i rad kao najbolji Hristovi učenici. Apostoli su i Dela apostolska i Poslanice, posebna vrsta hrišćanskih crkvenih knjiga. APRILSKE TEZE, popularan naziv za Lenjinovo izlaganje na savetovanju Boljševičke polovni automobili italia trst 4. aprila 1917. Isti ovaj referat Lenjin je izložio na sastanku boljševika i menjševika, koji su učestvovali na savetovanju Sveruskog sovjeta radničkih i vojničkih deputata. To izlaganje je objavljen~ ni:jpre u listu „Pravda", organu BolJsev1č­ ke partije 20. aprila 1917. pod punim imenom: O zadacima proletarijata u sadašnjoj revoluciji. Lenjin je u Aprilskim tezama izneo svoje mišljenje o dve etape revolucije 1917. u Rusiji. Prva etapa je buržoasko-demokratska revolucija kada je posle rušenja carizma vlast dospela u ruke buržoazije. Sledeća etapa, po Lenjinu, je prelaz vlasti u ruke proletarijata i siromašnog seljaštva. Pri tome parlamentarnu .buržoasku republiku treb~ d~ zamer;1 ~o­ vjetska republika. Zatim Je Lenjm istakao potrebu da se održi partijski kongres na kome bi se promenio program i ime partije iz socijalden:okratske u komunističku, a takođe Je dao inicijativu za stvaranje Kominterne. Aprilska konferencija Boljševičke partije usvojila je Lenjinove Aprilske teze. APRILSKI RAT 1941, rat koji je Jugoslavija vodila od 6-18. aprila 1941. Događaji od 27. marta izazvali su Hitlerov bes. Njegovi planovi su bili poremećeni. Hitler je istoga dana sazvao skup vojnih i političkih rukovodilaca i doneo odluku o napadu na Jugoslaviju. Za nekoliko dana načinjen je i ratni plan poznat pod imenom „Poduhvat 25". Nasuprot tome, Simovićeva vlada nije preduzela sve potrebne pripreme za odbranu zemlje. Zaverenici t vlada nisu želeli rat i hteli su da ga izbegnu. Rat je počeo nemačkim napadom noću između 5. i 6. aprila pre zvanične objave rata. Nemačke trupe prešle su granice iz Austrije i Rumunije. U zoru 6. aprila počelo je bombardovanje iz vazduha vojnih objekata i nezaštićenih gradova, a posebno Beograda. Nemačke „štuke" u talasima napadale su grad ne birajuči ciljeve. Stradalo je preko deset hiljada građana, a Beograd je bio sav u plamenu i ruševinama. U aprilskom ratu učestvovalo je oko 50 odlično naoružanih neprijateljskih divizija. Pored nemačkih divizija, koje čine večinu, uče­ stvuju i italijanske, zatim od 11. aprila mađarske, a posle kapitulacije 19. aprila njima su se pridružile i bugarske divizije u okupaciji i komadanju zemlje. Jugoslavija je rat dočekala ne-

APRILSKI SASTANAK

spremna, iako su se velika sredstva trošila za vojsku. U njoj je među oficirima bilo kukavica i izdajnika. Mobilizacija nije bila dovršena, a rat je već bio završen. Vlada, kralj, mnogi generali i političari sa porodicama povlačili su se prema Bosni, a zatim Crnoj Gori i brinuli su više o sebi, zlatu i bekstvu nego o odbrani zemlje. U Hrvatskoj ustaše google play gift card walmart digle glavu i uz pomoć Nemaca 10. aprila poglašeno je otcepljenje Hrvatske i stvaranje NDH. Bilo je sličnog pokušaja i u Sloveniji. I u drugim pokrajinama izdajnici su dočekivali okupatore kao „oslobodioce" od velikosrpske buržoazje i monarhije. U ovakvoj situaciji napadači su lako prodirali u našu zemlju. Oni su napadali na frontu od oko 3 000 km, sa skoro svih naših granica. Uprkos svemu ovome bilo je otpora, iako je on bio prilično usamljen i neorganizovan. Pružali su ga vojnici na čelu sa oficirima-rodoljubima. Bilo ga je sirom zemlje, čak su neke jedinice prodrle u Albaniju. Komandanti nekih ratnih brodova potapali su brodove da ne bi pali u ruke neprijatelju. Usled nadmoćnosti neprijatelja, neorganizovanosti i izdaje, otpor je bio brzo ugušen. Posle 12 dana rat je bio okončan. Vlada je 15. aprila donela odluku da zatraži primirje i napusti zemlju. Predstavnici Vrhovne komande počeli su pregovore. Nemci su tražili bezuslovnu kapitulaciju. Ona je potpisana 17. aprila uveče, a sutradan u podne stupila je na snagu obustava ratnih operacija. Aprilski rat je bio završen. APRILSKI SASTANAK POLITBIROA CK KPJ, sredinom aprila 1941. u Zagrebu. - Tom prilikom razmatrana je situacija nastala napadom fašističkih osvajača na našu zemlju. Posebno je ocenjena NDH kao kvislinška tvorevina. Tu su izneti i zadaci KPJ u pružanju otpora agresoru kao i potreba da se u toj borbi istraje. Istaknuto je i da treba očuvati organizaciono jedinstvo KPJ, iako red wing customer service počelo teritorijalno rasparčavanje Jugoslavije od strane okupatora, zatim dalje da komunisti treba da izbegnu da padnu u zarobljeništvo, da treba da skrivaju oružje i da se spreme za borbu iz koje će se roditi novi svet i istinski nezavisna, slobodna bratska zajednica jugoslovenskih naroda. U vezi sa pripremom za tu borbu Politbiro je odlučio da se pri CK KPJ obrazuje Vojni komitet, pod predsedništvom J. B. Tita, koji će rukovoditi vojnim pripremama. Odlučeno je da CK KPJ uputi proglas koji je i objavljen 15. aprila 1941. godine. APSOLUTIZAM, samovlašće, oblik vladavine u kojoj vladaočeva vlast nije

ARABLJANSKI KALIFAT ograničena ustavom. U istoriji se javljao u raznim oblicima. Najpoznatiji od ovih oblika je apsolutistička monarhija, koja se prvi put javila u XV v. Nastala je u periodu stvaranja prvih kapitalističkih država u Španiji, Engleskoj, Francuskoj i dr. Ovaj tip monarhije uništen je, uglavnom, za vreme buržoaskih revolucija od XVII-XIX v. i zamenjen je ustavnim monarhijama u pojedinim evropskim državama. ARABESKA, istočnjački ukras u slikarstvu i vajarstvu. Nastaje preplitanjem biljnih i geometrijskih crteža sa stilizovanim arapskim natpisima. ARABLJANSKI KALIFAT, moćno arapsko srednjovekovno carstvo; gospodarilo je Sredozemljem, Arabijom i Azijom do Inda i Sibira. - Arapi su stanovnici poluostrva Arabije i susednih polupustinjskih oblasti Mesopotamije, Sirije i istočnog dela Egipta; kasnije su se raselili po Aziji i Mediteranu. U starom veku egipatski faraoni vodili su živu trgovinu sa Arabljanima sa Sinajskog poluostrva. U drugoj polovini VIII veka pre n. e. razvila se u Arabiji država Saba. Arabljani su održavali trgovačke veze sa Grcima, a u coldwell banker the villages fl rimskog cara Trajana Arabija je pokorena i pretvorena u :~~s~u provinciju. Rimska vlast u Arab1J1 mJe bila dugog veka, te se u Arabiji stvara niz manjih državica i plemenskih saveza koji su međusobno ratovali. Sa pojavom islama, koji ujedinjuje Arabljane, započinje nova era u istoriji Arapa. Muhamed je posle bekstva iz Meke u Medinu otpočeo sa osvajanjem Arabije. Posle pada Meke (630) čitava Arabija je ujedinjena pod vlašću jednog čoveka - Muhameda, koji je osnivač nove religije i jedinstvene arapske države. Muhamedovi naslednici nazivaju se kalife, a država kalifat. Kalifa Abu Bekr (632-34) pokorio je pobunjena plemena koja su pokušala da se otrgnu od centralne vlasti, a Omar (634-44) je završio započeto ujedinjavanje Arapa. Osvojio je Iran, !rak, Palestinu, porazio vizantijskog cara Iraklija (636), priključio kalifatu Jerusalim, Antiohiju, Cezareju i Egipat. Potom se arapska vlast širi u severnoj Africi i u Sredozemlju. Treći kalifa Osman (644-56) postavljao je po osvojenim provincijama za upravnike svoje rođake koji su surovo izrabljivali pokorene narode i svoje sunarodnike. U kalifatu su se stvorile dve suparničke struje: pristalice arabljanske aristokratije, tzv. šiiti, i predstavnici širih narodnih masa haridžiti. - U sukobu zavađenih strana Osman je ubijen, a za kalifu je proglašen Alija, Muhamedov brat od strica i zet. Novi kalifa nije zadovoljio šiite, te je Muavija (661-80), vođa nezadovoljnika i pro-

ARAGONSKA DINASTIJA tivnik roda Muhamedova, zbacio Aliju s vlasti, napustio Medinu, a za prestonicu kalifata proglasio Damask. S njegovom vladom počinje nova vladarska porodica Omejada, koja potiskuje haridžite, osvaja Afganistan, Turkestan i Malu Aziju. Omejadi su pokušali da zauzmu Carigrad, ali u tom poduhvatu nisu uspeli. Njihova invazija krajem VII i početkom VIII veka proširila se na preostali deo severne Afrike, na španiju i Franačku.

~.Jt•

Arab.fBlrB držan~ do 632.

t:if;;::tWMJ

Rezvqi drfeye do 66!

39

ARAPSKA LIGA najezda je učinila kraj abasidskom kalifatu. Mustansir, jedini iz porodice Abasida, spasao se zarobljeništva i pobegao u Egipat, gde je osnovao novi Egipatski kalifat. Njegovi naslednici vladali su Egiptom do 1517. god. Kada su Turci Osmanlije zauzeli Siriju i Egipat, odveden je poslednji kalifa u Carigrad, a vlast prorokovog naslednika prisvojio je turski sultan. ARAGONSKA DINASTIJA, vladarska porodica pirinejske države Aragon, (po

ea1~m Rezvo/ države do 750 - - - - Granice pojedi/lih vec'ih defove po rasp.sdv kaltF.9/;a TSO. sa godtflema oas{;enlre o

2so

.§OO

750

1000 km

Postanak i razvoj arabljanske države

Prodor Arapa u Evropu zaustavljen je od strane Franaka, kod Poatjea 732. godine. Arabljani su osvojili Maltu, Siciliju, Korziku, Sardiniju i Kalabriju; u IX veku ovladali su Kritom i južnoitalijanskim gradovima. Godine 841. opljačkali su Budvu, Kotor i Ankonu. Nedaleko od Lošinja (842) uništili su mletačku flotu, a 866. opseli Dubrovnik. Zahvaljujući intervenciji vizantijske flote, Dubrovnik je spasen od razaranja i pljačke. Godine 872. kritski Arapi su uplovili u Jadran i opljačkali dalmatinsku obalu, doprevši do Venecije. Na istoku su prodrli do reke Inda, Buhare i Samarakanda, a preko reke Đona do Sibira. Krajem XI veka Arapi su istisnuti iz Sredozemlja. Unutrašnje suprotnosti u arapskom kalifatu, pobune pokorenih naroda i haridžita omogućili su svrgavanje Omejada. Novi kalifa Abu L Abg_s, osnivač dinastije Abasida, zavladao je arapskom državom. Za vlade Abasida u kalifatu su procvetali kultura, umetnost i nauka. Jedini je Omejada koji se spasao od masovnog pokolja, Ab Dar Rahman, pobegao je u španiju, gde je osnovao Kordovski kalifat. Abasidi su premestili prestonicu u Bagdad i vladali do 1258. god. Mongolska

kome je dobila ime); upravljala je Aragonom i Španijom od 1104. do 1510. godine. - Oduševljen idejom rekonkviste (v.) Alfons I (1104-34), osnivač aragonske dinastije, ujedinio je Saragosu sa Katalonijom, a njegov naslednik je osvojio Provansu (1167), Balearska ostrva (1229) i Valensiju (1238}. Tokom XIII v. aragonski kraljevi su svojoj državi pripojili Tunis (1280), Siciliju (1282/4), Sardiniju (1326) i Napulj (1442). Snažna kraljevska vlast izazvala je otpor među feudalcima. Da bi zadovoljio plemstvo, kralj Pedro III izdao je Generalnu privilegiju, a potvrdio ju je Alfons III, te je Aragon postao staleška adams bank and trust ogallala nebraska. Brakom kralja Ferdinanda I Aragonskog sa Izabelom Kastilijanskom (1469) izvršeno je ujedinjenje Aragona i Kastilije u jednu kraljevinu. Porodica aragonska izumrla city of san jose housing department posle Ferdinandove smrti (1516), a na španski presto došli su Habsburgovci. Najznačajniji vladari ove porodice su: Alfons I (1104-34), Alfons II (1162-96), Pedro III (1276-85), Alfons III (1285-91}, Pedro IV (1336-87), Ferdinand I (1452-1516).

ARAPSKA LIGA, regionalna organizacija arapskih država. - Liga je stvorena na inicijativu Egipta 1945. Njeni

ARAPSKA SREDJOVEKOVNA osnivači

40

su pored Egipta, Saudijska Arabija, Irak, Jemen, Sirija, Jordan i Liban, a kasnije su pristupili Libija, Sudan, Tunis, What is the money in the bank wwe, Kuvajt i Alžir. Iza Lige je najpre stajala Engleska koJa je htela time da sačuva svoje pozicije u arapskim zemljama. Među­ tim, posle krupnih promena u pojedinim arapskim državama Liga je postala organizacija za okupljanje arapskih zemalja u borbi protiv imperijalizma, za očuvanje slobode i nezavisnosti arapskih naroda. Zbog toga su zapadne imperijalističke zemlje počele da rade na slabljenju Lige, stvarajući razdor među arapskim zemljama, osnivajući Bagdadski pakt, kao protivtežu Ligi i pomažući Izrael u borbi protiv Arapa. Liga je u više mahova uspešno delovala u odbrani interesa arapskog sveta, u pomoći oslobodilačkog pokreta u pojedinim arapskim zemljama itd. Međutim. često je u Ligi dolazilo do nesuglasica ili do jačanja ekstremnih, uskoarapskih shvatanja, što je slabilo njenu ulogu. Najviši organ je Savet lige, a njeno sedište je u Kairu. ARAPSKA SREDNJOVEKOVNA KULTURA. U doba vlade porodice Abasida nastaje „zlatni vek" arapske kulture. Najveći uspon u književnosti nastao je u doba kalife Harun Al Rašida. Porecl mnogih arapskih pripovedaka i romana. nastalih u r.jegovo doba, najpoznati_ia je zbirka pripovedaka, persijskog porekla. „Hiljadu i jedna noć". VanrednE su makame nastale u XI veku, 11 kojima se pripovedaju doživljaji pustolova, hja znanja i duhovite laži zadivljuju svet. Riterski romani („0 Antaru", npr.), poučne priče („Kalila i Dimna"), beduinska, a kasnije riterska poezija, značajan su doprinos svetskoj kulturi. Arabljani su se vredno bavili matematikom i astronomijom. Usavršili su indijske cifre, dodavši nulu. upoznali Evropu sa novim i lakšim izvođenjem računskih operacija. Udarili su temelje algebri, trigonometriji, analitičkoj geometriji i pružili široke mogućnosti za razvoj matematike u svetu. Astronom Zarkali usavršio je astrolabiju, a drugi arapski astronomi razradili su učenje o sfernom obliku zemlje. Bagdadski lekar Muhamed b. Zakarija sistematski je obradio medicinu i hirurgiju svoga vremena, a njegova dela iz hirurgije služila su kao udžbenik i priručnik evropskim lekarima i studentima sve do XVIII veka. Veliki ugled uživali su arapski lekari-filosofi kao Abi Ali ibn Sina (latinski - Avicena) i drugi. Arapski istoričari obogatili su ljudsko saznanje o životu, istoriji i zemljopisu drugih naroda, krajeva i ljudi. Filosof Ibn Rušd, poznat u Evropi pod imenom Averoes, naj-

AREOPAG

istaknutiji je predstavnik arapske filosofije; odličan racionalista i analitičar Aristotelovih tekstova, snažno je delovao na evropsku kulturu i na hrišćansku sholastiku. U građevinarstvu Arapi se ugledaju na vizantijsku i persijsku prime login. Arapske građevine obilovale su bezbrojnim vitkim stubovima, kupolama i lukovima; pune su dekoracija i živih boja. Dvorci i džamije po spoljašnosti su monotoni, bez ukrasa i originalnosti, dok su dvorišta, vrtovi i unutrašnjost građevina prepuni divnih fontana, tremova, vodoskoka i stubova. Uz džamiju se gradi vitki minaret (v.) i dvorište sa tremom i čes­ mom za pranje nogu i ruku. Slikarstvo i vajarstvo su zanemareni, jer je Kuran zabranjivao predstavljanje ljudskih likova. Zgrade su ukrašavane ornamentom zvanim arabeska (v.). Kulturna delatnost Arapa predstavlja veoma važnu kariku u istorijskom lancu razvitka svetske kulture. Arapi su odigrali vidnu posredničku ulogu: primili su starogrčku i rimsku kulturu, dopunili je nizom svojih krupnih dostignuća i preneli je Evropi. ARASKA UNIJA, savez staleža južnih nizozem. provincija koje su 6. jan. 1579. god. stvorile zajedničku ligu. Predstavnici staleža ove dve oblasti sastali su se u gradu Arasu i zaključili među­ sobnu uniju koja je po ovom gradu dobila ime. Zalažući se za umerenu politiku, staleži su rešili da „postignu zajednički sporazum sa katoličkim kraljem". Na ovu njihovu proklamaciju odmah su reagovale severne holandske provincije koje su istog meseca stvorile utrehtsku uniju (v.). ARBERI.JA, postojbina Albanaca; obuhvatala je oblast oko Drača i reke Drima. - U XII veku albanski feudalci su ustali protiv vizantijske vlasti i stvorili kneževinu Arberiju, the lesser key of solomon audiobook se prostirala između Kroje, Dibre, Škumbine i Drima, sa sedištem u Kroji. Kneževina je pala 1213. godine pod vlast eprirskih despota. ARDIJEJI, ilirsko pleme oko ušća Neretve i Pelješca. Poznati gusari koji su često dolazili u sukob sa Rimljanima. Proterani su 135. god. pre n. e. od Rimljana sa jadranske obale u unutrašnjost zemlje. Sve do ujedinjenja ilirskih plemena u jedan savez, tokom III v. pre n. e., Ardijeji su bili na čelu razjedinjenih Ilira. ARDIJEJSKI SA VEZ, v. Ardijeji. AREOPAG ili Veće staraca, državni savet u antičkoj Atini. Bio je sastavljen od doživotnih članova, bivših arhonata; u najstarije vreme isključivo od plemića. Ime je dobio po istoimenom brežuljku u Atini, zapadno od Akropolja, koji je posvećen bogu rata Aresu. U početku je imao svu vlast u Atini.

ARES

U VII v. pre n. e. ograničena mu je delatnost na čuvanje zakona, kontrolu njihovog izvršenja i na suđenje zbog ubistva. Solonovom reformom u VI v. pre n. e. proširene su mu funkcije na vođenje najvažnijih državnih poslova. Posle grčko-persijskih ratova stekao je ponovo najveću vlast u Atini, pošto je za vreme ratnih sukoba obezbedio dovoljno sredstava za uspešno vođenje rata. Ova vlast je postepeno počela da slabi, jer su neke funkcije prešle na savet, skupštinu i sud. U IV v. pre n. e. uloga mu je potpuno opala. U njemu se još jedino sudilo zbog ubistva i istovremeno vodila briga o svetim maslinama. Za vreme Rimljana, pored sudske vlasti, brinuo se o vaspitanju omladine, dok je u can you use hsa card to pay care credit sa savetom i skupštinom predstavljao državu u spoljnim poslovima. ARES, bog rata i svađe starih Grka. Prema grčkoj mitologiji sin Zevsa i · Here, bio je pravo oličenje ratoborne sile. Mrzeli su ga svi bogovi. Kult mu nije bio rasprostranjen u civilizovanim grčkim državama. Poštovali su ga osobito u Trakiji, zemlji strašne bure, zime i divljih i ratobornih Tračana. U njegovu čast, izgleda, nije bio podignut nijedan hram. ARETINO, Pjetro (Aretino, Pietro, 1492 -1556), italijanski pisac. Služio je kod papa Lava X i Klementa VII, zatim kod Medičija; prešao u Veneciju, odakle je upućivao (1537-1557) svoja ucenjivačka pisma, satirična i duhovita, najistaknutijim ljudima svog vremena (izd.: Pisma, 1609). Pisao je komedije, tragedije, sonete, veoma slobodno i lascivno. Jedan od najtipičnijih predstavnika italijanske renesanse. Cuveni portret od Ticijana. ARGENTINA. God. 1516. špan. moreplovac Đon Huan Dijas de Solis otkrio je ušće reke La Plate. Argentinsku obalu je prvi ispitao Magelan na svom putu oko sveta (od 1519), a zemlju je, za račun špan. krune, 1534. god. osvojio Mendoza. Buenos Aires je osnovan 1580. god. Arl?:entina se najviše razvijala kao zemljoradnička i stočarska zemlja, tako da do XIX v. nije privlačila veći broj stanovnika. 1810. god. izbio je ustanak protiv. špan. kolonijalne vlasti pod vođstvom Belgrana i Alveara, posle čega je došlo do stvaranja Savezne države Rio de la Plate, iz koje su se izdvojile Paragvaj i Urugvaj, a ostatak teritorije je dobio svoje današnje ime. Državno uređenje je, posle dugog perioda građanskih ratova, konačno konstituisano 1853. god. donošenjem liberalnog ustava i zavođenjem federativnog uređenja. ARGONAUTI, mitski junaci starih Grka, najsmeliji moreplovci. Na čelu sa Ja-

41

ARHIV

sonom plovili u Kolhidu po zlatno runo ovna. Bilo ih je oko pedeset. Ime su dobili po brodu Argo. Prema jednoj od mnogobrojnih priča, pošto su pronašli runo, vratili su se Crnim morem, Dunavom, Jadranskim i Sredozemnim morem u Grčku. Za njihovo ime vezani su i drugi mitovi i legende. ARHELAJ, makedonski kralj (413-399. pre n. e.). Posle značajnih osvajanja proširio je uticaj Makedonije u Tesaliji. Bio je veliki obožavalac Atine i zbog toga dozvolio širenje grčkog uticaja u svojoj zemlji. Poznat još po gradnji puteva i utvrđenja. Reorganizovao je vojsku i pored konjice uveo teško naoružanu pešadiju. ARHEOLOGIJA, nauka koja se bavi proučavanjem spomenika materijalne kulture, počev od praistorijskog doba. Svojim rezultatima arheologija znatno pomaže istoriji, naročito u rekonstrukciji i pri konačnom utvrđivanju istine o događajima o kojima ne postoje pouzdani istorijski podaci. ARHIJEREJSKI SABOR, najviše hijerarhijsko telo u Srpskoj pravoslavnoj cashpay card sign in. Ono je vrhovna zakonodavna i sudska vlast u okviru crkvene nadležnosti. Cine ga svi eparhijski episkopi, a zaseda pod predsedništvom patrijarha. ARHIJEREJSKI SINOD, najviša izvršna (upravna i nadzorna) vlast u Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Sastoji se od patrijarha i četiri izabrana člana i dva zamenika koji se biraju od strane Arhijerskog sabora na dve godine. ARHIMED (287-212. pre n. e.). matematičar i fizičar. Najveći matematičar i fizičar antičkog sveta, i jedan od najvećih naučnika uopšte. Studije je završio u Aleksandriji, u ono vreme najznačajnijem kulturnom centru sveta. Posle je došao u grad Sirakuzu na istočnoj obali Sicilije, gde je razvio svoju naučnu delatnost. U svojim delima amazon 800 customer service phone number je najveća dostignuća starog polovni automobili italia trst na polju stereometrije. Kao pronalazač stvorio je nekoliko ratnih i drugih naprava čija je upotreba bila od epohalnog značaja. Sirakuzi je ostao veran do kraja života. U njoj je i poginuo 212. god. pre n. e. od mača jednog rimskog vojnika za vreme opsade Sirakuze. Pripisuje mu se čuvena izreka: „Noli turbare circulos meos" - Nemoj remetiti moje krugove. Priča se, da je Arhimed, u jeku žestokih borbi crtao u pesku geometrijske likove i da je te reči izgovorio rimskom vojniku koji je pošao prema njemu da ga ubije. Na grobu mu je, prema vlastitoj želji, podignut spomenik sa dva geometrijska tela, valjkom i kuglom. ARmV, stručno-naučna ustanova, 2de se čuvaju pisani spisi i dokumenta od velike važnosti za ·proučavanje jedne

ARHONT određene epohe i sredine. Najstariji arhivi bili su organizovani kod starih Grka i Rimljana i nalazili su se u pojedinim hramovima, u kojima su se čuvali dragoceni spisi. Sa izgradnjom manastira i crkava u srednjem veku arhivsku građu su sređivali i čuvali sveštenici i kaluđeri tako da su pojedini manastiri i dalje prave riznice najdragocenijih istorijskih dokumenata. Među ovima, na prvom mestu se nalaze manastiri na Svetoj Gori Atosu u Grčkoj, gde se čuvaju i mnogi naši srednjovekovni dokumenti i spisi. Pored manastirskih, vremenom su obrazovani i porodični, gradski i državni arhivi. Najveći arhivi mahom su nastali preuzimanjem građe državne administracije. ARHONT, titula najviših činovnika u većini antičkih grčkih država. U Atini arhonti su potisnuli kralja i njegovu vlast. Birao ih je areopag iz redova eupatrida. Bilo ih je devet i to je bio kolegij. Funkcije su im bile ograničene, a najvažnije su im bile popunjavanje sudova. Prva trojica su mogli biti u administraciji i u vojsci kao funkcioneri. ARIJANIT DERD (XV v.), vođa albanskih ustanika u borbi protiv turskih osvajača. Turci su posle bitke kod Angore (1402) pokorili Albaniju i vlastelina Đona Kastriota postavili da vlada Albanijom kao njihov vazal. Posle smrti Đona Kastriota, Arijanit Đerđ podigao je ustanak protiv Turaka 1434/35. godine i oslobodio Albaniju, od Skadra do Valone. Turci su posle upornih borbi ugušili ustanak. Kada je ugarska vojska 1443. godine prodrla preko Niša do Sofije, Arijanit je ponovo podigao albanski narod na oružje. Posle povlačenja ugarske vojske sa Balkana, Turci su ugušili ustanak albanskog naroda. ARIJANSTVO, hrišćanska sekta koju je osnovao Arije (oko 260-336), sveštenik iz Aleksandrije sa svojim sledbenicima koji su prihvatili njegovo učenje da Hristos nije po biću jednak Bogu ocu, nego da mu je samo sličan. Ovo je izazvalo burne proteste među hrišća­ nima, naročito u Vizantiji, gde je 325. god. održan Nikejski sabor, koji je osudio Arijevo učenje. Sa odlukqm sabora složio se u potpunosti vizantijski car Konstantin Veliki, koji je Arija proterao u !lirik. Njegove pristalice su nastavile da šire arijevsko učenje, koje su za vreme velike seobe naroda prihvatili mnogi narodi, među kojima Goti, Vandali i Langobardi. Po odluci II sabora, održanog u Carigradu 381. god., odvojeno je od hrišćanske crkve. U našoj zemlji središte mu je bilo u Sirmijumu, današnjoj Sremskoj Mitrovici. Ovde su održali četiri svojasa-

ARPADOVICI

bora, a jedan u Beogradu, tadašnjem Singidunumu. ARIJEVCI, prastari pripadnici indoevropske jezičke grupe koji su sredinom II milenija pre n. e. prodrli među dravidska plemena Indije, pokorili ih i primorali da se presele u druge oblasti prema jugu poluostrva. Osvajači su sebe nazvali „Arijevci", što znači plemeniti. Danas, to je zajednički naziv za narode bele puti koji čine širu jezičku celinu. ARISTID (?-oko 467. pre n. e.), atinski državnik. Istakao se u ratovima sa Persijancima. Poseban ugled uživao je zbog svoje čestitosti, nekoristoljublja i nepodmitljivosti. Učes­ nik je maratonske bitke, posle koje je izabran za prvog arhonta 489. god. pre n. e. Protivnik je razvitka Atine kao pomorske sile. Došao je u sukob sa Temistoklom, zbog čega je osuđen na ostrakizam. Kaznu je izdržao na Egini. Pomilovan je pred bitku kod Salamine, u kojoj učestvuje kao jedan od vođa, a posle bitke je delegat u pregovorima sa Persijancima. ARISTOTEL (384-322. pre n. e.), najčuveniji grčki filozof. Rođen u Stragiri u Trakiji. U osamnaestoj godini stupio je u Platonovu akademiju, u kojoj je ostao dvadeset godina. Posle je živeo na dvoru makedonskog kralja kao vaspitač i učitelj Aleksandra Makedonskog. Odlaskom Aleksandra u Malu Aziju, došao je ponovo u Atnu i osnovao svoju filozofsku školu. Isticao se blistavim razumom i fantazijo! do te mere da je u razvoju ljudske misli vekovima služio kao uzor. Već ga je Platon na prvom koraku zavoleo i toliko cenio da nije bio u stanju da drži predavanje ako Aristotel nije bio među slušaocima. Prema Platonovim idejama bio je realist. Osnovao je logiku kao nauku, a pored toga bavio se i drugim naučnim disciplinama, kao što su: -geologija, embriologija, zoologija, geografija i meteorologija. Njegov genij dovodio ga je do najsavršenijih ljudskih misli i saznanja. U njegovom učenju ogleda se celokupno starogrčko naučno iskustvo. Pred kraj života optužen je za bezbožništvo. Okrutni Atinjani progone ga iz svoje sredine. Morao je da beži na susedno ostrvo Eubeju, na kome je i umro u mestu Halkidi. ARPADOVICI, ugarska kraljevska porodica; vladala je Hrvatskom od 1102. do 1301. godine. - Dinastija je dobila ime po vojvodi Arpadu (890-907), pod či­ jim su se rukovodstvom Mađari spustili od Pruta, Dnjestra i Buga u Panonsku niziju. Posle neuspešnog pokušaja Mađara da prodru na Zapad, Arpadovići su se okrenuli Hrvatskoj i Jadranu. Pod kraljem Kolomanom, Mađari su

ARSENIJE

uspeli da zavladaju Hrvatskom (1102) i Dalmacijom (1107). Dinastija Arpadovića u borbi protiv hrvatskog plemstva koristila je savez sa aristokratskim trgovačkim gradovima i latinskom crkvom. Arpadovići su vodili za vreme svoje vlade dugotrajne ratove sa Vizantijom da bi zauzeli Bosnu, Srem i Rašku. Sa Mlečanima su vodili neprekidnu borbu oko primorskih gradova, a želje njihovih vladara da ovladaju Galicijom i Vladimirskom kneževinom nisu se ostvarile. Nije uspeo ni plan Andrije II Arpadovića da postane car Latinskog Carstva. Velikim ratnim naprezanjima i poklanjanjem kraljevskih imanja u vidu darovnica, Arpadovići su oslabili stoju ekonomsku i političku moć. Kraljevska zemlja prešla je u ruke krupnih velmoža, te su tako liberty bank ct holiday hours Hrvatskoj i Slavoniji nastale čuvene porodice: knezovi Krčki, Bribirski, Gusići, Babonići i drugi. Ugarsko i hrvatsko plemstvo uspešno se odupiralo kraljevskoj vlasti, što je uslovilo izdavanje „Zlatne bule", kojom je udaren temelj organizaciji plemstva kao staleža. Poslednji Arpadovići (Stjepan V) pokušavaju da se dograbe babenberške baštine (Austrije), zatim da prošire kraljevski domen i ojačaju svoju vlast. Krajem XIII veka vladavinu Arpadovića karakteriše potpuno rasulo i nadmoćnost krupnih feudalaca. Poslednjem Arpadoviću, Andriji III Mlečaninu, pravo na ugarsko-hrvatski presto osporavaju papa, Habsburgovci i napuljski dvor. Njegovom smrću (1301) završava se vladavina Arpadovića u Ugarskoj i Hrvatskoj. - Ugarsko-hrvatski vladari iz ove porodice su: Ladislav (kralj 1077-95), Koloman (1095-1116), Stjepan II (1116-31), Bela II (Slepi) (1131 -41), Geza III (1141-62), Ladislav II (1162-63), Stjepan III (1163-72), Bela III (1172-96), Emerik (1196-1204), Andrija II (1205-35), Bela IV (1235-70), Stjepan IV (1270-72), Ladislav IV (1270-72), Ladislav Kumanac (1272-90) i Andrija III Mlečanin (1290-1301). ARSENI.JE III CRNOJEVIC, patrijarh srpski (1672-1706). Aktivno je učestvovao u pokretu srpskog naroda za vreme velikog ra ta Lige hrišćanskih sila od 1683-1699. Zbog veza sa Rimskom kurijom i Mletačkom Republikom postao je turskim vlastima sumnjiv, te je morao 1689. da beži iz Peći u Arsenije III Nikšić. Odatle poCrnojević činje da buni narod protiv Turaka. Kako je 1689. austrijska vojska prodrla do Skoplja, to

43

ARTA

njen zapovednik poziva Arsenija da mu se pridruži, znajući njegov uticaj na vernike. Sa austrijskim generalom Pikolominijem Arsenije se sastaje u Prizrenu (27. okt. 1689) i dogovara se o učešću Srba u ratu protiv Turaka. Posle austrijskog poraza kod Kačanika (22. dec. 1689), ne smejući čekati Turke, povlači se sa mnoštvom naroda sa austrijskom vojskom prema Savi i Dunavu (v. Velika seoba Srba). Juna 18. 1690. godine, Arsenije sa episkopima, sveštenstvom i svetovnim starešinama Srba sa obe strane Save i Dunava drži sabor u Beogradu. Sa sabora je podnet zahtev austrijskom caru da dodeli Srbima crkvenu autonomiju. Privilegijom cara Leopolda od 21. avg. 1690. Srbi dobijaju crkvenu autonomiju. Arsenije je iz Beograda prešao u Komoran trudeći se da sprovede u život dobijenu autonomiju i da zaštiti prava srpskih doseljenika koje su ugarski feudalci hteli da pretvore u kmetove, a katoličko sveštenstvo da ih pokatoliči. Crkvena autonomija je obezbedila srpskom narodu u Austriji položaj posebne nacionalne zajednice. Arseni.ie se borio da kao verski poglavar bude i vrhovni politički predstavnik amazon digital music credit Srba. Zato je bio protiv pokušaja grofa Đor­ đa Brankovića da se Srbima nametne za vrhovnog svetovnog poglavara (v. Đorđe Branković). Arsenije se smatrao vrhovnim poglavarom srpske milicije koja je učestvovala u ratu na strani Austrije, iako je ona imala svoga podvojvodu Jovana Monasterliju. ARSENIJE IV JOVANOVIC ŠAKABENTA, patrijarh srpski (1724-1748). Uče­ stvovao je u pokretu srpskog naroda za vreme rata Rusije i Austrije protiv Turske (1736-1739). Kada je Austrija otpočela sa ratnim pripremama, stupa u pregovore sa njenim predstavnicima. Na sastanku srpskih crkvenih i svetovnih prvaka donosi odluku o pristupanju Austriji kada otpočne rat. Godine 1737. austrijska vojska je prodrla prema Nišu, dok je jedno odeljenje srpske milicije upućeno prema Novom Pazaru u pomoć patrijarhu Arseniju. Zbog poraza austrijske vojske kod Banjaluke i približavanja turske vojske, Arsenije napušta Novi Pazar i povlači se za austrijskom vojskom. Posle poraza Austrije prelazi sa jednim delom odbeglog srpskog stanovništva u južnu Ugarsku (druga seoba Srba). Od austrijskog cara potvrđen je za karlovačkog arhiepiskopa sa titulom patrijarha. Njegovim delovanjem potvrđene su 1743. ranije date povlastice srpskom narodu. Za vreme Arsenija IV održan je i Srpski narodni sabor 1744. -god. · ARTA, albanska srednjovekovna kneževina nastala posle raspada srpskog carstva. Posle Dušanove smrti u

ARSENI

gradu Anđelokastru osamostalio se vlastelin f>in Bua Spata, a u gradu Arti Petar Ljoš. Posle smrti Petra Ljoša, Đin Bua špata osvojio je Artu i stvorio kneževinu Artu, koja se prostirala od Korintskog zaliva do grada Anđelo­ kastra. Posle Špatine smrti kneževina Arta se podelila na dva dela: severni, kojim je vladao vlastelin Mavrik Bua, i južni, sa Đin Zenebišijem na čelu. Obe oblasti Turci su pokorili 1340. godine. ASENI, bugarska vladarska porodica; osnovala je Drugo Bugarsko Carstvo i vladaal njime od 1185. do 1285. godine. - Ustanak bugarskih feudalaca pod vodstvom Petra Asena (1185-1190) i njegovog brata Jovana Asena (1190-95) protiv vizantijskog jarma pomogli su srpska i ugarska vojska. Period vlade Petra i Jovana praćen je čistim nesuglasicama i uzajamnim zbacivanjem sa prestola. Njihov treći brat Kalojovan (1197-1207) znatno je učvrstio vlast u državi, proširio granice Bugarske, a papa ga je krunisao kraljevskom krunom 1204. godine. Asen II (1218-41) osvojio je Makedoniju, Trakiju i Albaniju. Godine 1258. izumrli su Aseni, a na njihov presto dolazi potomak Nemanjića, Konstantin Tihi. ASIRIJA, oblast u severnoj Mesopotamiji u kojoj je oko srednjeg toka reke Tigra u III mileniju počelo stvaranje jake države. - Stanovnici, po imenu Akađani, počeli su u III mileniju da naseljavaju teritoriju oko srednjeg tok~ reke Tigra i da osnivaju u ovim oblastima prva naselja. Među ovima najpoznatije je bilo Asur, nazvano po imenu plemena i njihovog plemenskog boga, po čemu je nastao i naziv Asirija. Ovaj najstariji grad uspostavio je home remedy for sore tongue and throat rano trgovinske odnose sa susednim narodima, što mu je omogućilo brzi razvitak. Na prelazu iz III u II milenij u Asiriji je već postojalo robovlasničko društvo, na čijem se čelu nalazio nasledni vladar koji je za kratko vreme postao apsolutni gospodar. Asirci su pokorili najpre Haldeju, a zatim su vodili zavojevačke i pljačkaš­ ke ratove po celoj srednjoj Aziji. Njihovu vlast uskoro su priznale Mesopotamija, Sirija, Palestina i Egipat. Vrlo rano razvili su trgovinu, pošto su preko njihove zemlje vodili putevi u oblasti koje su bile bogate velikim nalazištima bakra. U XVI v. pre n. e. u prvi plan je izbila država Mitani koja je uskoro pokorila Asiriju. Nepunih 100 godina docnije Asirija je povratila svoju nezavisnost i u XV v. pre n. e. otpočeo je period procvata Asirskog Carstva poznat u istoriji kao srednjoasirska epoha. Osnovna društveno-politička jedinica i dalje je ostala opština u čiji su sastav ulazile velike

ASmIJA

porodice. Opštinska zemlja delila se na obradivu površinu i rezervnu zemlju koja je služila prilikom dodeljivanja novih parcela za vreme preraspodele. Pripadnici opština bili su dužni da rade na opštedržavnim poslovima, kao što su bili izgradnja kanala, puteva, hramova, dvoraca i drugih većih objekata. Sve veća eksploatacija dovodila je najpre do slabljenja, a zatim i do raspadanja pojedinih opština. To su iskoristili najistaknutiji zemljoposednici koji su prigrabili napušteno zemljište i tako stvarali ogromne posede. U to vreme došlo je do kodifikacije asirskih zakona kojima su regulisani odnosi među privatnim zemljoposednicima. Ovi zakoni, nastali između XIV i XIII v. pre n. e., potvrdili su postojeće stanje i proklamovali sistem nejednake podele očeve imovine, na osnovu kojih je nastariji sin dobijao dva dela nasledne imovine, a svi ostali sinovi, ma koliko ih bilo, delili su ostatak na podjednake delove. Ovakav sistem podele zemljišta i imovine uopšte stvorio je velik broj siromaha koji nisu bili u stanju wells fargo propel payment address se izdržavaju sa malih parcela i koje su prodavali tražeći sredstva za život na drugoj strani. Većina ih je odlazila u vojsku videći u ratnim pohodima mogućnost bogaćenja. Oslanjajući se na svoju mnogobrojnu vojsku, asirski car Salmanasar I preduzeo je u XIII v. pre n. e. niz vojničkih pohoda radi konač­ nog uništenja carstva Mitani. Međutim, krajem XII v. pre n. e. na Asirce su počeli da napadaju Aramejci, koji su ogroman broj stanovnika Asirije pretvorili u robove. Neposredno posle aramejskih napada, pojavili su se novi, još opasniji neprijatelji, koje su Asirci nazivali Urartejcima. Iskoristivši unutrašnje nesloge među asirskim velikodostojnicima i vojskovođama Urartejci su krajem IX v. pre n. e. naneli težak udarac asirskoj državi. Preokret u korist Asiraca nastao je za vreme vladavine Sargona II, jednog od najistaknutijih asirskih vladara. U svoiim brzim vojnim pohodima Sargon II je najpre uništio Carstvo Izrael 722. god. pre n. e., a 714. god. pre n. e. državi Urartu naneo je težak poraz. Sargonovi naslednici nisu nastavili njegove sistematske pohode, nego su se samo trudili da završe prodiranje prema jugozapadu i da osvoje Egipat. U VIII v. pre n. e. stvorena je nova asirska prestonica u Ninivi koja je postala i glavno trgovačko središte. Zahvaljujući radu ogromnog broja robova, ovaj grad je za kratko vreme izbio u prvi plan. U njemu su sagrađene najlepše građe­ vine, grandioznih razmera. Među ovima na prvom mestu se isticao carski dvorac u kome je za vreme vladavine

ASKVIT

Sargona II bilo od 3-4 hiljade robova koji su radili na njegovom održavanju. Izgradnja puteva, kanala i novih gradova zaustavila je dalje ratne pohode, što je izazvalo velike političke krize u zemlji. Ovo su vešto iskoristili susedni Međani iz !rana, koji su preduzeli ratni pohod protiv Asiraca. U početku zauzeli su najpre asirsku prestonicu Ninivu 612. god. pre n. e., a 605. god. uništili su ostatke asir. vojske, što je istovremeno značilo kraj države Asiraca. ASKVIT, Herbert Henri (Asquith, Herbert Henry, lord Oxford and - 18521928), engleski političar. Ministar unutrašnjih poslova u četvrtom Gledstonovom kabinetu (1892), on je do 1926, kad se povukao iz političkog života, bio jedan od nosilaca Liberalne stranke, njen šef, prvi ministar, naklonjen približavanju Nemačkoj (demisionirao 1916). ASPARUH, (640-700), bugarski han. -

Pod pritiskom plemena Hazara, Asparuh ie poveo Bugare sa Volge na Balkansko poluostrvo. Posle pobede nad vizantijskim carem Konstantinom IV, cima Dunav, gde je zatekao osam sloprešao je 679, godine sa svojim vojnivlast. Tokom vremena pokoreni Sloveni venskih plemena i nametnuo im svoju su slovenizirali bugarske osvajače, dok je ime Bugara ostalo. ASPAZI.JA, Periklova žena poznata po lepoti i učenosti. Oko 400 god. pre n. e. doselila se iz grada Mileta u Atinu, gde je okupila oko sebe najuglednije Atinjane, među njima Sokrata i Perikla. Verovalo se da je imala velikog političkog uticaja na mnoge događaje svoga vremena. Zbog toga su je napadali i ismevali mnogi pisci, a pre svega komediografi. ASURBANIP AL, asirski kralj (669-626. pre n. e.). Ratovao je protiv svih susednih naroda, a u svojoj zemlji protiv pobunjenika. Pomagao nauku i umetnost i od svoje prestonice Ninive stvorio je značajan kulturni centar. Osnovao čuvenu biblioteku od glinenih pločica, ispisanih klinastim pismom, sa tekstovima skoro iz svih oblasti nauke. ATATURK, MUSTAFA KEMAL-PASA (1881-1938), turski vojskovođa, političar i državnik. Rodio se u Solunu, završio vojne škole i postao oficir. Učestvovao je u mladoturskoj revoluciji (1908), zatim u ratu sa Italijom (1911), u prvom balkanskom i svetskom ratu. Posle rata, 1919. stao je na čelo nacionalnog pokreta za emancipaciju Turske. Turska narodna skupština izabrala ga je 1923. za predsednika Republike, posle zbacivanja sultana. Pre toga je pobedio u ratu Grčku i izbacio je iz Male Azije. Izvršio je mnoge reforme u cilju modernizacije Turske, pri čemu je gušio otpor svojih protivnika, pri-

ATILA

stalica starog stanja. Tvorac je i vod Narodnorepublikanske stranke. U spoljnoj politici bio je pristalica balkanske saradnje i mnogo je doprineo stvaranju Balkanskog pakta iz 1934. god. Dobio je naziv Ataturk, što znači otac Turaka. ATEIZAM, bezbožnost, neverovanje u boga. Naročito se razvio među starim grčkim filozofima materijalistima. Cuvena je izreka grčkog filozofa Ksenofana (580. god. pre n. e. - 480. god. pre n. e.): „Kad bi lavovi i konji imali ruke kojima bi mogli praviti likove, dali bi bogovima svoj lik." Produbljujući dalje ateističko učenje, grčki filozofi su tvrdili da su ljudi stvorili fikcije o bogovima tražeći uzroke za prirodne pojave koje nisu mogli sebi da objasne. U srednjem veku svako slobodoumna ateistička mišljenje bilo je inkvizicijom najsvirepije kažnjavano od strane crkvenih vlasti. Zbog toga su se naučnici ateisti pojaviil tek u doba humanizma i renesanse. Sa sve većim razvitkom prirodnih nauka, naročito u XIX v„ mnoga ateistička tvrđenja našla su nepobitne naučne dokaze. ATENTAT, napad, pokušaj ubistva. Upotrebljava se, obično, kao termin za akt smišljenog ubistva ili pokušaja ubistva vladara ili najistaknutijih političkih ličnosti u nekoj zemlji. Motivi izvršenja atentata najčešće su političke prirode i u njegovoj pozadini stoje obično mračne sile koje pronalaze plaćenike za izvršenje ovog dela. Pored toga njega mogu izvršiti i pripadnici pojedinih organizacija ili političkih partija koje su sebi odredile atentat kao sredstvo borbe protiv svojih najopasnijih protivnika ili nosilaca politike nasilja i ugnjetavanja pokorenih naroda ili veće grupe ljudi. ATILA, kralj Huna (oko 434-453), jedan od najvećih osvajača u istoriji, čija su osvajanja kroz priče i legende znatno uvećana. Za vreme njegove vladavine Huni su dostigli vrhunac svoje moći. Središte njegove države nalazilo se u Panonskoj niziji, u Ugarskoj, nedaleko od poznatog vinogradarskog centra Tokaja. Odavde je preduzimao pljackaške pohode prema istočnim i zapadnim oblastima. Pokorio je mnoga plemena Germana, Slovena i Gala. U svom prodoru prema jugu prošao je kroz našu zemlju i stigao je sve do Termopila u Grčkoj. Pretrpeo je poraz u Galiji na Katalaunskim poljima 451. god. Sledeće godine prodro je u Italiju s kojom je sklopio mir. Umro je 453. god. i prema legendi sahranjen je u tri kovčega: zlatnom, srebrnom i metalnom. Do danas nije utvrđeno mesto gde se nalazi Atilin grob. Svoje velike uspehe u osvajanju ogromnog prostranstva postigao i zbog panike koju je stvaralo njegovo ime. I pored toga,

ATINA

veruje se da je imao dobro organizovanu vojsku. ATINA, najrazvijenija grčka država antičkog doba. Nalazi se na poluostrvu Atic1, na kome je u najstarije doba živelo više plemena raspoređenih oko mnogobrojnih tvrđava. Njihovim ujedinjenjem nastala je Atina oko jednog brežuljka na čijem se platou nalazila tvrđava Akropolj. Tragovi najstarijih naselja na Akropolju vode u mlađe kameno doba, oko 2 000 god. pre n. e. U mikensko doba Akropolj je već bio utvrđen. Na čelu stvorenog saveza plemena stajao je kralj basileus, koji je svoju vlast delio sa Većem staraca - Areopagom. Zbacivanjem poslednjeg kralja Kodrosa, Atina je postala aristokratska država koju su sačinjavala četiri plemena file. Najveći uticaj i glavnu reč vodili su tada zemljoposednici - eupatridi. Već tada atinskom društvu bila je potrebna reforma. Izabran za arhonta 594. god. pre n. e. Solon je sproveo reformu i podelio sve građane u četiri razreda, prema njihovim prihodima. Poslednji su bili teti, najsiromašniji. Nezadovoljan demos (narod), na čelu sa Pizistratom zauzima Akropolj. Uvedena je nova vladavina tiranija, ali su tirani vladali u interesu demosa. Klistenova reforma 508. god. pre n. e. bila je poslednja mera pred izbijanje grčko-persijskih ratova. U prvoj borbi na Maratonskom polju, 42 km od Atine Persijanci su pretrpeli težak poraz, dok su u Termopilskom klancu 300 Spartanaca na čelu sa kraljem Leonidom postali legendarni za čitavu istoriju. Pomorskom bitkom kod ostrva Salamine 480. god. pre n. e. i persijska flota je doživela strahoviti poraz. Kada se docnije borba prenela u Malu Aziju, Sparta je odustala od daljeg ratovanja. Pobedom demokrata i dolaskom na čelo atinske države njihovog vođe Perkila 461. god. pre n. e., Atina je ulazila u period svoje vrhunske moći. Atina i njeni saveznički gradovi doživeli su veliki privredni polet. Politički, ekonomski i kulturno Atina je živela u zlatnom veku. Međutim, čitavo demokratsko uređenje počivalo je na radu velikog broja robova. Zbog toga se i naziva robovlasnička demokratija. Najuticajnija lič­ nost bio je Perikle, biran iz godine u godinu za stratega. Sva vlast bila je u stvari u njegovim rukama. Za vreme njegove vladavine u Atini su podignuti najveći spomenici, najlepši primeri antičke grčke kulture. U vreme svoje najveće moći Atina je lake placid ubu ale u jedan od najtežih ratova u svojoj istoriji, u peloponeski rat od 431-404. god. pre n. e. Suparništvo između Atine i Sparte pretvorilo se u otvoren ratni sukob. Nestalo je Periklove popularnosti, a u

46

ATINA

prvoj fazi rata savezmc1 Sparte opustošili su celu Atiku. Spas Atine nalazio se u rukama Kleona, zaštitnika sirotinje. Postigavši uspehe u borbi protiv Sparte Kleon je prisilio Spartu na traženje mira. Prestankom rata u stvari ništa nije bilo rešeno. Sukob je mogao izbiti svakog časa. Tragičnom ekspedicijom na Siciliju među Atinjanima je uništeno demokratsko jezgro. Spartanci su u međuvremenu prodrli i omogućili ogromnom broju robova da pobegnu iz Atine. To je značilo potpuno privredno rasulo. Ovo su iskoristile antidemokratske snage koje su 411. god. pre n. e. izvršile prevrat i zavele oligarhijsku upravu u Atini. Tetima su oduzeta građanska prava, a punopravnih građana ostalo je svega 5 000. Oligarsi su se obratili Sparti za pomoć. Ogorčeni demos je ustao protiv njih i neke pobio, a mnoge primorao da napuste Atinu. Napadom Spartanaca ugroženi su bili životi svih građana. Da ne bi pomrli od gladi oni su 404. god. pre n. e. pristali na zaključenje mira pod vrlo teškim uslovima. Atina se oba vezala: da poruši duge zidove koji su bili izgrađeni do morske luke Pireja; da preda Sparti svu flotu, osim 12 brodova; da se odrekne svih pomorskih poseda; da dozvoli povratak proteranim građanima i da pristupi Peloponeskom savezu u kome je Sparta bila apsolutni gospodar. Ovakve odredbe mirovnog ugovora značile su ne samo kraj atinske demokratije i njene pomorske snage, nego istovremeno i uništenje njene privredne moći. Međutim, Atina je još jednom našla snage u svojim vlastitim redovima. Vrativši se u Atinu prognani demokrati uspeli su da zbace sa vlasti tirane, sluge spartanske. Obnovljen je i pomorski savez. Ali, ekonomska moć se nije mogla povratiti. Finansijski jedva se sastavljao kraj s krajem. Nekada najmoćnija grčka drHeroneje 338. god. pre n. e. poslednje časove teške agonije. Uskoro, sa severa je zapretila nova opasnost od makedonskog osvajača. Za pružanje otpora niko nije bio raspoložen. Pa ipak, Atinjani su se udružili sa Korintom i Tebom protiv Filipa II. Bitkom kod Heroneje 338. god. pre n. e. poslednje snage grčke demokratije pretrpele su home remedy for pink eye in humans. Na skupštini svih grčkih gradova u Korintu proglašen je mir i savez pod vodstvom Makedonije. Kao duhovno središte svih Grka u starom veku Atina svojom istorijskom ulogom prelazi granice ovog naroda. U njoj su nastali najblistaviji spomenici starog sveta, grčke kulture, koja je ujedno početak i evropske kulture. U Periklovo doba sagrađene su najlepše građevine grčke arhitekture. Na Akro-

ATINA

polju je podignut Partenon, najveći hram u dorskom stilu s velikom Fidijinom statuom Atine Partenos, remek-delom antičkog vajarstva. U duhovnom pogledu Atina je kao svetski centar prevazišla sve delatnosti. Grčka filozofija, književnost i pozorište obezbedili su Atini slavu jedinstvenog grada na svetu. ATINA, po grčkoj mitologiji ćerka Zevsova, rođena iz očeve glave. Bila je boginja rata, mudrosti, nauke, umetnosti i zaštitnica rata i država. Prema verovanju starih Grka, najmilija zemlja bila joj je Atika i njen glavni grad Atina. U njenu čast održavane su svetkovine Velike i Male Panateneje, svake, odnosno svake četvr­ te godine. ATINSKI POMORSKI SAVEZ, nastao iz Delskog saveza sredinom V v. pre n. e., u kome je Atina igrala vodeću ulogu. U Savezu je bilo 202 grada kojima je Atina nametnula demokratsko uređenje i potčinila ih svojoj kontroli. Prestao da postoji 411. pre n. e. zavođenjem oligarhijske vladavine u Atini i u maloazijskim gradovima koji su iz njega istupili. ATLANTSKI PAKT, poznat pod imenom Severoatlantski pakt ili NATO (North Atlantic Treaty Organization), vojnopolitički savez 15 država Evrope i Severne Amerike koji je stvoren 1949. To je blokovska organizacija koja je nastala u vreme zaoštravanja među­ narodnih odnosa posle 2. svetskog rata, a na početku tzv. „hladnog rata". Iako pre svega vojnopolitički, ovaj Pakt se proširio i na ekonomsko polje. Na čelu se nalazi Savet, koji čine ministri država-članica, Sekretarijat, na čelu sa generalnim sekretarom, Vojni komitet, koji čine šefovi generalštabova armija-članica i dr. organi. Pakt je potpisan na 20 godina. Njegove čla­ nice se pozivaju u ugovoru na principe i ciljeve UN i tvrde da Pakt ima odbrambeni karakter. Međutim, stvaranjem vojne organizacije, trkom u naoružanju i samim svojim postojanjem, ovaj Pakt doprinosi podeli sveta na blokove i zaoštravanje međunarodne situacije. Vodeću ulogu u Paktu imaju SAD. U poslednje anti nausea home remedies for pregnancy Francuska nastoji da vodi samostalnu politiku u odnosu na SAD i to je razlog njenog izvesnog povlačenja iz Pakta, što je dovelo do njegovog slabljenja. ATLI, Klement Ričard (Attlee, Clement Richard 1883-1966), engleski političar, državnik i dugogodišnji vođ Laburističke partije. Po struci je bio advokat. U dva maha bio je u vladi: za vreme rata (1940-1942) u koalicionoj vladi V. Cerčila i neposredno posle rata (1945-1951) posle pobede laburista na parlamentarnim izborima kada

AUSTERLIC

47

je laburistička vlada sprovela izvesne socijalne reforme i delimičnu nacionalizaciju u privredi. Atli se povukao 1955. sa položaja vođe Laburističke stranke. Dobio je titulu lorda. ATREJEVA RIZNICA, grobnica mikenskog kralja Atreja, koja je sagrađena oko 1400. god. are apples good for you during pregnancy n. e. u Mikeni, antičkom gradu u Argolidi u Grčkoj. U podnožju grada, ispod akropole, nalazi se nekoliko spomenika, koji pripadaju mikenskom dobu stare grčke kulture. Među ovima nosebno mesto zauzima Atrejeva riznica, grobnica sa kupolama do koje se dolazi dugim hodnikom. To' je tipičan primer vladarskih nadgrobnih spomenika iz vremena mikenske kulture. O ovim podzemnim odajama u Mikeni dragocene podatke ostavio je grčki putopisac II v. Pausanije, koji je opsao mikenske grobnice k'.'o znamenite riznice vladara ovog kraJa. AUGSBURSKI VERSKI MIR, v. Reformacija.

AURELIJAN, rimski car (270-275), prvi Ilir na rimskom prestolu, rođen oko Sirmiuma. U početku vladavine pobedio je varvare koji su prešli Dunav. Ratovao u Siriji na istoku i u Galiji na zapadu. Priredio je trijumf 274. god. i pomilovao prvi put političke zatvorenike. Nazivao je sebe gospodinom i bogom i prvi među rimskim carevima počeo je nositi istočnjačko odelo, ukrašeno dragim kamenjem i dijademom. Prilikom pohoda na Persiju ubili su ga njegovi vojnici. AURELIJE MARKO, rimski car (161180). Vodio je česte ratove na svim granicama Rimskog Carstva. Ukazom od 178. god. oprostio je sve poreske dugove. Kao vrlo obrazovan bavio se retorikom i filozofijom. U mnogim provincijama postavio je plaćene nastavnike u filozofskim školama. Napisao je filozofsko delo u stoičkom duhu na grčkom jeziku u 12 knjiga. AUSTERLIC (Austerlitz), mesto istočno od Brna u čehoslovačkoj (češ. Slavkov), gde je 2. dec. 1805. god. održal?-a čuvena bitka udruženih austro-rusk1h trupa protiv vojske Napoleona Bonaparte. U istoriji ovaj ratni sukob poznat je još i pod imenom „trocarska bitka", jer su u njoj učestvovale vojne snage triju careva: ruskog cara Aleksandra I, austrijskog cara Franje II i „cara Francuza" Napoleona Bonaparte. Pre odlučujućeg sukoba Napoleon je sa svojih 65.000 vojnika zauzeo strategijski veoma važno uzvišenje između Brna i Austerlica. Pošto je naterao neprijateljske trupe na povlačenje, prisilio ih je da se kreću prema obližnjem jezeru čija je površina bila zamrznuta. Svojim topovima razbio je debelu ledenu površinu i tako je u hladnoj vodi našlo smrt oko 20.000 ruskih i austrijskih

48

AUSTRALl.JA

vojnika. Ovom sjajnom pobedom, posle koje je zauzeo Beč, Napoleon je znatno učvrstio svoj položaj u Evropi, prisilivši ruske trupe da se povuku iz Austrije. AUSTRALIJA. Evropski pomorci videli su Australiju verovatno već u XVI v. (Francuzi: de Gonvil, Testi; Španac: El Kano). North east texas football scores storičar Vitflit pominje krajem XVI v. neku Terra australis („Južna zemlja"). Pouzdano je d& prvi pomorci dolaze do Australije tek početkom XVII v. (hol. kap. Viljem Janc 1606). Prva karta sa upisanom zap. i sev. obalom Australije potiče iz 1665. (pod nazivom: Nova Nizozemska). Najviše vesti o Australiji doneo je engleski istraživač Džems Kuk s nekoliko putovanja (1769-70, 1772, 1777), koji je nove zemlje stavio pod britanski suverenitet pod nazivom: Novi Južni Vells. Prva evropska naseobina osnovana je 1788. god. od kažnjenika pod komandom kap. A. Filipa. Zivlje naseljavanje Australije počinje poč. XIX v., ali sve do 30-ih godina pretežno kažnjenicima koji polažu temelje stočarstva kao najvažnije privredne grane. Velike količine australijske vune, dopremane u Englesku sredinom XIX veka, doprinele su vidno usponu njene tekstilne industrije. Grozničavo naseljavanje Australije počelo je pronalaskom zlata 1851. Za deset godina stanovništvo je poraslo od 400 000 na 1,200 000. Razvitak stočarstva i rudarstva, zatim trgovine, industrije i saobraćaja, kao i promene u strukturi stanovništva naseljavanjem slobodnih radnika, doveli su do menjanja društvenih odnosa u smislu stvaranja buržoazije i dobro organizovane radničke klase, do demokratizacije političkih odnosa i stvaranja državne zajednice od šest država 17. sept. 1900. (Commonwealth of

mu

Australia: Novi Južni Vels, Viktorija. Južna Australija, Kvinslend, Tasmanija i Zapadna Australija), sa zajedničkom vladom, parlamentom, senatom i guvernerom kao predstavnikom britanske krune. Australija je svojevoljno učestvovala u 1. svetskom ratu na strani Velike Britanije. Versajskim mirom (1919) Australija je dobila na upravu nemačku Novu Gvineju, Bizmarkov arhipelag i nemačka Salomonska ostrva. Zajedno sa ostalim britanskim dominionima, dobila je punu nezavisnost i međunarodno priznanje u okviru britanske zajednice (za koju je još ostala vezana preko guvernera). U 2. svetskom ratu, Australija je objavila rat Nemačkoj (3. sept. 1939) i Japanu (1941). AUSTRIJA, država koja se formirala u Podunavlju. Njeni tvorci bili su Habsburgovci, nemačka kneževska porodica, čiji su članovi birani za careve Svetog Rimskog Carstva nemačke narodnosti. Njeno jezgro su sačinjavale gornja i donja Austrija, ali su Habsburzi postepenim širenjem na račun zemalja svog carstva i susednih država stvorili veliku evropsku silu. - Osnivačem austrijske države može se smatrati Rudolf Habsburški, knez, čiji su posedi bili u švajcarskoj i delu Nemačke uz Rajnu od Vogeza do Bodenskog jezera. Godine 1273. Rudolf je izabran za nemačkog cara. Kako nije mogao da ojača vlast u Nemačkoj, Rudolf se trudio da proširi svoj prorodični posed; godine 1278. sukobio se sa češkim kraljem Pšemislom II i posle pobede oduzeo mu Austriju i štajersku. Time su Habsburzi preneli težište svojih poseda u alpijske zemlje. Godine 1374. Habsburzi su dobiil nasleđem, od movies playing in mankato mall grane goričkotirolskih grofova deo Istre

Pr"šire!J/H 15.9$.

ral

Proslre'!}e ~18.

[
Proširen.fa od 1;g7.floflltl.

llm

Cr!N1 tJQre

~

AUSTRl.JA

obkr~ XV/U Yeka

OKvpY #nr11#Srl>jj'e ;

f!osne 1718.do 11'39., - - 6r11tliu .SFIU 40 40 l20hn.

Austrija u jugoslavenskim zemljama od XVI do XVIII veka

AUSTRIJA i Kranjsku sa Slovenačkom ma1:k<:nn; Godine 1382. Habsburzi dobijaju Trst, a posle likvidacije grofova Celjskih (1456.) i veći deo njihovih slovenačkih poseda. Godine 1500. dobijaju Goricu i time se definitivno formiraju njihove tzv. „unutaraustrijske pokrajine". Uporedo se šire i habsburški posedi na zapadu. Nasleđem dela poseda burgundskih vojvoda, Maksimilijan Habsburški dobija deo Burgundije i donje Porajnje. Posle smrti češko-ugarskog kralja Ludviga Jagelovića, Ferdinand Habsburški postaje kralj Ceške i Ugarske 1526. Za ugarski presto Ferdinand je morao da vodi duge borbe sa Jovanom Zapoljom, koga je deo ugarskog plemstva izabrao za kralja. Iz borbe Ferdinand je izišao kao pobednik, ali su deo Ugarske osvojili Turci (1526-1541), a Erdelj je postao posebna država pod Zapoljinim potomcima i turskom vrhovnom vlašću. Tako se formirala sredinom XVI veka velika Austrijska Monarhija, koja je ujedinila grupu zemalja i sa svojih 5 500 000 stanovnika spadala je u red velikih sila tadašnje Evrope. Zemlje u sklopu Habsburške Monarhije bile su etnički raznorodne i na različitom ·· stupnju ekonomskog, društvenog i kulturnog razvitka. U početku su bile povezane samo vladarevom ličnošću, ali Habsburzi su se potrudili da personalnu uniju što pre pretvore u centralizovanu državu. Ipak se stalno čuvala određena autonomija pokrajina koje su sačinjavale Austriju. Osobito se trajno očuvala razlika između tzv. naslednih zemalja i zemalja krune Sv. Stefana (Ugarske). Dalje širenje Austrije bilo je povezana sa njenim uspesima u borbi protiv Turaka. Habsburzi su na Zapadu smatrani zaštitnicima Evrope od turskih osvajanja, te su uživali podršku Nemačke i drugih zapadnih zemalja, sem glavnog rivala Francuske (v. Austroturski ratovi). Karlovačkim mirom (1699) Austrija je oslobodila od Turaka ugarske i hrvatske zemlje, te je granica sa Turcima bila na Uni, Savi i Dunavu. Požarevačkim mirom Austrija je dobila severnu Srbiju, deo Srema, Banat i Malu Vlašku. Beogradskim mirom 1739. god. morala je Austrija vratiti Turskoj Malu Vlašku i severnu Srbiju i granica sa Turskom ostala je na Savi i Dunavu sve do Berlinskog kongresa 1878. god. Na zapadu su Habsburzi i dalje proširivali svoje posede. Ratom za špansko nasleđe (1701-1714) Habsburzi dobijaju Belgiju, Milano i Napuljsku Kraljevinu. Istina, deo tih poseda je izgubljen u ratu za poljsko nasleđe (Napuljska Kraljevina), ali je dobijena Farma, a u Toskani je izumrlu porodicu Mediči zamenio član Habsburške dinastije. Ogromne 4

*

ELMZ 5: Istorija

AUSTRIJA austrijske posede uspela je da očuva Marija Terezija u tzv. ratu za austrijsko nasleđe (1740-1748). Habsburška dinastija nastavila je da vlada preko ženske linije. Krajem XVIII veka Austrija je proširila svoje posede učeš~ ćem u deobi Poljske (Galicija). U Napoleonovim ratovima Austrija je privremeno izgubila neke teritorije, ali ih je Bečkim kongresom 1815. sve povratila i dobila još Veneciju, Dalmaciju i Boku Kotarsku. Austriji je pripala i Durovačka Republika, koju je bio Napoleon ukinuo 1808. Austrija je ušla u XIX vek kao mnogonacionalna država sa feudalnim društvenim uređe­ njem. Habsburški vladari su uspeli da izvrše centralizaciju države oslanjajući se na nemačko plemstvo. Razvitak kapitalist:čkih odnosa uslovio je pojavu nacionalnih pokreta, te nacionalno pi- tanje postaje za Austriju pitanje njenog opstanka. Austrija je bila anahronizam u modernoj Evropi, ali se odr„ žavala i igrala ulogu velike sile, zah„ valjujući veštoj politici nemačkih vladajućih krugova, državno-političkoj konstelaciji sila toga vremena i slabosti i razjedinjenosti nenemačkih naroda. Revolucija iz 1848. god. dovela je Austriju na ivicu katastrofe, ali se ona očuvala uz podršku Rusije i reakcionarnih međunarodnih snaga. Pokret za ujedinjenje u Nemačkoj i Italiji potisnuo je Austriju sa tih teritorija, pa se njena ekspanzija krajem XIX veka usmerava na Balkansko poluostrvo. Da bi ublažili nacionalne suprotnosti, dvor i nemački vladajući krugovi teže kompromisu sa najmoć­ nijim rivalom, mađarskim plemstvom. Godine 1867. zaključen je sporazum između nemačkih i mađarskih vladajućih krugova, poznata Austro-Ugarska nagodba. Do tada jedinstvena Austrijskg Monarhija pretvorena je u dvojnu državu: Carevinu Austriju i Kraljevinu Ugarsku. Carevini Austriji pripale su austrijske nasledne zemlje: Gornja i Donja Austrija, Tirol, Salcburg, Koruška, Kranjska, štajerska, Ceška, Galicija, Bukovina, Istra i Dalmacija. U Kraljevinu Ugarsku ušle su tzv. zemlje krune Sv. Stefana: Ugarska, Erdelj, Slovačka i Hrvatska sa Slavonijom. Poslednje dve po Nagodbi od 1868. g. dobile su autonomiju u okviru Ugarske. Obadva dela države bila su ravnopravna. Zajednički im je bio vladar, koji je nosio titulu cara Austrije i apostolskog kralja Ugarske. Pored vladara bila je zajednička vojska, zatim spoljna politika, kao i finansije koje su se odnosile na zajedničke troškove. Ostalo je sve bilo posebno za Ugarsku, a posebno za Austriju. Prestonica Austrije, Beč, bila je sedište austrijske vlade i parlamenta, a Pe-

AUSTRIJSKA UPRAVA

AUSTRIJSKA UPRAVA

Raspad Austro-Ugarske

šta sedište mađarske vlade i parla menta. Obadva parlamenta birala su delegacije koje su vršile nadzor nad zajedničkim poslovima. Pretvaranjem monarhije u dvojnu nije bilo rešeno nacionalno ptanje. Vlast je bila podeljena između Mađara i Nemaca, dok su svi ostali narodi bili nacionalno potčinjeni. Zato u svim zemljama Austro-Ugarske nastavljene su nacionalne borbe i to će biti glavni uzrok njenog sloma 1918. Krajem XIX veka Austro-Ugarska je dobila jednu novu teritoriju. Berlinskim kongresom njoj su date Bosna i Hercegovina. Privremenu okupaciju Austro-Ugarska je pretvorila u aneksiju 1908. g. Open business account bank of america online i Hercegovina nisu pridružene ni jednom delu Monarhije, nego je nad njima uspostavljen austro-ugarski kondominijum. AUSTRIJSKA UPRAVA U SEVERNOJ SRBIJI 1718-1739. Severnu Srbiju Austrija je dobila posle rata sa Turskom 1716-1718. Požarevačkim mirom (v. Austrijsko-turski ratovi, Požarevački

mir). Osvojena severna Srbija bila je direktno potčinjena caru. Godine 1720. konačno je organizovana uprava. Veći deo zemlje bio je pod građanskom upravom, potčinjenom Dvor. skom kameralnom veću, a manji deo

je dobio vojnu organizaciju, sličnu Vojnoj krajini. Na čelu uprave nalazio se knez Aleksandar Virtenberški, a zatim grof Valis. Civilna uprava delila se na okruge, koji su uglavnom obuhvatali teritorije bivših turskih nahija. Okruzi su se delili na knežine, a knežine na sela. Nije bila dosledno izvedena podela vojne i civilne uprave, što je bio uzrok brojnim sporovima okupacionih vlasti. Graničar­ ska oblast nije predstavljala posebnu celinu, nego se sastojala iz 90 hajdučkih sela sa 40 šančeva i čardaka na granici. Graničarska milicija regrutovala se najčešće od izbeglica iz Turske i bila je podeljena na kompanije kojima su zapovedali kapetani. Uprava je opteretila narod brojnim dažbinama i kulucima za opravku gradova, šančeva i čardaka. Zbog toga je narod bio nezadovoljan i bilo je slučajeva ponovnog bežanja u Tursku. Značajno je da se u ovo vreme javlja i dobija punu organizaciju, tzv. knežinska samouprava (v. Knežinska samouprava). Zbog ranijih ratova (1683-1699, 1716-1718) Srbija je bila strahovito opustošena